Książę Józef Aleksander Jabłonowski herbu Prus III (ur. 4 lutego 1711 w Tychomlu na Wołyniu, zm. 1 marca 1777 w Lipsku ) – wojewoda nowogródzki od 1755, stolnik wielki litewski od 1744, historyk, bibliograf, mecenas sztuki.
W czasie ponownego panowania Stanisława Leszczyńskiego gorący jego zwolennik, posłował od niego do Ludwika XV. W roku 1743 uzyskał od cesarza Karola VII tytuł książęcy. Był posłem województwa płockiego na sejm 1746 roku. [1] W latach 1755–1772 był wojewodą nowogródzkim, lecz w życiu politycznym Polski żadnej roli nie odegrał. Po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej zrezygnował z urzędu senatorskiego.
Większe natomiast zasługi oddał na polu nauki historycznej, w zakresie której wydał szereg dzieł. Z jego polecenia i jego sumptem wyszedł w roku 1772 w Paryżu znany atlas Rizziego-Zannoniego – pierwszy atlas ziem polskich "Carte de Pologne...".
Ceniąc wysoko prawdę dziejową, ufundował w 1774 roku na Uniwersytecie w Lipsku, instytucję naukową, nazwaną Towarzystwo Naukowe Jabłonowskich a po łacinie (Societas Jablonoviana), które funkcjonuje do dziś. W XVIII wieku wydawało ono dzieła z zakresu historii (Polski), matematyki, ekonomii. Zabiegał o wykreślenie z indeksu dzieł zakazanych dzieła Kopernika, niestety bezskutecznie. W 1761 r. wykupił dworek w Czarnolesie by zachować pamięć o J. Kochanowskim. Popularyzator dzieł Mikołaja Kopernika.
Posiadał aż osiemnaście rezydencji, m.in. pałac w Podhorcach k. Stryja, pałac Jabłonowie Litewskim k. Łunnej, zamek w Lachowcach na Wołyniu, zamek w Zawałowie, pałac w Busku, "palatia" w Książęcinie, Prussowie, Steblowie, Ziemielińcach, Ulowcach. Przyczynił się do fundacji kościoła i klasztoru trynitarskiego w Teofilpolu, murowanego kościoła i klasztoru dominikańskiego w Lachowcach, kaplicy i misji bazyliańskiej w Jabłonowie Litewskim. Na zamku w Lachowcach, wzniesionym na wyspie, w kształcie pentagonu, zgromadził jedną z najwcześniejszych kolekcji starożytności w Rzeczypospolitej (gromadzoną od lat trzydziestych XVIII wieku) oraz rozbudowaną galerię portretową.
- L'Empire des Sarmates, aujourd'hui Royaume de Pologne.. Halle, 1742. Wyd. nast. zmien. i poszerz.: Norymberga, 1748; Halle, 1755; Norymberga, 1758.
- Heraldyka, to jest osada klejnotów rycerskich i wiadomość znaków herbowych, dotąd w Polszcze nie objaśniona... Lwów, 1742. Wyd. nast. poszerz.: Lwów, 1748; Lwów, 1752.
- Tabulae Jablonovianae ex arboribus genealogicus familiarum Slavicarum Regni Poloniae... Amsterdam, 1743. Cz. 2: Tabulae Jablonovianae ... Opus novissimum... Norymberga, 1748. Dzieło wydane tablicami, przy współudziale J.E. Minasowicza i J.A. Załuskiego. W obu częściach po dedykacjach publikowano przysłane do autora listy róznych osobistości i wiersze.
- Szachownica dla łatwiejszego pojęcia nauki heraldycznej w grę zabawna obrócona. Lwów, po 1747.
- Opisanie fundacji zamku i kaplicy w Lachowicach. b.m., 1751.
- Ostafi po polsku, Eustachiusz po łacinie, Placyd po świecku, życie którego świętego z poważnych autorów zebrane, jak pełne przeciwności czytelnika zdumiewa, tak przykłady jego, nauki i moralizacje tu przyłączone niech budują. Tudzież Nauka o wierszach i wierszopisarzach polskich wszystkich przydana... Lwów, 1751.
- Museum Polonum seu collectionem in Regno Poloniae et Magno Ducatu Lithuaniae scriptorum, editorum et edendorum opus bipartitum, dicat tomus I, tomus vero II complecitur alios Polonos et Polonas, supplementum alphabeticum tum eos, qui de Poloniae Regno variis idiomatibus scripsere'.. T. 1. Lwów, 1752 (właśc. 1752-1754).
- Dodecas ducum Martis Poloniae Magnique Ducatus Lithuaniae .. Dwanaście wodzów polskich z 16-tu wszystkich tylko dożywotnich i naszego już wieku: buławy szacowne, klejnot bezcenny, wolność upiastowały. A tu się mówi o wszystkich prawie hetmanach, potrzebach, domach, imionach i rycerzach, godnych nieśmiertelnej pamięci, w co i kronika wchodzi wojenna cała z zawistnymi sąsiady. Lwów, 1754.
- Demotu telluris variorum prioriumque systema. Lwów, 1760.
- Narratio ... redeuntis a Serenissimo Throno Galliae, in Bibliotheca Arcis Lachobecenis reposita. Warszawa, 1761.
- Poloniam et patronum eius tutelarem ac apostolum patriae suae divum Adalbertum vindicat et defendit contra Bohemos, Boleslum, Balbinum aliosque authores. Warszawa, 1761.
- De astronomiae ortu atque progressu et de coelesti systemate opus astronomico-historicum. Romae , ok. 1763. Wyd nast. Gdańsk, 1763.
- Lechi et Czechi adversus scriptorem recentissimum Vindiciae. Partes 1-3. Lipsiae, 1771. Wyd nast. pomnożone Lipsiae, 1777.
- Carte de Pologne divisee par provinces et palatinats... Paris, 1772.
- Dissertatio de gestis Polonorum cum Bohemis et de vero corpore S. Adalberti archiepiscopi Gnesnensi et martyris. Gnesnae quiescenria. b.m.r.
- Ustawy i zdanie przeciwko wynikającym w sercu ludzkim zarazom. Lwów, 1741; Warszawa, 1741; b.m., 1754.
- Ch. Rollin: Dziejopis starożytny. T. 1. Lublin, 1743.
- Nagrody Pańskie, powab i pokarm chrześcijańskiego człowieka, do zbioru obfitych łask boskich ... odrobiny zbawienne przymietane z języków łacińskiego, francuskiego, włoskiego, polskiego i wielu własnych przydatków... b.m., 1755.
- Pismo Święte w ogarnieniu, a psalmy w zupełności, polskim językiem podane... b.m., 1760.
[edytuj] Bibliografia
- Dawni pisarze polscy do początków piśmiennictwa do Młodej Polski, przewodnik biograficzny i bibliograficzny, tom drugi I-Me. Warszawa, 2001, ISBN 83-02-08101-9, str. 9-11.
- Andrzej Betlej, Sibi, Deo, posteritati. Jabłonowscy a sztuka w XVIII wieku, Kraków 2010. ISBN 978-83-61033-38-7, str. 155-330.
Przypisy
- ↑ Dyaryusze sejmowe z wieku XVIII.T.II. Dyaryusz sejmu z r.1746. Diaria comitiorum Poloniae saeculi XVIII i Diarium comitiorum anni 1748 wydał Władysław Konopczyński, Warszawa 1912, s. 239.
Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
