Język staro-cerkiewno-słowiański

Ѩзыкъ словѣньскъ Językŭ slověnĭskŭ
Obszar	Język wymarły, dawniej Imperium Bułgarskie Państwo wielkomorawskie
Liczba mówiących	Język wymarły
Klasyfikacja genetyczna	Języki indoeuropejskie Języki słowiańskie Południowosłowiańskie J. staro-cerkiewno-słowiański
Pismo	głagolica, cyrylica
Status oficjalny
język urzędowy	Język wymarły, dawniej Imperium Bułgarskie Państwo wielkomorawskie
Kody języka
ISO 639-1	cu (jak i dla nowego cerkiewnosłowiańskiego)
ISO 639-2	chu
ISO 639-3	chu
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku cerkiewnosłowiańskim
W Wikisłowniku: Słownik języka cerkiewnosłowiańskiego

Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-staro-cerkiewno-słowiański online

Modlitwa Ojcze nasz zapisana cyrylicą w języku s-c-s

Język staro-cerkiewno-słowiański (w polskich publikacjach spotyka się także nazwy: język s-c-s i język scs, lub język starobułgarski) – najstarszy literacki język słowiański, formujący się od połowy IX wieku i oparty głównie na słowiańskich gwarach Sołunia (dzisiejsze Saloniki). Język s-c-s stał się podstawą literacką języków: bułgarskiego, rosyjskiego, serbsko-chorwackiego w różnych redakcjach. Najbliżej spokrewniony jest ze współczesnym językiem bułgarskim i macedońskim, jakkolwiek literackie postaci tych języków oparte są na innych dialektach i cechują się innymi zasadami gramatycznymi, wynikającymi z przynależności do bałkańskiej ligi językowej.

Historia

Misjonarze Słowian, Cyryl i Metody, uczynili go językiem liturgicznym chrześcijan obrządku słowiańskiego. Język s-c-s powstał na podłożu prasłowiańskiego dialektu sołuńskiego, będącego częścią grupy bułgarsko-macedońskiej. Jak potwierdzają źródła język ten był zrozumiały dla Słowian morawskich, czeskich, słowackich, panońskich i innych, i wszędzie przyjmowany był jako język rodzimy, nazywany po prostu językъ slověnьskъjь/slověnьskъjь językъ, taka bowiem nazwa obok Slověninъ, Slověne, kъnigy slověnьskyję - "pismo słowiańskie, księgi słowiańskie", slověnьsky - "po słowiańsku" występuje w Żywotach Konstantyna i Metodego. Język ten powstał przed rozpadem jedności języka prasłowiańskiego, za którego początek uważa się zamiany w zakresie półsamogłosek jerowych, tzn. ich zanik i wokalizację. Wg Franciszka Sławskiego język ten nawiązuje ściśle do końcowego okresu języka prasłowiańskiego, oddaje język wspólny wszystkim Słowianom, język prasłowiański, podobną opinię wyrażał Leszek Moszyński przedłużający okres ps. do końca X w., dla Czesława Bartuli język ten ma charakter prasłowiański o podłożu dialektalnym sołuńskim, podobne poglądy wyrażał Henryk Birnbaum. Późniejszą fazę rozwoju tego języka stanowi język cerkiewnosłowiański. Silny wpływ wywarł język s-c-s na język staroruski, a pośrednio także na współczesny, literacki język rosyjski.

Kanon

Najstarsze teksty s-c-s, pisane przez braci sołuńskich lub ich uczniów jeszcze w IX wieku nie zachowały się do dzisiaj. Znane są natomiast późniejsze ich odpisy, już z X i XI w., zachowujące pewne wspólne, archaiczne cechy językowe, które w dużym stopniu odróżniają je od powstałych w tym samym czasie tekstów w formujących się dopiero językach narodowych. Księgi te nazywane są kanonem s-c-s: poświadczają one szereg charakterystycznych form, odnoszonych do tzw. klasycznego języka s-c-s.

Do cech klasycznego s-c-s należą:

1. zachowane samogłoski nosowe;
2. samogłoska jat' (zapisywana w transkrypcji najczęściej jako ě, zob. jać);
3. grupy ra i la będące rezultatem przestawki;
4. grupy spółgłoskowe št i žd, powstałe z palatalizacji (zmiękczenia) wcześniejszych grup spółgłoskowych *tj/kť i dj.
5. konsekwentnie zapisywane jery.

Pismo

Do zapisu języka s-c-s stosowane były dwa alfabety. Początkowo księgi zapisywano głagolicą, opracowaną przez Konstantyna-Cyryla. Później w tym samym celu stosowano także cyrylicę.

Nazewnictwo

W bogatej literaturze przedmiotu względem języka s-c-s stosowanych jest wiele rozmaitych określeń, m.in. starosłowiański, starosłoweński, starobułgarski, słowianobułgarski.

Polska nazwa staro-cerkiewno-słowiański jako przymiotnik złożony składający się z dwóch lub więcej członów równorzędnych znaczeniowo powinna być pisana zawsze z łącznikiem. Jeszcze w latach 30. XX wieku złożenie to pisano łącznie, o czym świadczy tytuł podręcznika Henryka Ułaszyna Język starocerkiewnosłowiański (Lwów 1928). Inne nazwy to język starocerkiewny oraz język starosłowiański, pisane łącznie. Niemiecka nazwa to Altkirchenslawisch, a angielska Old Church Slavonic.

W macedońskiej literaturze naukowej dość często używane jest określenie język staromacedoński (mac. старомакедонски јазик). Argumentem za takim nazewnictwem jest w tym wypadku stwierdzenie, że współcześni słowiańscy mieszkańcy Macedonii są bezpośrednimi spadkobiercami Słowian, których język był punktem wyjściowym dla powstania s-c-s. Dzieje języka s-c-s wpisują się w historię rozwoju współczesnej macedońszczyzny.

Zaimki

Odmiana zaimków osobowych

	liczba pojedyncza			liczba mnoga		liczba podwójna
M	azъ	ty	-	my	vy	vě	va
D	mene	tebe	sebe	nasъ	vasъ	naju	vaju
C	mъně, mьně, enkl. mi	tebě, enkl. ti	sebě, enkl. si	namъ	vamъ	nama	vama
B	mene, mę	tebe, tę	sebe, sę	nasъ, enkl. ny	vasъ, enkl. vy	na	va
N	mъnoją	toboją	soboją	nami	vami	nama	vama
Ms	mъně, mьně	tebě	sebě	nasъ	vasъ	naju	vaju

Zobacz też

• Językoznawstwo

Bibliografia

• Czesław Bartula, Podstawowe wiadomości z gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego na tle porównawczym, Warszawa 2002
• Tadeusz Brajerski, Język staro-cerkiewno-słowiański, Lublin 1990

Linki zewnętrzne

• Słownik słowiańsko-polski... Małopolska Biblioteka Cyfrowa