Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
 |
Ten artykuł należy dopracować zgodnie z zaleceniami edycyjnymi: puste sekcje. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu. |
| ქართული ენა | |
| Obszar | Gruzja, Iran (50 tys.), Azerbejdżan, Turcja, Rosja i inne |
| Liczba mówiących | 7,5 miliona |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki południowokaukaskie *Język gruziński |
| Pismo | gruzińskie |
| Status oficjalny | |
| język urzędowy | Gruzja |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | ka |
| ISO 639-2 | geo/kat |
| SIL | GEO |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata |
|
 |
|
 |
|
Język gruziński (gruz. ქართული ენა, kartuli ena) – język południowokaukaski, używany przez ok. 4,2 mln osób głównie w Gruzji, gdzie jest językiem urzędowym, oraz przez dalsze 2,5 mln w Turcji, Rosji, USA i Europie, jak też przez niewielkie grupy w Iranie (tj. Gruzini ferejdańscy) i Azerbejdżanie (Ingilojcy). Jest też używany jako język literacki przez zamieszkujące Gruzję niewielkie wspólnoty etniczne, nie posiadające piśmiennictwa we własnych językach: przez Swanów, Megrelów i Lazów.
Spis treści |
Język gruziński, wraz z językami swańskim, megrelskim oraz lazyjskim, tworzy południowokaukaską (zwaną też kartwelską) rodzinę językową, niegdyś błędnie łączoną z innymi rodzinami Kaukazu, stanowiąc najbardziej liczny i jednocześnie najważniejszy jej język.
Język gruziński zapisywany jest alfabetem gruzińskim, który pochodzi najprawdopodobniej od spółgłoskowego pisma syryjskiego. Gruziński ma bardzo długą tradycję piśmienniczą, sięgającą przynajmniej V w. Wśród gruzińskich badaczy panuje powszechne przekonanie, że pierwszy alfabet języka gruzińskiego powstał najpóźniej na przełomie IV i III w. p.n.e., za czasów króla Parnawaza I. Najstarszym zachowanym zabytkiem literatury jest powstały w V w. żywot św. Szuszanik, którego autorem jest Jakub Curtaweli, a uważanym za najważniejsze dzieło literatury gruzińskiej jest XII-wieczny epos Rycerz w tygrysiej skórze autorstwa Szoty Rustawelego. Język gruziński posiada też bardzo bogatą literaturę sakralną, której autorami nierzadko bywali gruzińscy władcy np.: Dawid IV.
W dziejach języka wyróżnia się dwa główne okresy: starogruziński V w.-XI w. oraz nowogruziński - od XII w.
Język gruziński, pomimo bardzo bogatego słownictwa, posiada również zapożyczenia z licznych języków, z którymi miał kontakt na przestrzeni dziejów. Te obejmują m.in. język arabski, perski, turecki, grecki, łacinę, rosyjski czy wreszcie język angielski. Istnieją też pożyczki z innych języków Kaukazu, jak np.: z armeńskiego kalaki "miasto", osetyjskiego ludi "piwo" czy abchaskiego dzghwa "morze"[1].
Do najwybitniejszych badaczy języka gruzińskiego zalicza się: Tamaza Gamkrelidzego, Arnolda Czikobawę czy Georges'a Dumézila.
Język gruziński jest silnie zróżnicowany dialektycznie. Istnieje 18 dialektów, podzielonych według wspólnych podobieństw na dwa główne zespoły – wschodni i zachodni, które pomimo dużych różnic są wzajemnie zrozumiałe. Językoznawcy gruzińscy wliczają do nich, pozostałe etnolekty kartwelskie w tym m.in. język swański, choć trzeba pamiętać, że jest to bardziej deklaracja polityczna, niż stwierdzenie językowego stanu rzeczy. Cechami różniącymi dialekty są m.in. występowanie y- i u- przed niektórymi samogłoskami (odpowiednik labializacji), obecność długich i krótkich samogłosek, używanie starogruzińskiego zrostku liczby mnogiej z -n-, zamiast współczesnego z -eb-, odmienne formy czasownikowe oraz nieobecne w języku literackim zapożyczenia czy dialektyzmy. Dialekty gruzińskie dzielimy na:
Do dialektów zalicza się też język judeo-gruziński, będący w rzeczywistości mieszanką języka gruzińskiego i hebrajskiego słownictwa.
Współczesny język literacki ukształtował się w XIX-XX w. na podłożu dialektu kartlijskiego i kachetyjskiego.
Język gruziński jest językiem aglutynacyjnym, o bogatej fonetyce. Występują tu często zbitki spółgłoskowe (np. mcvrtneli- trener). Posiada 28 spółgłosek z charakterystycznymi trójkami głosek dźwięcznych, bezdźwięcznych przydechowych i bezdźwięcznych wydechowych. Samogłosek ma tylko 5. Posiada siedem przypadków: mianownik, ergatyw, adwerbial (essivus), celownik, dopełniacz, narzędnik, oraz wołacz. Przymiotniki mają identyczną formę, jak rzeczowniki. Przysłówki tworzy się, dodając do przymiotnika lub rzeczownika końcówkę adwerbialu. Zaimek I os. Sg me może wskazywać na pewne pokrewieństwo z językami indoeuropejskimi. Choć posiada ergatyw, w czasie teraźniejszym jest nominatywny. W odmianie czasowników używa tzw. screeve'u. Koniugacja czasowników jest bardzo złożona, z podziałem czasowników na statyczne i dynamiczne, przechodnie i nieprzechodnie, jedno- i wieloosobowe i in.
Język gruziński posiada względnie prostą deklinację i nie rozróżnia rodzajów gramatycznych. Rzeczowniki kończą się spółgłoską (wtedy dodajemy zrostek -i) lub samogłoską, inną niż -i. Rzeczownik odmienia się przez siedem przypadków, tj.: mianownik, ergatyw, adwerbial (essivus), celownik, dopełniacz, narzędnik, wołacz oraz dwie liczby - pojedynczą i mnogą. Przypadki, służące do oznaczanie podmiotu i dopełnień, różnią się w zależności od scriwu i klasy czasownikowej, a są to: mianownik, ergatyw oraz celownik. Sprawą sporną jest nazewnictwo ergatywu - jako że gruziński nie jest w pełni ergatywny, część językoznawców preferuje nazwę narratyw. Ciekawym dla Polaka przypadkiem będzie adwerbial, który służy do tworzenia przysłówków np.: lamazi "piękny" - lamaza "pięknie". Liczbę mnogą zaznacza się przez zrostek -eb-.
| spółgłoskowe | przykład: k'ac- ("człowiek") | |
|---|---|---|
| Mianownik | -i | k'ac-i |
| Narratyw | -ma | k'ac-ma |
| Celownik | -s | k'ac-s |
| Dopełniacz | -is | k'ac-is |
| Narzędnik | -it | k'ac-it |
| Adverbial | -ad | k'ac-ad |
| Wołacz | -o | k'ac-o! |
Wśród tych rzeczowników trzeba wyróżnić dwa typy:
typ I - zmieniający swoją samogłoskę tematyczną (gł. rzeczowniki kończące się na -e lub -a) oraz
typ II - niezmieniający owej samogłoski, do którego należą rzeczowniki kończące się na -o, -u, -i oraz niektóre na -a lub -e.
| samogłoskowe (I) | przykład: mama- ("ojciec") | samogłoskowe (II) | przykład: Sakartvelo- ("Gruzja") | |
|---|---|---|---|---|
| Mianownik | -Ø | mama | -Ø | Sakartwelo |
| Narratyw | -m | mama-m | -m | Sakartwelo-m |
| Celownik | -s | mama-s | -s | Sakartwelo-s |
| Dopełniacz | -is * | mam-is | -s | Sakartwelo-s |
| Narzędnik | -it * | mam-it | -ti | Sakartwelo-ti |
| Adwerbial | -d | mama-d | -d | Sakartwelo-d |
| Wołacz | -Ø | mama! | -Ø | Sakartwelo! |
Mimo że we współczesnym gruzińskim do tworzenia form liczby mnogiej używa się jedynie -eb-, można jednak spotkać – np. w poezji lub niektórych dialektach – deklinację starego typu, stosującą wrostek -n-.
| deklinacja współczesna | deklinacja archaiczna | |
|---|---|---|
| Mianownik | k'ac-eb-i | k'ac-n-i |
| Narratyw | k'ac-eb-ma | k'ac-ta |
| Celownik | k'ac-eb-s | k'ac-ta |
| Dopełniacz | k'ac-eb-is | k'ac-ta |
| Narzędnik | k'ac-eb-it | k'ac-ta |
| Adverbial | k'ac-eb-ad | k'ac-ta |
| Wołacz | k'ac-eb-o! | k'ac-n-o! |
|
|||||||||||
