Imperium osmańskie

دولت عالیه عثمانیه Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye Osmanlı İmparatorluğu Imperium Osmańskie
← ← 1299-1923 → → → → → → →
Flaga Imperium Osmańskiego Godło Imperium Osmańskiego
Dewiza: (arab.) 'دولت ابد مدت Devlet-i Ebed-müddet (Wieczny kraj)
Język urzędowy	osmańsko-turecki
Język używany	osmańsko-turecki, turecki, arabski, grecki, węgierski, dialekty serbsko-chorwackie, bułgarski, kurdyjski, ormiański, albański, dialekty wołoskie, dialekty ruskie, tatarski i inne.
Stolica	Söğüt (1299-1326), Bursa (1325-1365), Edirne (1365-1453), Stambuł (Konstantynopol) (1453-1922)
Ustrój polityczny	Monarchia absolutna
Typ państwa	sułtanat
Ostatnia głowa państwa	sułtan Mehmed VI
Ostatni szef rządu	Wielki wezyr Ahmed Tevfik Pasza
Powierzchnia  • całkowita	(1683) 5 200 000 km²
Liczba ludności (1919)  • całkowita   • gęstość zaludnienia	14 629 000 osób/km²
Jednostka monetarna	akçe, kuruş, lira
Data powstania	1299
Data likwidacji	29 października 1923

Imperium Osmańskie (jako nazwa państwa pisane wielką literą, jako nazwa imperium dynastii Osmanów – małą; dla tego drugiego znaczenia synonimem jest nazwa imperium otomańskie) – państwo tureckie na Bliskim Wschodzie, założone przez Turków osmańskich, jedno z plemion tureckich w zachodniej Anatolii, obejmujące w okresie od XIV do XX wieku Anatolię, część południowo-zachodniej Azji, północną Afrykę i południowo-wschodnią Europę. W kręgach dyplomatycznych na określenie dworu sułtana, później także całego państwa tureckiego, stosowano termin Wysoka Porta.

W wiekach XVI i XVII było to jedno z najpotężniejszych politycznie i militarnie państw na świecie.

Historia

Państwo zostało założone przez Osmana I. Imię założyciela brzmi po arabsku Uthman – stąd też pochodzi alternatywna nazwa sułtanatu (imperium otomańskie). Jego syn – Orhan zdobył Bursę, która została pierwszą stolicą państwa. W 1365 roku została ona przeniesiona do Adrianopola przez Murada I. Od 1453 roku stolicą był Konstantynopol.

Przemiany wewnątrzpaństwowe

Okres od 1718 roku do 1730 jest nazywany w historii Turcji Erą Tulipanów (tur. Lale Devrı). Jest to czas panowania Ahmeda III), kiedy to zainteresowano się sztuką i kulturą europejską oraz powrócono do stylu zdobniczego z XVI wieku oraz do stylu z okresu Safawidów. Era Tulipanów zakończyła się wybuchem powstania w 1730 roku, tzw. Buntem Czerwonych Turbanów, którego przyczyną były między innymi klęski na froncie perskim.

Wojny i zdobycze terytorialne

Rozwój terytorialny Imperium osmańskiego w latach 1299-1683

Imperium osmańskie w 1900 roku

Imperium osmańskie w 1914 roku

W wiekach XIII-XIV władcom tureckim udało się podbić całą Anatolię oraz rozpocząć trwający ponad dwa wieki podbój Półwyspu Bałkańskiego, stopniowo podporządkowując sobie skłócone i słabe feudalne państewka chrześcijańskich władców. Po ataku mongolskiego władcy Timura Chromego nastąpiło osłabienie państwa na początku XV wieku. Dopiero Mehmed I zjednoczył ponownie państwo w 1413 roku. Przegrana w bitwie pod Wiedniem rozpoczęła wypieranie Turków z Europy.

Zobacz też:

Organizacja państwa

Sułtan był władcą despotycznym, "panem ludzkich karków" – wszystkich poddanych traktowano jak jego niewolników. Państwo i cała ziemia w jego obrębie uznawana była za dziedziczną własność dynastii Osmanów. Wola sułtana była święta, a jedynym ograniczeniem jego władzy był szariat (prawo religijne) – nie mógł on postępować wbrew jego przepisom. Sułtana nazywano kalifem, "sługą dwóch świątyń" (odniesienie do opieki nad Mekką i Medyną), "imperatorem Wschodu i Zachodu", a wykorzystując perskie wzorce ustrojowe – padyszachem (panem królów) lub szachinszachem (królem królów). Sułtani tytułowali się także cesarzami rzymskimi (po zdobyciu Konstantynopola w 1453 roku).

Sułtan rządził z pomocą zastępu urzędników. Najwyższym był wielki wezyr, który odpowiadał za koordynację prac urzędów, politykę zagraniczną, ogólną politykę wewnętrzną, często dowodził wyprawami wojennymi. Poza nim było jeszcze dwóch wezyrów niższego stopnia. Dwaj ministrowie zajmowali się skarbowością i finansami, çavus başi (czyt. czawus baszi) kierował dworem i wymiarem sprawiedliwości, kapudan pasza dowodził flotą wojenną, kahyabey kierował sułtańską kancelarią, dwóch kadiaskerów odpowiadało za sądownictwo wojskowe. Najwyżsi urzędnicy byli członkami dywanu (rady doradczej sułtana), która często obradowała sama i, niczym rząd, zajmowała się sprawami powierzonymi przez władcę.

Generalnie było to państwo o strukturze feudalnej o ogromnych wpływach biurokracji i armii. Było ono na tyle sprawnie administrowane iż w Europie wieków XV-XVII panowało wśród wielu rządzących oraz filozofów społecznych przekonanie o niemalże doskonałości systemu tureckiego, który próbowano mniej lub bardziej udanie naśladować (początki absolutyzmu w Europie). W swojej organizacji gospodarczej było to państwo łupieskie, które swój złoty okres przeżywało w okresie grabienia podbijanych terytoriów. Taka organizacja państwa była spadkiem po koczowniczych początkach imperium kiedy to imperium było po prostu jednym z wielu łupieżczych sułtanatów istniejących w Azji Mniejszej. Imperium nie zdołało jednak z powodu nadmiernej biurokratyzacji i militaryzacji życia społecznego wytworzyć klasy średniej i zaczątków nowoczesnej gospodarki kapitalistycznej. Spowodowało to iż od wieku XVII imperium zaczęło powoli chylić się ku upadkowi (w wiekach XVIII i szczególnie XIX zwano Turcję "chorym człowiekiem Europy").

Kultura

Imperium osmańskie było państwem wielokulturowym o charakterze militarno-religijnym. Szansę znacznego awansu społecznego stwarzało jedynie przejście na islam, jakkolwiek Osmanie tolerowali grecką arystokrację – prawosławnych chrześcijan, tzw. fanariotów, którzy sprawowali wiele wysokich urzędów w państwie tureckim – wykorzystywano ich między innymi jako tłumaczy, ponieważ islam Osmanów zabraniał nauki języków obcych. Wielu wysokich urzędników wywodziło się ponadto spośród Albańczyków (muzułmanów). Generalnie kultura imperium była militarystyczna, biurokratyczna (regulowano np. kolor ubrań i butów noszonych przez wyznawców poszczególnych religii) i teokratyczna, ale nie nacjonalistyczna, a Turcy jako narodowość nie byli faworyzowani.

Wbrew panującym często stereotypowym opiniom, należy zwrócić uwagę na względną tolerancję religijną panującą w Imperium. Prześladowania ze względów religijnych nie były częste i zwykle stanowiły wyraz zemsty za bunty czy niepowodzenia wojenne w walkach z chrześcijanami, niekiedy także efekt fanatyzmu poszczególnych namiestników. Tolerancja wobec Żydów stanowiła przyczynę migracji znacznej części Żydów Sefardyjskich (wygnanych w 1492 roku z Hiszpanii) na tereny Imperium, głównie do Salonik. Z drugiej strony nie-muzułmanie byli poddani instytucjonalnej dyskryminacji – musieli płacić władzom dodatkowe podatki i byli poddani różnym ograniczeniom prawnym. Chrześcijanie musieli dostarczać swoje dzieci jako janczarów do armii. Przejście na islam było także często jedyną drogą do kariery na sułtańskim dworze.

Wojsko

Główną siłą zbrojną Imperium byli:

• Janczarzy. Początki formacji w późnym średniowieczu (w ciągu XIV wieku). Była to piechota (i jednocześnie rodzaj zakonu-bractwa wojskowego) złożona z żołnierzy wychowywanych od małego w fanatyzmie religijnym i oddaniu dla sułtana. Pochodzili oni z rodzin chrześcijańskich, odbierano ich rodzicom w bardzo młodym wieku i wcielano do "bractwa", gdzie przechodzili bardzo surowy trening. Byli oni formacją czysto zawodową na utrzymaniu państwa i jako tacy nie mogli zajmować się żadną inną działalnością (np. prowadzeniem interesów) a możliwości założenia rodziny były bardzo ograniczone. Janczarzy słynęli z doskonalej dyscypliny i waleczności, odgrywając kluczową rolę w podbojach Imperium Osmańskiego (szczególnie w jego "złotym okresie": wieki XIV-XVII). Od połowy wieku XVII dyscyplina w ich szeregach znacznie spadła (pozwolono między innymi na zajmowanie się handlem wskutek czego wielu janczarów stało się bardziej kupcami niż żołnierzami), mnożyły się nadużycia, dochodziło do buntów i rebelii (janczarzy nawet obalali i wynosili sułtanów). Pod koniec XIX wieku zostali zniszczeni przez jednego z sułtanów który uznał ich za formacje całkowicie przestarzałą i poprzez swoja prywatę groźną dla państwa.
• Spahia. Ciężka jazda o przedfeudalnym charakterze (byli oni dzierżawcami ziemi nadanej im przez sułtana a nie jej właścicielami jak rycerze w Europie). Przez wielu znawców uważani za jedna z najlepszych formacji konnych w historii (obok perskich katafraktów, polskiej husarii i egipskich mameluków). Ich sposób walki i codziennego życia był nieco podobny do europejskiego rycerstwa (szlachty) choć byli znacznie bardziej zdyscyplinowani i nigdy nie osiągnęli takich wpływów w państwie jak szlachta w Europie.
• Akindżi. Lekka jazda i początkowo główna siła imperium, której zadaniem był zwiad, wypady łupieżcze oraz patrolowanie granic. Uzbrojeni byli i walczyli w stylu, który można w uproszczeniu nazwać "tatarskim". Odegrali znaczną rolę w początkach imperium potem ich rola znacznie spadła.
• Wojska posiłkowe i sojusznicze. Dużą siłą byli Tatarzy, Albańczycy, Wołosi i Mamelucy z którymi jednak bywały też kłopoty (np.: mamelukowie początkowo byli przeciwnikami imperium i nigdy do końca nie pogodzili się z utratą niepodległości).
• Bardzo liczne ale słabo wyszkolone było pospolite ruszenie.

Armie imperium były na ogół bardzo liczne i zdyscyplinowane. W średniowieczu oraz wiekach XVI i XVII dorównywały skutecznością bojowa swoim zachodnim odpowiednikom. Później ogólne zapóźnienie technologiczne imperium i upadek dyscypliny spowodowały, że w wieku XIX armia imperium poza swoją liczebnością nie przedstawiała już większej wartości bojowej. Jednakże w latach 1829 i 1855 istniały wojska Nizam i Cedid, co dosłownie znaczy- piechota nowego wzoru. Regimenty te były podobnie szkolone i wyposażone jak wojska europejskie a także dorównywały im swoją wartością bojową.

Prowincje

W okresie swojego rozkwitu w skład imperium osmańskiego wchodziło 29 prowincji z Azji, Afryki i Europy, kilka księstw wasalnych (wśród których były Wołoszczyzna, Siedmiogród, Mołdawia, Algieria i Tunezja) oraz chanat krymski, które były zobowiązane do wierności państwu Osmanów.

Ciekawostki

• Do dziś powtarzana sympatyczna legenda głosi, że Imperium Osmańskie jako jedyny kraj nie uznało rozbiorów Polski. Na osmańskim dworze, podczas oficjalnych uroczystości, oczekiwać miał pusty fotel dla reprezentanta Rzeczypospolitej a na pytanie padyszacha gdzie jest poseł Lechistanu, władca otrzymywał odpowiedź: „ambasador nie był w możności przybyć”.
• Formalnie nie ma podpisu przedstawiciela tego kraju na żadnym międzynarodowym dokumencie dokonującym rozbioru Polski, ale nikt nie pytał się osmańskich władz o zgodę na podział ziem Rzeczypospolitej. U schyłku XVIII w. Wysoka Porta była zbyt słaba, aby w tak demonstracyjny sposób okazywać sympatię dla Polski. Nie wiadomo kiedy i gdzie narodziła się wspomniana legenda. W źródłach zarówno polskich jak i osmańskich, z początku XIX w. brak jakichkolwiek wzmianek o „pustym fotelu posła z Lechistanu”. Wynika z tego, że taka legenda narodziła się później.
• U schyłku XVIII w. Imperium Osmańskim w salach reprezentacyjnych nie używano europejskich mebli, także krzeseł i foteli. Jedynym "meblem" w sali audiencyjnej padyszacha był tron.
• Z poglądem, iż Imperium Osmańskie nie uznało rozbioru Rzeczypospolitej polemizował już anonimowy publicysta w broszurze „Do broni” wydanej w 1877 r. we Lwowie. Otóż jego zdaniem Porta „nie mogła uznawać lub nie uznawać rozbioru Polski, gdyż po roku 1856 nie należała do koncertu mocarstw europejskich, nie mogła zatem wypowiadać opinii o stosunkach międzynarodowych”.
• Zdaniem powyższego autora Imperium Osmańskie pośrednio uznało rozbiór Rzeczypospolitej, gdyż podobnie jak inne mocarstwa nie odmawiało carowi tytułu Króla Polskiego.
• Historycy polscy nagminnie stosują zamiennie nazwę Turcja dla Imperium Osmańskiego. Tymczasem zdanie europejskich osmanistów: "Nie można też stwierdzić bez zastrzeżeń, że terytoria osmańskie stanowiły «Turcję» lub nawet «cesarstwo tureckie» w jakimkolwiek sensie”. Z tym stanowiskiem w pełni zgadza się Jerzy S. Łątka i proponuje nazwę Osmania jako skrót dla Imperium Osmańskiego. Od lat powtarza: "Dawna Osmania i dzisiejsza Turcja to dwa różne cywilizacyjnie światy. Nie tylko z tego powodu, iż kraj o nazwie Turcja zaistniał dopiero w 1923 r. Dlatego, iż kosmopolityczną, wielonarodowościową Portę cementował islam i ciągłość dynastii Osmanów, zaś ukształtowana przez paszę Mustafę Kemala (Kemala Atatürka) Turcja to narodowa, konsekwentnie laicka republika. Wysoką Portę zamieszkiwali Osmańczycy, mężczyźni z tradycyjnymi fezami na głowach i zakwefione kobiety, zaś mieszkańcy Turcji ubrani są w europejski strój. Osmańczycy byli tworem cywilizacji muzułmańskiego Orientu, zaś Turcy są dziećmi kulturowego mariażu tegoż Orientu z Europą i czują się Europejczykami".
• Kolejna teoria mówi, iż Imperium Osmańskie nie uznało rozbioru Polski ponieważ prowadziło wówczas wojny z Rosją (1768-1774, 1787-1792, 1806-1812), która to zajęła największą część ówczesnej Rzeczpospolitej i że był to element gry politycznej.

Bibliografia

• Bazylow L., Historia Powszechna 1789-1918, Warszawa 2000. ISBN 83-05-13129-7
• Kołodziejczyk D., Turcja, Warszawa 2000. ISBN 83-85660-95-X
• Lewis B, Narodziny nowożytnej Turcji, Warszawa 1972
• Maciszewski J., Historia Powszechna. Wiek Oświecenia, Warszawa 1997. ISBN 83-85660-37-2
• Reychman J., Historia Turcji, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk 1973.
• Wyczański A., Historia Powszechna wiek XVI, Warszawa 1999. ISBN 83-85660-54-2
• Zientara B., Historia Powszechna Średniowiecza, Warszawa 2000. ISBN 83-85660-94-1