Holandia – wówczas zwana Republiką Zjednoczonych Prowincji w XVIII wieku miała już za sobą lata największego rozkwitu politycznego i kulturalnego. Wciąż jednak była ważnym ośrodkiem myśli ludzkiej i prężnym ośrodkiem handlowym. Najważniejszymi urzędnikami byli jak przed wiekiem stadhouder i wielki pensjonariusz Holandii. Pod względem polityczno-społecznym władzę w kraju monopolizowali tzw. regenci, bogaci mieszczańscy rentierzy naśladujący sposób życia francuską i niemiecką arystokrację. Sposób życia regentów był w XVII wieku typowy dla zamożnych mieszczan (skromne jadło, mieszkanie w kamienicach, najwyżej jeden sługa podający posiłki i napoje), by z czasem coraz bardziej upodabniać się do stylu życia cudzoziemskiej szlachty (nabywanie majątków ziemskich, wykwintne dania, francuskie surduty i peruki). Spośród 24 regentów zajmujących w latach 1718-1748 stanowisko burmistrza Amsterdamu, tylko 2 było czynnymi kupcami. Zamach oranżystowski z 1748 roku, zmienił nieco te proporcje, aż 13 z 37 burmistrzów z lat 1752-1795 było albo czynnymi kupcami, albo ludźmi dopiero co porzucającymi profesję kupca (choćby w związku z obowiązkami burmistrza).
Nie we wszystkich prowincjach górne piętro drabiny społecznej zajmowali regenten, w prowincjach pozbawionych dostępu do morza o zdecydowanie rolniczej gospodarce ich rolę grała typowa ziemiańska szlachta, podobna do niemieckiej. Ponieważ jednak kupieckie prowincje „morskie” Holandia i Zelandia zapewniały ponad 50% dochodów budżetu Republiki (sama Holandia – nieco ponad 40 %), badacze często pozostawiają na marginesie swoich zainteresowań, jak to ujął brytyjski historyk C.R. Boxer, owych dziedziców z Geldrii, dzierżawców z Overijssel i ziemiańską szlachtę Fryzji. Za takim pozostawianiem przemawia też fakt, że, choć w XVIII wieku, nawet w Niderlandach handel dawał zajęcie mniejszej liczbie ludności niż rolnictwo, to jednak przypisuje się mu ukształtowanie wszystkiego co jest wyjątkowe w holenderskim sposobie życia, charakterze narodowym i holenderskiej kulturze, także tej politycznej. Sama prowincja Holandia tak dalece dominowała, że nazwy Holandia już wówczas używano wymiennie ze słowem Niderlandy, zresztą i ta nazwa jest niepoprawna, gdyż obejmuje nie tylko 7 prowincji północnych, lecz także południowe Niderlandy Hiszpańskie (od 1713 roku – Austriackie), czyli Belgię, a także np. niepodległą diecezję Liège.
[edytuj] Dzieje polityczne
regenci prowincji Utrecht - 1731 r.
- Simon van Slingelandt jako wielki pensjonariusz Holandii (1727-1736) przejawiał zdecydowanie republikańskie poglądy i starał się utrzymać dynastię Orańską z dala od politycznych decyzji. Na sesję Stanów Generalnych przygotował (28 listopada 1716 roku do 14 września 1717. serię pism dotyczących propozycji politycznej centralizacji Republiki. Ponieważ był znany z reformatorskich zapędów; zwłaszcza zaś chęci ograniczenia władzy Orańczyków musiał przed przyjęciem na te urzędy przysiąc, ze nie będzie zmieniał panującego ustroju. Slingelandt był mocno oburzony lecz przystał na to. Mimo to odnotował wiele sukcesów, zwłaszcza w polityce zagranicznej.Udało mu się nadać swemu państwu (po raz ostatni w dziejach) wielkie znaczenie na arenie międzynarodowej.
- Simon van Slingelandt Był zdecydowanym zwolennikiem współpracy i sojuszu z Wielką Brytanią. Obawiał się, że bez brytyjskiej pomocy Republika Zjednoczonych Prowincji upadnie. Był pośrednikiem w sporze Brytyjczyków z Austrią w roku 1732, co zakończyło się traktatem w Wiedniu, i w sporze austriacko – francuskim w roku 1736.
- Anthonie van der Heim wielki pensjonariusz Holandii od 4 kwietnia 1737 roku do 17 lipca 1745 roku. Wcześniej jego protektorem był Anthonie Heinsius.
- Kolejny wielki pensjonariusz Holandii (1745-1746) Willem Buys (1661-1749), zasłużył się wcześniej (1705-1706) jako dyplomata, jednak stanowisko pensjonariusza piastował zbyt krótko by dokonać wielu zmian.
- Jacob Gilles (1695-1765), wielki pensjonariusz Holandii 23 września 1746 do 18 czerwca 1749 roku, miał nastawienie anty-oranżystowskie. Próbował przeciągnąć okres bez stadhoudera maksymalnie w czasie. W roku 1747 Stadhouderem został Wilhelm IV Orański, w dodatku został namiestnikiem nie tylko kilku (jak dotąd bywało) lecz wszystkich prowincji niderlandzkich i Gilles musiał się z tym pogodzić
- W kwietniu 1747, armia francuska weszła do Flandrii. W celu stłumienia konfliktów wewnętrznych wśród różnych frakcji Wilhelma mianowano na dziedzicznego powszechnego stadhoudera we wszystkich siedmiu Zjednoczonych Prowincjach. Wilhelm razem z rodzina przeniósł się wtedy z Leeuwarden do Hagi. Mimo że dotychczas Wilhelm miał małe doświadczenie w sprawach państwowych, od razu zyskał popularność wśród Holendrów. Przerwał on nakładanie podatków pośrednich, przez które niezależni przedsiębiorcy mieli okazję do nadużyć i zarabiania nielegalnie dużych kwot dla siebie. Był jednak również generalnym dyrektorem holenderskiej Vereenigde Oostindische Compagnie, więc wspierał najpotężniejszych handlowców kosztem słabszych ekonomicznie. Wilhelm zmarł w 1751 roku.
- W chwili śmierci ojca Wilhelm V Orański był jeszcze dzieckiem. Wilhelm odziedziczył urząd stadhoudera dopiero w 1766, po ukończeniu 18 lat. Wcześniej w jego imieniu rządziły kolejne regentki – najpierw jego matka Anna Hanowerska (w latach 1751-1759, do jej śmierci), później jego babka Maria Ludwika von Hessen-Kassel (od 1759 do 1765, do jej śmierci) i wreszcie jego starsza siostra Karolina (od 1765).
- Pieter Steyn wielki pensjonariusz Holandii w latach 1749-1772 zreformował system podatkowy i utrzymał kraj z dala od krwawego konfliktu jakim była wojna siedmioletnia (1756-1763).
- Podczas Amerykańskiej wojny o niepodległość Holendrzy zachowali neutralność. Wilhelm V stojący na czele proangielskiej frakcji razem z parlamentem blokował proamerykańskie, a później również profrancuskie próby włączenia się do wojny. W końcu po wielu politycznych debatach i pod presją Amerykańskich i Francuskich dyplomatów, Zjednoczone Prowincje uznały istnienie nowego państwa – Stanów Zjednoczonych, w 1782.
- W roku 1786 grupa młodych rewolucjonistów, nazywających się Patriotami, stale prowokowała władcę. Za założyciela tej grupy uchodzi Joan Derk van der Capellen tot den Pol.
- wielki pensjonariusz Holandii Pieter van Bleiswijk (do 1787) dołączył do "Patriotów".
- Rząd wspierał wówczas generał Ludwig Ernst von Braunschweig-Lüneburg-Bevern.
- Wilhelm przeniósł swój dwór do Geldern, prowincji oddalonej od politycznego centrum państwa. Przeciw przenosinom silnie protestowała jego żona Wilhelmina, która chciała powrócić do Hagi – została jednak zatrzymana w Goejanverwellesluis i zmuszona do powrotu do Geldern. Dla Wilhelminy i jej brata, to była ogromna zniewaga.
- Fryderyk Wilhelm II, król Prus wysłał armię przeciwko dysydentom. Patrioci uciekli do Francji – przybyli tam akurat w odpowiednim momencie, żeby zobaczyć detronizację króla Ludwika XVI i zwycięstwo ludu.
- Laurens Pieter van de Spiegel, ostatni wielki pensjonariusz Holandii i następca Pietera van Bleiswijka, urzędował do roku 1795.
- Rok 1795 był dla Niderlandów katastrofalny. Wspierani przez francuskich rewolucjonistów, Patrioci wrócili walczyć w ojczyźnie. Tym razem to Wilhelm V musiał uciec i schronił się w Anglii. Jako ostatni z holenderskich stadhouderów zmarł na wygnaniu, w Brunszwiku. W 1813, jego syn Wilhelm VI powrócił do Niderlandów i został koronowany na pierwszego holenderskiego monarchę.
[edytuj] Literatura
Do innych wybitniejszych autorów holenderskich tych czasów należeli: Johannes d'Outrein (1662-1722), Abraham Bogaert (1663-1727), Elizabeth Bekker (1738-1804), Jacobus Bellamy (1757-1786), Betje Wolff (1738-1804), Belle van Zuylen (1740-1805).
[edytuj] Architektura
- Willem de Fesch (1687-1761) holenderski kompozytor urodzony w Alkmaarze, zmarły w Londynie. Mistrz sonaty i innych barokowych gatunków muzycznych. Tworzył zarówno w Holandii jak i w Wielkiej Brytanii gdzie wydał wiele anglojęzycznych pieśni takich jak I love t'is true in my breast, O lovely Maid i To make me feel a virgin's charms. Do Wielkiej Brytanii wyjechał w 1731 roku gdzie został skrzypkiem w orkiestrze, której szefem był Georg Friedrich Händel. Był także aktywny jako solista i kompozytor barokowego stylu włoskiego.
- Warto wymienić też Henrico Albicastro (ok. 1660- ok. 1730): żołnierza, skrzypka i kompozytora holenderskiego pochodzenia bawarskiego.
- Od lat dwudziestych XVIII wieku w Amsterdamie przebywał włoski wirtuoz i kompozytor Pietro Locatelli.
- Zdolnym muzykiem i kompozytorem był też hrabia Unico van Vassenaer (1692-1766).
- Poprzednie stulecie wydało znakomitych fizyków i matematyków takich jak Christiaan Huygens.
- W roku 1723 zmarł słynny na cały świat biolog Antonie van Leeuwenhoek.
- Wśród humanistów socjologizujących wybijał się wspomniany już Bernard de Mandeville
- Miasto Lejda i jego uniwersytet kształciły w XVIII wieku najlepszych w Europie lekarzy, takich jak: Hermann Boerhaave, Gerard van Swieten, Gottfried van Swieten.
- Hermann Boerhaave uważany jest za założyciela szkoły klinicznej. Stworzył pierwszy akademicki szpital w Lejdzie. Jego głównym osiągnięciem jest rozpoznanie stosunku objawów i przypadłości. Jego uczniem był Gerard van Swieten.
- W 1745 roku Gerard van Swieten został lekarzem cesarzowej Marii Teresy. Później zapoczątkował reformę nauczania na Uniwersytecie Wiedeńskim, zmieniając zasady nauczania na bardziej nowoczesne. Reformę kontynuował jego syn minister szkolnictwa i miłośnik muzyki Gottfried van Swieten. Założył w Wiedniu Ogród Botaniczny. Gerard van Swieten zapoczątkował reformę systemu nauczania na Uniwersytecie Wiedeńskim. Reformę tę kontynuował jego syn już jako minister szkolnictwa i zwolennik józefinizmu.
- Wiele lat w Holandii spędził Daniel Gabriel Fahrenheit.
[edytuj] Bibliografia
- C.R. Boxer, Morskie imperium Holandii 1600-1800, s. 54.
- Piotr Napierała, Simon van Slingelandt (1664–1736) – ostatnia szansa Holandii, Wydawnictwo Libron-Filip Lohner, Kraków 2012. ISBN 978-83-62196-37-1, rozdz. I.
[edytuj] Bibliografia
- Jan Balicki, Maria Bogucka, Historia Holandii, Ossolineum.
- Piotr Napierała, Simon van Slingelandt (1664–1736) – ostatnia szansa Holandii, Wydawnictwo Libron-Filip Lohner, Kraków 2012. ISBN 978-83-62196-37-1
- A. T. van Deursen, „The Dutch Republic”, In: J.C.H. Bloom, E. Lamberts, History of the Low Countries, Berghahn Books NY/Oxford 2006
- Pieter Geyl, Geschiedenis van de Nederlandse stam, Wereldbibliotheek N.V., Amsterdam/Antwerpen 1948-1959.
- Horst Lademacher, Geschichte der Niederlande. Politik-Verfassung-Wirtschaft, Wissenschaftliche Buchgesellschaft Darmstadt 1983.
- Adriaan Goslinga, Slingelandt's efforts towards European peace, Martinus Nijhoff The Hague 1915.
- Ragnhild Hatton, Diplomatic Relations between Great Britain and the Dutch Republic 1714-1721, East & West Ltd. London 1950.
- S. van Slingelandt, Sicco van Goslinga, Briefwisseling tussen Simon van Slingelandt en Sicco van Goslinga 1697-1731, bij M. Nijhoff s-Gravenhage 1978.
- S. van Slingelandt, Staatkundige geschriften : Opgesteld en nagelaaten door Mr. Simon van Slingelandt, Gebooren den 14 January 1664, aangesteld tot Secretaris van den Raad van Staaten den 4 Augustus 1690, Raad en Thesaurier Generaal der Vereenigde Nederlanden den 27 October 1725, Raadpensionaris van Holland den 17 July 1727, Overleeden den 1 December 1736, bij Petrus Schouten Amsterdam 1784-1785.
Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
.svg&filetimestamp=20090925124306){kind=small}
.png&filetimestamp=20061218115514){kind=small}
.gif&filetimestamp=20070605173218){kind=small}
.svg&filetimestamp=20080309020503){kind=small}
_Herzog_zu_Braunschweig_-_Wolfenb%C3%BCttel_-_Bevern.jpg&filetimestamp=20070606073038)
.jpg&filetimestamp=20070624123825)
