Języki anatolijskie

Języki anatolijskie (hetyckie) - podrodzina języków indoeuropejskich, którymi posługiwała się ludność zamieszkująca współczesną Anatolię w okresie od ok. 2000 r. p.n.e. do początków naszej ery.

Językoznawcy wciąż nie są pewni, czy języki anatolijskie oderwały się jako pierwsze od języka praindoeuropejskiego i odtąd rozwijały samodzielnie, czy też były blisko spokrewnione z językiem praindoeuropejskim. Według Sturtevanta, języki indoeuropejskie i języki anatolijskie wywodzą się z jednego przodka - prajęzyka indohetyckiego.

Na rok 2000 p.n.e. datuje się występowanie już w pełni wykrystalizowanych języków grupy anatolijskiej. W XVIII-XVI w. p.n.e. w użyciu jest język starohetycki, którego najstarsze zapisy na glinianych tabliczkach spisane pismem klinowym są jednocześnie najstarszymi zapisami języków indoeuropejskich. Na późniejszy okres XV-VIII w. p.n.e. datuje się zabytki języka nowohetyckiego, luwijskiego i palajskiego spisanych pismem klinowym, a także języka luwijskiego hieroglificznego zapisanego pismem pismem hieroglificznym. Z drugiej połowy I tysiąclecia p.n.e. (VII-I w. p.n.e.) pochodzą zabytki najmłodszych języków anatolijskich: lidyjskiego, licyjskiego, milyjskiego i karyjskiego, spisanych alfabetem greckim.

Języki anatolijskie wyszły z użycia prawdopodobnie w okresie Cesarstwa Rzymskiego. W pierwszym wieku I n.e. na obszarze Anatolii używane były jeszcze liczne języki przedgreckie:

• kapadocki używany w Kapadocji w I w. n.e. - wg świadectwa Filostratosa z Tyany;
• karyjski, używany w mieście Kiburze - wg świadectwa geografa Strabona (Geografia XIII, 4, 7);
• lidyjski, używany w Solime - wg świadectwa geografa Strabona (Geografia XIII 4, 17);
• lykaoński używany w Lystrze w czasach św. Pawła (Dzieje Apostolskie XIV, 1);
• pizydyjski, używany w Pizydii (spora liczna inskrypcji i nazw własnych);

Anatolia była regionem, gdzie obok języka greckiego, głównego środka komunikacji językowej w tamtym regionie, używano licznych języków miejscowych. Mitrydates VI Eupator, król Pontu, posługiwał się 22 językami z obszaru swego państwa. Strabon rejestruje 70 odrębnych języków na obszarze Anatolii, a Pliniusz Starszy (Historia Naturalna VI, 15) wskazuje na istnienie 130 języków od Anatolii aż po Kaukaz. Przynajmniej część z nich wydaje się przynależeć do ugrupowania języków anatolijskich.

Klasyfikacja języków anatolijskich

języki indoeuropejskie > języki anatolijskie

języki anatolijskie (hetyckie) †:

• języki hetycko-palajskie
  • hetycki †
  • palajski †
  • lidyjski †
• języki luwijskie lub południowo-zachodnie
  • luwijski †
  • luwijski hieroglificzny †
  • licyjski (likijski) †
  • milyjski †
  • karyjski †
  • pizydyjski †
  • sydetyjski †
• inne języki anatolijskie z obszaru antycznej Myzji, Kapadocji i Paflagonii, np.
  • izauryjski †
  • kapadocki †
  • lykaoński †
  • pizydyjski †

Bibliografia

• Ignacy Ryszard Danka, Stanowisko języków anatolijskich w rodzinie indoeuropejskiej i ich wzajemne związki, Acta Universitatis Lodzienses. Folia Linguistica 4, Wyd. UŁ, Łódź 1983.
• Ignacy Ryszard Danka, Języki anatolijskie, [w:] Leszek Bednarczuk (red.), Języki indoeuropejskie, t. 1, Warszawa 1986, s. 275-339.
• James P. Mallory, Douglas Q. Adams; Encyclopedia of Indo-European Culture; 1997 Taylor & Francis
• Maciej Popko, Ludy i języki starożytnej Anatolii; Wydawnictwo Akademickie Dialog 1999; ISBN 83-88238-01-09.
• Maurice Sartre, Wschód rzymski. Prowincje i społeczeństwa prowincjonalne we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego w okresie od Augusta do Sewerów (31 r. p.n.e. - 235 r. n.e.), tłumaczył Stanisław Rościcki, redakcja naukowa wydania polskiego Krzysztof Nawotka, Wrocław - Warszawa Kraków 1997, s. 290-299.