György Ligeti

György Sándor Ligeti [ˈɟørɟ ˈliɡɛti] (ur. 28 maja 1923 w Dicsőszentmártonie, obecnie Târnăveni, Siedmiogród, zm. 12 czerwca 2006 w Wiedniu) - Kompozytor węgierski pochodzenia żydowskiego, również obywatel Austrii. Uznawany za jednego z czołowych kompozytorów muzyki współczesnej XX w. W powszechnej świadomości znany przede wszystkim jako twórca utworów, których części zostały wykorzystane jako muzyka do filmu Kubricka 2001: Odyseja kosmiczna (zob. Muzyka filmowa)

Biografia

Dzieciństwo i młodość

Ligeti był synem okulistki i bankiera, dr. ekonomii. Ojciec został zamordowany 1944 w KZ Bergen-Belsen a jego młodszy brat Gábor w KZ Mauthausen-Gusen, zaś matka przeżyła KZ Auschwitz-Birkenau.

Ligeti uczęszczał do węgierskiej szkoły podstawowej a następnie rumuńskiego gimnazjum. Od 1936 otrzymywał lekcje fortepianu. Po maturze w 1941 r. chciał studiować fizykę i matematykę, jednakże z powodu żydowskiego pochodzenia nie został przyjęty. Ligeti rozpoczął więc naukę teorii muzyki u Veressa, Járdányia, Bárdosa i Farkasa, jak również gry na organach w konserwatorium w Klausenburgu a następnie w Budapeszcie. 1944 musiał przerwać naukę, gdyż został powołany przez armię węgierską do prac pomocniczych. Krótko po tym Ligeti dostał się do sowieckiej niewoli. Zdołał jednak, korzystając z zamieszania wywołanego bombardowaniem, zbiec z obozu jenieckiego. Po wojnie kontynuował studia muzyczne, ukończywszy je w 1949 r. Następnie pracował przez rok jako etnomuzykolog rumuńskiej muzyki ludowej, po czym udał się do Budapesztu, gdzie wykładał harmonię, kontrapunkt i analizę muzyczną w konserwatorium.

Emigracja 1956

Po upadku powstania węgierskiego 1956, uciekł w grudniu 1956 wraz ze swą przyszłą żoną Verą Spitz do Wiednia i uzyskał obywatelstwo austriackie.

W Kolonii pracował w studiu muzyki elektronicznej, tam też spotkał ważnych przedstawicieli awangardy jak: kompozytorów Stockhausena i Koeniga, pionierów muzyki elektronicznej.

Ligeti przebywał w latach 1969 - 1972 w Berlinie, będąc w latach 1969-1970 stypendystą DAAD. Od 1972 do 1992 był członkiem berlińskiej Akademie der Künste (zachodniej). Również od 1972 miał status „Composer in Residence“ na Stanford University w Kalifornii pisząc tam m.in. dzieło orkiestrowe: San Francisco Polyphony. Z pracą na Stanford University łączyła sie też sława i uznanie. W latach 1973-1989 wykładał kompozycję na Hochschule für Musik und Theater Hamburg (Wyższa szkoła muzyczna i teatralna w Hamburgu). Następnie udał się do Wiednia, gdzie przebywał do śmierci w dniu 12 czerwca 2006.

Wybór dzieł

• 1951 - 1953 Musica ricercata na fortepian
• 1953 6 Bagateli na kwintet dęty
• 1957 Glissandi (kompozycja elektroakustyczna)
• 1959 Apparitions (kompozycja elektroakustyczna)
• 1961 Atmosphères na orkiestrę symfoniczną
• 1962 Poème symphonique na 100 metronomów
• 1962 Volumina na organy
• 1962 - 1965 Aventures i Nouvelles Aventures na 3 głosy i 7 instrumentów
• 1963 - 1965 Requiem na sopran, mezzosopran, chór mieszany i orkiestrę symfoniczną
• 1966 Lux aeterna na 16 głosów solowych
• 1966 Koncert wiolonczelowy
• 1967 Lontano na orkiestrę symfoniczną
• 1967 - 1969 Ramifications na orkiestrę smyczkową lub 12 inst. smyczkowych
• 1969 - 1970 Koncert kameralny na 13 intrumentów
• 1968 Kwartet smyczkowy Nr 2
• 1968 Kwintet dęty Nr 2
• 1971 Melodie na orkiestrę
• 1973 Clocks and Clouds na chór żeński i orkiestrę
• 1974 San Francisco Polyphony na orkiestrę symfoniczną
• 1976 Monument / Autoportret trzy utwory na dwa fortepiany
• 1978 Le Grand Macabre, opera
• 1983 Magyar Etüdök, do wierszy Sándor Weöres
• 1985 - 1988 Koncert fortepianowy
• 1985 - 2001 trzy tomy etiud na fortepian
• 1992 Koncert skrzypcowy
• 1993 Nonsense Madrigals

Nagrody (wybór)

• 1972 Kunstpreis Berlin
• 1991 Nagroda 3. Praemium Imperiale
• 1991 Balzan-Preis
• 1995 Nagroda muzyczna izraelskiej fundacji Wolfa (Nagroda Wolfa)
• 1996 Nagroda muzyczna UNESCO
• 2001 Nagroda Kyoto
• 2003 Theodor-W.-Adorno-Preis der Stadt Frankfurt am Main
• 2004 nieoficjalna muzyczna Nagroda Nobla , Polar Music Prize

Muzyka filmowa (wybór)

• 1968 – 2001: Odyseja kosmiczna - Reż.: Stanley Kubrick - Atmosphères, Lux aeterna, Requiem
• 1980 – Lśnienie – Reż.: Stanley Kubrick
• 1984 – 2010: Odyseja kosmiczna – Reż.: Peter Hyams – Lux Aeterna
• 1991 – Merci la vie – Reż: Bertrand Blier
• 1995 – Gorączka – Reż.: Michael Mann – Concerto for Violoncello and Orchestra
• 1999 – Oczy szeroko zamknięte – Reż.: Stanley Kubrick – No. 2: Mesto, Rigido e Cerimonale from Musica ricercata
• 2002 – Reflections of Evil – Reż.: Damon Packard
• 2002 – The Future Is Not What It Used to Be – Reż.: Mika Taanila
• 2004 – After the Day Before – Reż.: Attila Janisch