Język białoruski

Беларуская мова
Obszar	Białoruś, Polska, Kanada, Ukraina, Rosja, Litwa, Czechy i inne
Liczba mówiących	9 milionów
Ranking	(poza pierwszą 100.)
Klasyfikacja genetyczna	Języki indoeuropejskie *Języki słowiańskie **Języki wschodniosłowiańskie ***Język białoruski
Pismo	cyrylica, łacinka
Status oficjalny
język urzędowy	Białoruś Pozostałe miejsca: Polska (język urzędowy/pomocniczy w 4 gminach w województwie podlaskim: Czyżach, Hajnówce, Narewce i Orli
Regulowany przez	Narodowa Akademia Nauk Białorusi
Kody języka
ISO 639-1	be
ISO 639-2	bel
ISO 639-3	bel
SIL	BEL
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku białoruskim
W Wikisłowniku: Słownik języka białoruskiego

Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-białoruski online

Mapa zakresu używania języka białoruskiego: kolor ciemnoniebieski oznacza główny obszar na którym używa się języka białoruskiego, kolor jasnoniebieski - inne obszary używania tego języka.

Mapa etnograficzna przedstawiająca rozmieszczenie ludności i gwar białoruskich (1903, Karski)

Dialekty języka białoruskiego

     Północno-wschodnie

     Południowo-zachodnie

     Gwary środkowobiałoruskie

     Poleskie (gwary zachodniopoleskie)

Linie

     Zasięg gwar białoruskich (1903, Karski)

     Wschodnia granica zasięgu rosyjskich gwar zachodnich (1967, Zachawara, Arłowa)

     Granica pomiędzy gwarami białoruskimi i ukraińskimi (1980, Biaŭzienka)

Gminy w województwie podlaskim, w których wprowadzono lub można wprowadzić język białoruski jako język pomocniczy (stan z 08.02.2010).

Język białoruski (biał. беларуская мова, biełaruskaja mowa) – należy do grupy języków wschodniosłowiańskich. Liczba osób posługujących się tym językiem wynosi około 9 milionów.

Historia

Okresy w historii języka białoruskiego:

1. Staroruski, ogólnoruski (X-XIV w.)
   
2. Język ruski (XIV-XVIII w.)
   • formowanie języka ruskiego (XV w.)
   • złoty wiek, język państwowy w Wielkim Księstwie Litewskim (XVI w.)
   • stopniowy upadek (XVIIIw.)
   • język ludowy (XVIII w.)
3. Nowy (współczesny) język białoruski
   • formowanie (XIX w.)
   • rozwój języka (XX w.)

Formowanie się języka staroruskiego zaczęło się w XII wieku. W XIII wieku język ruski stał się językiem państwowym Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pierwsza drukowana książka w języku staroruskim - Psałterz - wydana została przez Franciszka Skarynę w 1517 roku. Skaryna, wydając w latach 1517-1519 księgi Starego Testamentu po starorusku, dokonał również drugiego na świecie tłumaczenia Biblii na język niekanoniczny. W XVI wieku jedna z pierwszych kodyfikacji prawa w Europie - tzw. statuty litewskie (1522, 1566, 1588) - pisane były po starorusku. Język ruski był też językiem dyplomacji Wielkiego Księstwa Litewskiego, używanym w kontaktach z Rosją i Polską. Koniec XVI wieku - pojawienie się pierwszej gramatyki języka staroruskiego (1596 - L. Zizanija, 1619 - M. Smatrycki). Po zawarciu unii lubelskiej (1569) zaczęła się ekspansja języka polskiego na ziemie WKL. Wskutek tego w 1697 roku język ruski jako język urzędowy WKL zastąpiony został oficjalnie przez język polski.

Od XVIII wieku do połowy XIX wieku - to okres upadku języka ruskiego. Liczne wojny doprowadziły do zmniejszenia się ludności ruskiej w XVIII wieku, a w 1795 roku wskutek upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów ziemie ruskie włączono do Rosji. Język ruski był zakazany w Imperium Rosyjskim, a jego użytkownicy prześladowani^{[potrzebne źródło]}.

Odrodzenie i nowoczesne kształtowanie współczesnego języka białoruskiego nastąpiło dopiero w połowie XIX wieku dzięki twórczości polskich i białoruskich postaci życia literackiego: Jana Barszczewskiego, Władysława Syrokomli, Wincenta Dunina-Marcinkiewicza, Franciszka Bahuszewicza, Adama Hurynowicza i innych pisarzy i poetów. W roku 1918 uzyskał status języka państwowego Białoruskiej Republiki Ludowej, później Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Do lat 40. oprócz języka białoruskiego na Białorusi językami urzędowymi były również język rosyjski, jidysz i polski. Do rozwoju i dalszego kształtowania się języka literackiego przyczynili się wybitni poeci i pisarze białoruscy początku XX wieku Janka Kupała, Jakub Kołas, Maksim Bahdanovič, Maksim Harecki, Vacłaŭ Łastoŭski, Jazep Losik, Źmitrok Biadula, Kuźma Čorny i in.

Koniec lat 20. - lata 30. - okres represji stalinizmu. Zaczęła się ostra walka z tzw. "nacdemami" (nacjonał-demokratyzmem) na obszarze Białoruskiej SRR. Znaczna liczba inteligencji białoruskiej została zamordowana.

Podręcznik gramatyki autorstwa B. Taraszkiewicza

Zmiany na lepsze zaszły dopiero w końcowym okresie pierejstrojki. W 1991 roku weszła nowa ustawa o językach na Białorusi. Język białoruski został jedynym językiem państwowym. Jednak ta norma prawna uległa zmianie w 1995 wskutek polityki elit rządzących na Białorusi od 1994 roku. Obecnie język białoruski jest powoli zastępowany językiem rosyjskim (chociaż formalnie na Białorusi obowiązują dwa języki). Język białoruski jest także używany w Polsce (na Podlasiu) i wśród emigrantów białoruskich w Kanadzie. Znaczna część białoruskiego społeczeństwa w codziennych kontaktach posługuje się tzw. trasianką (kreolem języka rosyjskiego i białoruskiego). W trasiance dominuje rosyjska leksyka. Fonetycznie jest bliższa białoruskiemu. Ilość cech białoruskich czy rosyjskich jest sprawą indywidualną każdego użytkownika, gdyż nie posiada ona żadnych norm.

Do rozwoju współczesnego języka literackiego przyczynili się polscy pisarze XVIII-wieczni K. Maroszewski, M. Korycki, w XIX wieku - J. Czeczot, W. Syrokomla, F. Dunin-Marcinkiewicz, F. Bohuszewicz i inni. Nad opracowaniem norm nowożytnego języka literackiego pracował Bronisław Taraszkiewicz. W 1918 r. wydał pierwszą gramatykę nowoczesnego języka białoruskiego. Język starobiałoruski w XIX w. (po upadku powstania styczniowego) zaczęto zapisywać w alfabecie łacińskim, ze względu na zakaz drukowania w języku starobiałoruskim. Dopiero później zastąpiony został cyrylicą (dyskusja na łamach gazety "Naša niva" w 1916 roku). Język starobiałoruski był zapisywany także przy pomocy pisma arabskiego (tzw. al-kitaby) przez Tatarów litewskich. Zostali oni osiedleni na terenach Podlasia w celu ochrony ziem granicznych przed najazdami Krzyżaków.

Dialekty

Wyróżnia się 2 dialekty:

• północno-wschodnie
• południowo-zachodnie

Pomiędzy nimi znajduje się pasmo dialektów przejściowych.

Język białoruski w Polsce

Zgodnie z ustawą z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, język białoruski został wprowadzony jako język pomocniczy w 5 gminach gminach województwa podlaskiego, kolejno w:

• gminie miejskiej Hajnówka (Гайнаўка) od 3 grudnia 2007 r.
• gminie Orla (Гміна Орля) od 7 maja 2009 r.
• gminie Narewka (Гміна Нараўка) od 16 czerwca 2009 r.
• gminie Czyże (Гміна Чыжы) od 8 lutego 2010 r.
• gminie miejsko-wiejskiej Hajnówka ('Гміна Гайнаўка) od 28 maja 2010 r.

Alfabet

Do zapisu języka białoruskiego stosowano dwa alfabety: cyrylicę lub alfabet łaciński - tzw. łacinkę białoruską. Ciekawostką jest, że Tatarzy żyjący w Białorusi stosowali do zapisu tego języka alfabet arabski^{[potrzebne źródło]}. Obecnie język ten zapisywany jest niemal wyłącznie za pomocą cyrylicy.

Alfabet białoruski

Litera	Wymowa
А   а	a
Б   б	b
В   в	w
Г   г	dźwięczne h; w niektórych wyrazach pochodzenia obcego g
Д   д	d (zawsze twarde)
Е   е	na początku słowa, po samogłosce, po miękkim znaku i po apostrofie je; po spółgłosce e + zmiękczenie poprzedniej spółgłoski (ie)
Ё   ё	na początku słowa, po samogłosce, po miękkim znaku i po apostrofie jo; po spółgłosce o + zmiękczenie poprzedniej spółgłoski (io)
Ж   ж	ż (głoska stwardniała)
З   з	z; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), dźwięk wymawiany jak coś pomiędzy z a ź
І   і	i; po miękkim znaku i po apostrofie ji
Й   й	j
К   к	k
Л   л	sceniczne ł; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), jak polskie miękkie l
М   м	m
Н   н	n; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), jak ń
О   о	o
П   п	p
Р   р	r (głoska stwardniała)
С   с	s; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), dźwięk wymawiany jak coś pomiędzy s a ś
Т   т	t (zawsze twarde)
У   у	u
Ў   ў	ł
Ф   ф	f
Х   х	ch
Ц   ц	c; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), dźwięk wymawiany jak coś pomiędzy c a ć
Ч   ч	cz (głoska stwardniała)
Ш   ш	sz (głoska stwardniała)
Ы   ы	y
Ь   ь	zmiękcza poprzedzającą go spółgłoskę
Э   э	e
Ю   ю	na początku słowa, po samogłosce, po miękkim znaku i po apostrofie ju; po spółgłosce u + zmiękczenie poprzedniej spółgłoski (iu)
Я   я	na początku słowa, po samogłosce, po miękkim znaku i po apostrofie ja; po spółgłosce a + zmiękczenie poprzedniej spółgłoski (ia)
’	pomijany w czytaniu
Dwuznaki
Дз   дз	dz; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), dźwięk wymawiany jak coś pomiędzy dz a dź
Дж   дж	dż (głoska stwardniała)

Akanie jest uwzględnione w pisowni, np. карова (karowa - krowa), Лукашэнка (Łukaszenka).

Transkrypcja

Odpowiedniki liter przy transkrypcji są podane w powyższej tabelce. Litery, przy których istnieją dodatkowe reguły są oznaczone gwiazdką.

Transkrypcja języka białoruskiego

Litera	Transkrypcja
А   а	a
Б   б	b
В   в	w
Г   г	h
Д   д	d
Е   е	je, ie, e *
Ё   ё	jo, io, o *
Ж   ж	ż
З   з	z
І   і	i
Й   й	j
К   к	k
Л   л	ł, l *
М   м	m
Н   н	n
О   о	o
П   п	p
Р   р	r
С   с	s
Т   т	t
У   у	u
Ў   ў	ŭ*
Ф   ф	f
Х   х	ch
Ц   ц	c
Ч   ч	cz
Ш   ш	sz
Ы   ы	y
Ь   ь	pomija się, ‘ *
Э   э	e
Ю   ю	ju, iu, u *
Я   я	ja, ia, a *
’	pomija się

Literę л oddaje się

• przez l przed ь, і, е, я, ё, ю, ль, лі, ле, ля, лё, лю np. зелле - zielle, пяклі - piakli;
• przez ł w innych sytuacjach, np. гарэлка - harełka.

Litery е, ë, ю, я oddaje się

• przez je, jo, ju, ja na początku wyrazów, po samogłoskach oraz ь i ', np. ем - jem, сям'ёю - siamjoju;
• przez e, o, u, a po л np. сьлёз - śloz;
• przez ie, io, iu, ia po innych spółgłoskach, np. цёпла - ciopła.

Literę Ў oddaje się przez ŭ dla potrzeb bibliotecznych, a przez u dla potrzeb wydawniczych, np. слоўнік - słoŭnik/słounik, воўк - woŭk/wouk.

Literę ь

• pomija się po л, np. соль - sol;
• oddaje się przez znak zmiękczenia (´, nie apostrof ') w innych sytuacjach, np. дзень - dzień, ехаць - jechać.

Charakterystyczne cechy

• Akcentowane samogłoski o, y oraz e, i w wyrazach rodzimych otrzymują spółgłoskę protetyczną в w nagłosie lub na początku zgłoski, np. вoбpaз, вyж, вocпa, нaвyкa, нaвoддaль
• Nagłosowe e otrzymuję w białoruskim protetyczne г, np.: гэты, zaś i protezę й, np.: іскра (czyt. j'iskra), iгpaны (j'ihrany).
• Występuje opozycja między bezdźwięcznym х i dźwięcznym, szczelinowym г (jak w wyrazie Bohdan).
• Występowanie alternacji л vs. ў, np. дaў - дaлa, yзяў - yзялa, zob. wałczenie
• Występowanie alternacji в vs. ў przed spółgłoskami np. галава - галоўка, размаўляць
• Spółgłoski ч, ж, ш, дж, р, д, т są zawsze twarde
• Zanik grupy дл np. еў (jadł), пайшоў (poszedł) (cecha wspólna wszystkich języków wschodnio- i południowosłowiańskich). Wyjątek stanowią zapożyczenia z języka polskiego np. ядловец
• Dziekanie i ciekanie czyli wymowa miekkiego дз' zamiast miękkiego д' (сад - у садзе, дзень, вада - аб вадзе), i miękkiego ц' zamiast miękkiego т' (дакумент - аб дакуменце, цвёрды)
• Występowanie długich spółgłosek л, н, дз, с, ш, ж, ч, ц (np. цвіллю, пытанне, разводззе, рознагалоссе, мышшу, збожжа, ноччу, смецце) w pozycji między samogłoskami
• Akanie i jakanie
• Akcent swobodny i ruchomy np. горад - гарады, дом - дамы
• Dwie koniugacje - I, II. Istnieje także kilka czasowników o odmianie mieszanej np.: бегчы, есці, даць.
• Czasowniki I koniugacji w 3.os. liczby pojedynczej czasu teraźniejszego nie mają końcowego t: ён(яна) чытае, ён(яна) піша (w odróżnieniu od rosyjskiego).
• Brak n w nagłosie form przypadków zależnych zaimka 3.os.: з ім, з ёй(ёю), аб ім, аб ёй.
• Przymiotniki, liczebniki porządkowe, imiesłowy przymiotnikowe rodzaju męskiego, w odróżnieniu od rosyjskiego i ukraińskiego, nie mają w końcówce mianownika spółgłoski -j. np.: вясёлы, вялікі, першы, дзевяты, напісаны.
• 3 deklinacje:
  • I - rzeczowniki rodzaju męskiego i nijakiego (zakończone na -а, -е, -о, -ё) np.: герой, мастак, воблака, сэрца, поле, жніво, жыццё.
  • II - rzeczowniki rodzaju żeńskiego i zakończone na -а, -я np.: казка, мяжа, просьба.
  • III - rzeczowniki rodzaju żeńskiego z miękka spółgłoskową końcówką, z zakończeniem na spółgłoski syczące, na р i z zerową końcówką np.: баль, рунь, мясцовасць, сувязь, ноч, мыш.
  • Istnieją też rzeczowniki o odmianie mieszanej. Zaliczają się do niej rzeczowniki:
    • rodzaju nijakiego zakończone na -мя (імя, племя, стрэмя)
    • rodzaju nijakiego oznaczające małe istoty np.: дзіця(ё), кураня(ё), шчаня(ё), птушаня(ё)
    • rodzaju męskiego zakończone na -ін (-ын), -анін (-янін), -а (-я) np.: грамадзянін, селянін, мужчына, дзядзька.
    • rzeczowniki pejoratywne, oznaczające osoby płci męskiej np.: злюка, гарэза, непаседа Te same rzeczowniki, oznaczające osoby płci żeńskiej, odmieniają się według II deklinacji. Por. D - непаседы (r. m. i ż), C - непаседу (r.m.), - непаседзе(r.ż); N - непаседам (r.m.), непаседай(r.ż.); Ms. - непаседу (r.m.), непседзе (r.ż.).
  • Istnieje grupa rzeczowników nieodmiennych. Są to słowa zapożyczone z języków obcych (z francuskiego, angielskiego itd.).

Gramatyka

Deklinacja rzeczowników

W nawiasach, przy poszczególnych przykładach, wyrazy napisane są białoruską łacinką.

Rodzaj męski l. poj.

Przypadek	I -г, -к, -х	II -ж, -р, -ц, -ч, -ш	III ~ь, ~й	IV pozostałe litery
Mianownik	ø	ø	ь, й	ø
Dopełniacz	а	а	я	а
Celownik	у	ы	ю	у
Biernik	ø	ø	ь, й	ø
Narzędnik	ом/ам"	ом/ам"	ём/ем"	ом/ам"
Miejscownik	у	ы	і	е’

Objaśnienia

" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie

' głoski т, д wymieniają się na ц, дз

Rodzaj męski l. poj. - przykłady

Przypadek	I -г, -к, -х	II -ж, -р, -ц, -ч, -ш	III ~ь, ~й	IV pozostałe litery
Mianownik	пірог (piroh)	двор (dvor)	пень (pień), ручай (ručaj)	стол (stoł)
Dopełniacz	пірaга (piraha)	двара (dvara)	пня (pnia), ручая (ručaja)	стала (stała)
Celownik	пірaгу (pirahu)	двары (dvary)	пню (pniu), ручаю (ručaju)	сталу (stały)
Biernik	пірог (piroh)	двор (dvor)	пень (pień), ручай (ručaj)	стол (stoł)
Narzędnik	пірaгом (pirahom)	дваром (dvarom)	пнём (pniom), ручаём (ručajom)	сталом (stałom)
Miejscownik	пірaгу (pirahu)	двары (dvary)	пні (pni), ручаі (ručai)	стале (stale)

Rodzaj męski l. mn.

Przypadek	I -г, -к, -х	II -ж, -р, -ц, -ч, -ш	III ~ь, ~й	IV pozostałe litery
Mianownik	і	ы	і	ы
Dopełniacz	оў/аў"	оў/аў"	ёў/яў"	оў/аў"
Celownik	ам	ам	ям	ам
Biernik	і	ы	і	ы
Narzędnik	амі	амі	ямі	амі
Miejscownik	ах	ах	ях	ах

Objaśnienie

" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie.

Rodzaj męski l. mn. - przykłady

Przypadek	I -г, -к, -х	II -ж, -р, -ц, -ч, -ш	III ~ь, ~й	IV pozostałe litery
Mianownik	пірагі (pirahi)	двары (dvary)	пні (pni), ручаі (ručai)	сталы (stały)
Dopełniacz	пірaгоў (pirahoŭ)	двароў (dvaroŭ)	пнёў (pnioŭ), ручёў (ručajoŭ)	сталоў (stałoŭ)
Celownik	пірагам (piraham)	дварам (dvaram)	пням (pniam), ручаям (ručajam)	сталам (stałam)
Biernik	пірагі (pirahi)	двары (dvary)	пні (pni), ручаі (ručai)	сталы (stały)
Narzędnik	пірaгамі (pirahami)	дварамі (dvarami)	пнямі (pniami), ручаямі (ručajami)	сталамі (stałami)
Miejscownik	пірaгах (pirahach)	дварах (dvarach)	пнях (pniach), ручаях (ručajach)	сталах (stałach)

Rodzaj żeński l. poj.

Przypadek	I ~а (poprzedzone przez: г, к, х)	II ~а (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)	III ~я	IV ~а (poprzedzone innymi literami)	V ~ь	VI -ж, -р, -ж, -ц, -ч, -ш
Mianownik	а	а	я	а	ь	ø
Dopełniacz	і	ы	і	ы	і	ы
Celownik	е'	ы	і	е.	і	ы
Biernik	у	у	ю	у	ь	ø
Narzędnik	ой/ай”	ой/ай”	ёй/яй”	ой/ай”	ю”’	у”’
Miejscownik	е'	ы	і	е.	і	ы

Objaśnienia

' głoski г, х i к wymieniają się na з, с i ц

. głoski т, д wymieniają się na ц, дз

" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie.

"' podwaja się ostatnią spółgłoskę

Rodzaj żeński l. poj. - przykłady

Przypadek	I ~а (poprzedzone przez: г, к, х)	II ~а (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)	III ~я	IV ~а (poprzedzone innymi literami)	V ~ь	VI -ж, -р, -ж, -ц, -ч, -ш
Mianownik	нага (naha)	мяжа (miaža)	зямля (ziamla)	сцяна (ściana)	сувязь (suviaź)	ноч (noč)
Dopełniacz	нагі (nahi)	мяжы (miažy)	зямлі (ziamli)	сцяны (ściany)	сувязі (suviazi)	ночы (nočy)
Celownik	назе (nazie)	мяжы (miažy)	зямлі (ziamli)	сцяне (ścianie)	сувязі (suviazi)	ночы (nočy)
Biernik	нагу (nahu)	мяжу (miažu)	зямлю (ziamlu)	сцяну (ścianu)	сувязь (suviaź)	ноч (noč)
Narzędnik	нагой (nahoj)	мяжой (miažoj)	зямлёй (ziamloj)	сцяной (ścianoj)	сувяззю (suviaźziu)	ноччу (nočču)
Miejscownik	назе (nazie)	мяжы (miažy)	зямлі (ziamli)	сцяне (ścianie)	сувязі (suviazi)	ночы (nočy)

Rodzaj żeński l. mn.

Przypadek	I ~а (poprzedzone przez: г, к, х)	II ~а (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)	III ~я	IV ~а (poprzedzone innymi literami)	V ~ь	VI -ж, -р, -ж, -ц, -ч, -ш
Mianownik	і	ы	і	ы	і	ы
Dopełniacz	ø	аў	яў	ø	ей/яў"	эй/аў"
Celownik	ам/ах"	ам	ям	ам	ям	ам
Biernik	і	ы	і	ы	і	ы
Narzędnik	амі	амі	ямі	амі	ямі	амі
Miejscownik	ах	ах	ях	ах	ях	ах

Objaśnienie

" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie.

Rodzaj żeński l. mn. - przykłady

Przypadek	I ~а (poprzedzone przez: г, к, х)	II ~а (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)	III ~я	IV ~а (poprzedzone innymi literami)	V ~ь	VI -ж, -р, -ж, -ц, -ч, -ш
Mianownik	ногі (nohi)	межы (miežy)	землі (ziemli)	сцены (ścieny)	сувязі (suviazi)	ночы (nočy)
Dopełniacz	ног (noh)	межаў (miežaǔ)	земляў (ziemlaǔ)	сцен (ścien)	сувязяў (suviaziaǔ)	начэй (načej)
Celownik	нагам (naham)	межам (miežam)	землям (ziemlam)	сценам (ścienam)	сувязям (suviaziam)	начам (načam)
Biernik	ногі (nohi)	межы (miežy)	землі (ziemli)	сцены (ścieny)	сувязі (suviazi)	ночы (nočy)
Narzędnik	нагамі (nahami)	межамі (miežami)	землямі (ziemlami)	сценамі (ścienami)	сувязямі (suviaziami)	начамі (načami)
Miejscownik	нагах (nahach)	межах (miežach)	землях (ziemlach)	сценах (ścienach)	сувязях (suviaziach)	начах (načach)

Rodzaj nijaki l. poj.

Przypadek	I ~а (poprzedzone przez: г, к, х)	II ~а (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)	III ~о (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)	IV ~а (poprzedzone innymi literami)	V ~о (poprzedzone innymi literami)	VI ~е	VII ~ё	VIII ~мя	IX ~я
Mianownik	а	а	о	а	о	е	ё	мя	я
Dopełniacz	а	а	а	а	а	я	я	мя	яці
Celownik	у	у	у	у	у	ю	ю	мю	яці
Biernik	а	а	о	а	о	е	ё	мя	я
Narzędnik	ам	ам	ом	ам	ом	ем	ём	мем	ём
Miejscownik	у	ы	ы	е.	е.	і	і	мі	яці

Objaśnienia

. głoski т, д wymieniają się na ц, дз

Rodzaj nijaki l. poj. - przykłady

Przypadek	I ~а (poprzedzone przez: г, к, х)	II ~а (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)	III ~о (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)	IV ~а (poprzedzone innymi literami)	V ~о (poprzedzone innymi literami)	VI ~е	VII ~ё	VIII ~мя	IX ~я
Mianownik	воблака (vobłaka)	акенца (akienca)	вядро (viadro)	кола (koła)	крыло (kryło)	пакаленне (pakaleńnie)	жыццё (žyćcio)	стрэмя (stremia)	цяля (ciala)
Dopełniacz	воблака (vobłaka)	акенца (akienca)	вядра (viadra)	кола (koła)	крыла (kryła)	пакалення (pakaleńnia)	жыцця (žyćcia)	стрэмя (stremia)	цяляці (cialaci)
Celownik	воблаку (vobłaku)	акенцу (akiencu)	вядру (viadru)	колу (kołu)	крылу (kryłu)	пакаленню (pakaleńniu)	жыццю (žyćciu)	стрэмю (stremiu)	цяляці (cialaci)
Biernik	воблака (vobłaka)	акенца (akienca)	вядро (viadro)	кола (koła)	крыло (kryło)	пакаленне (pakaleńnie)	жыццё (žyćcio)	стрэмя (stremia)	цяля (ciala)
Narzędnik	воблакам (vobłakam)	акенцам (akiencam)	вядром (viadrom)	колам (kołam)	крылом (kryłom)	пакаленнем (pakaleńniem)	жыццём (žyćciom)	стрэмем (stremiem)	цялём (cialom)
Miejscownik	воблаку (vobłaku)	акенцы (akiency)	вядры (viadry)	коле (kole)	крыле (kryle)	пакаленні (pakaleńni)	жыцці (žyćci)	стрэмі (stremi)	цяляці (cialaci)

Rodzaj nijaki l. mn.

Przypadek	I ~а (poprzedzone przez: г, к, х)	II ~а (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)	III ~о (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш)	IV ~а (poprzedzone innymi literami)	V ~о (poprzedzone innymi literami)	VI ~е	VII ~ё	VIII ~мя	IX ~я
Mianownik	і	ы	ы	ы	ы	я	і	мёны	яты
Dopełniacz	аў	аў	оў	аў	аў	яў	яў	мёнаў	ят
Celownik	ам	ам	ам	ам	ам	ям	ям	мёнам	ятах
Biernik	і	ы	ы	ы	ы	я	і	мёны	ят
Narzędnik	амі	амі	амі	амі	амі	ямі	ямі	мёнамі	ятамі
Miejscownik	ах	ах	ах	ах	ах	ях	ях	мёнах	ятах

Deklinacja przymiotników

Deklinacja twarda

Przypadek	rodzaj męski	rodzaj żeński	rodzaj nijaki	liczba mnoga
Mianownik	ы	ая	ое/ае	ыя
Dopełniacz	ога/ага	ой/ай	ога/ага	ых
Celownik	ому/аму	ой/ай	ому/аму	ым
Biernik	ы (ога)/(ага)	ую	ое/ае	ыя (ых)
Narzędnik	ым	ой/ай	ым	ымі
Miejscownik	ым	ой/ай	ым	ых

Końcówek po / używa sie gdy akcent pada na temat.

Deklinacja mieszana (temat zakończony na: г, к, х)

Przypadek	rodzaj męski	rodzaj żeński	rodzaj nijaki	liczba mnoga
Mianownik	i	ая	ое/ае	ія
Dopełniacz	ога/ага	ой/ай	ога/ага	іх
Celownik	ому/аму	ой/ай	ому/аму	ім
Biernik	і (ога)/(ага)	ую	ое/ае	ія (іх)
Narzędnik	ім	ой/ай	ім	імі
Miejscownik	ім	ой/ай	ім	іх

Końcówek po / używa sie gdy akcent pada na temat.

Deklinacja miękka

Przypadek	rodzaj męski	rodzaj żeński	rodzaj nijaki	liczba mnoga
Mianownik	i	яя	яе	ія
Dopełniacz	яга	яй	яга	іх
Celownik	яму	яй	яму	ім
Biernik	і (яга)	юю	яе	ія (іх)
Narzędnik	ім	яй	ім	імі
Miejscownik	ім	яй	ім	іх

Końcówek po / używa sie gdy akcent pada na temat.

Koniugacja

W nawiasach, przy poszczególnych przykładach, wyrazy napisane są białoruską łacinką.

I Koniugacja

Czasowniki dzielą się na 4 grupy:

• czasowniki z tematem zakończonym na samogłoskę i z akcentem na końcówce np. даваць, пець, бiць.

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	-ю	-ём
2. os.	-еш	-яце
3. os.	-е	-юць

I Koniugacja - даваць (davać)

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	даю (daju)	даём (dajom)
2. os.	даеш (daješ)	даяце (dajacie)
3. os.	дае (daje)	даюць (dajuć)

W niektórych czasownikach temat jest skracany do spółgłoski ь lub ’.

I Koniugacja - біць (bić)

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	б’ю (bju)	б’ём (bjom)
2. os.	б’еш (bješ)	б’яце (bjacie)
3. os.	б’е (bje)	б’юць (bjuć)

• czasowniki z tematem zakończonym na samogłoskę i z akcentem na temacie np. чакаць, гадаць, шыць.

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	-ю	-ем
2. os.	-еш	-еце
3. os.	-е	-юць

I Koniugacja - чакаць (čakać)

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	чакаю (čakaju)	чакаем (čakajem)
2. os.	чакаеш (čakaješ)	чакаеце (čakajecie)
3. os.	чакае (čakaje)	чакаюць (čakajuć)

• czasowniki z tematem zakończonym na spółgłoskę i z akcentem na końcówce np. жыць, зваць, грызці

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	-у	-ём/-ом
2. os.	-еш/-эш	-яце/-аце
3. os.	-е/-э	-уць

Użycie drugiej wersji końcówek zostanie zaznaczone przy poszczególnych przykładach.

I Koniugacja - жыць (žyć)

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	жыву (žyvu)	жывём (žyviom)
2. os.	жывеш (žyvieš)	жывяце (žyviacie)
3. os.	жыве (žyvie)	жывуць (žyvuć)

W czasownikach, w których temat kończy się na т lub д, wymienia się powyższe głoski na ц i дз przed samogłoskami jotawanymi.

I Koniugacja - класці (kłaści)

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	кладу (kładu)	кладзём (kładziom)
2. os.	кладзеш (kładzieš)	кладзяце (kładziacie)
3. os.	кладзе (kładzie)	кладуць (kładuć)

W czasownikach, w których temat kończy się na г lub к, używa się drugiej wersji końcówek, przed którymi powyższe głoski wymienia się na ж i ч.

I Koniugacja - пячы (piačy)

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	пяку (piaku)	пячом (piačom)
2. os.	пячэш (piačeš)	пячаце (piačacie)
3. os.	пячэ (piače)	пякуць (piakuć)

W czasownikach, w których temat kończy się na ж, ш, ч i р używa się drugiej wersji końcówek.

I Koniugacja - браць (brać)

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	бяру (biaru)	бяром (biarom)
2. os.	бярэш (biareš)	бяраце (biaracie)
3. os.	бярэ (biare)	бяруць (biaruć)

• czasowniki z tematem zakończonym na spółgłoskę i z akcentem na temacie np. цягнуць, быць, ехаць

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	-у	-ем/-ам
2. os.	-еш/-аш	-еце/-аце
3. os.	-е/-а	-уць

Użycie drugiej wersji końcówek zostanie zaznaczone przy poszczególnych przykładach.

I Koniugacja - цягнуць (ciahnuć)

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	цягну (ciahnu)	цягнем (ciahniem)
2. os.	цягнеш (ciahnieš)	цягнеце (ciahniecie)
3. os.	цягне (ciahnie)	цягнуць (ciahnuć)

W czasownikach, w których temat kończy się na т lub д, wymienia się powyższe głoski na ц i дз przed samogłoskami jotawanymi.

I Koniugacja - быць (być)

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	буду (budu)	будзем (budziem)
2. os.	будзеш (budzieš)	будзеце (budziecie)
3. os.	будзе (budzie)	будуць (buduć)

W czasownikach, w których temat kończy się na г lub к, używa się drugiej wersji końcówek, przed którymi powyższe głoski wymienia się na ж i ч.

I Koniugacja - магчы (mahčy)

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	магу (mahu)	можам (možam)
2. os.	можаш (možaš)	можаце (možacie)
3. os.	можа (moža)	могуць (mohuć)

W czasownikach, w których temat kończy się na ж, ш, ч i р używa się drugiej wersji końcówek.

I Koniugacja - рэзаць (rezać)

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	рэжу (režu)	рэжам (režam)
2. os.	рэжаш (režaš)	рэжаце (režacie)
3. os.	рэжа (reža)	рэжуць (režuć)

II Koniugacja

Czasowniki takie jak: валіць, гнаць, ставіць, карміць.

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	-ю/-у	-ім/-ым
2. os.	-іш/-ыш	-іце/-ыце
3. os.	-іць/-ыць	-яць/-аць

Użycie drugiej wersji końcówek zostanie zaznaczone przy poszczególnych przykładach.

II Koniugacja - стаяць (stajuć)

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	стаю (staju)	стаім (staim)
2. os.	стаіш (staiš)	стаіце (staicie)
3. os.	стаіць (staić)	стаяць (stajać)

W czasownikach, w których temat kończy się na п, б, ф, i в pomiędzy temat a końcówkę wstawia się literę л.

II Koniugacja - купіць (kupić)

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	куплю (kuplu)	купім (kupim)
2. os.	купіш (kupiš)	купіце (kupicie)
3. os.	купіць (kupić)	купяць (kupiać)

W czasownikach, w których temat kończy się na дз, ц, з, с, i сц wymienia się powyższe głoski na дж, ч, ж, ш, шч w 1 os. l. poj.

II Koniugacja - хадзіць (chadzić)

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	хаджу (chadžu)	ходзім (chodzim)
2. os.	ходзіш (chodziš)	ходзіце (chodzicie)
3. os.	ходзіць (chodzić)	ходзяць (chodziać)

W czasownikach, w których temat kończy się na ж, ш, ч i р używa się drugiej wersji końcówek.

II Koniugacja - бачыць (bačyć)

Osoba	l. poj.	l. mn.
1. os	бачу (baču)	бачым (bačym)
2. os.	бачыш (bačyš)	бачыце (bačycie)
3. os.	бачыць (bačyć)	бачаць (bačać)

Przykłady języka białoruskiego

Ja nie paeta, o kryj mianie Boža!
Nia rvusia ja k słavie hetkaj ni mała.
Choć piesieńku-dumku i vysnyju moža,
Zavusia ja tolki Janka Kupała.

Słavu paetaŭ raznosiać pa śviecie,
Vianki ŭskładajuć i zvoniać pachvałaj.
Ja ž cicha hraju -
Chto cichich przykmiecie...
At, viedama, z vioski Janka Kupała...

(Janka Kupała, 1913)

Умейце шанаваць чужыя алтары.
Не, не чужым багам маліцца,
А шанаваць людзей з другою верай
Альбо бязвер'ем.
Можна толькі так
У згодзе жыць у каламутным свеце,
Дзе злосна разбураюць алтары -
Свае, чужыя,
Шанаваць не ўмеюць
Чужое веры і чужой крыві.
Таму і пахне порахам з крывёю.

(Fieliks Batoryn, 2001)

Zobacz też

• Wikipedia w języku białoruskim (taraszkiewicy),
• Taraszkiewica,
• łacinka białoruska,

Linki zewnętrzne

• Słownik polsko-białoruski i białorusko-polski
• Strona o łacince białoruskiej
• Białorusko-polski słownik gwary używanej na północnym Podlasiu
• Rusyfikacja języka białoruskiego