Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
 |
Zasugerowano, aby artykuł Języki nowoindoaryjskie zintegrować z tym artykułem lub sekcją. |
Języki indoaryjskie (indyjskie[1]) - podrodzina języków indoeuropejskich, które wraz z językami irańskimi oraz dardyjskimi tworzyły przed 1500 r. p.n.e. jedną wspólnotę językowo-kulturową (zobacz: języki indoirańskie).
Języki indoaryjskie wyodrębniły się około 1500 r. p.n.e., a ich zasięg pokrywał się z zasięgiem dorzecza Indusu. Z tego okresu pochodzą najstarsze zabytki okresu staroindyjskiego (1500-500 r. p.n.e.) - Wedy spisane językiem wedyjskim. W okresie średnioindyjskim (500 r. p.n.e. - 1000 r. n.e.) język wedyjski przekształcił się w sanskryt klasyczny i jego potoczne warianty, czyli prakryty, z których jednym jest pali. Następnym stopniem w ewolucji tej grupy językowej były dialekty zwane apabhrańśa, z których w okresie nowoindyjskim (po 1000 r.) ukształtowały się współczesne języki indyjskie. Najważniejsze z nich to m. in. język hindi, urdu, bengalski, marathi, gudżarati i pendżabski. Ogółem językami z tej grupy posługuje się ponad 700 mln osób, głównie na terenie Indii, Pakistanu, Nepalu, Bangladeszu i Sri Lanki.
Spis treści |
W poniższych tabelach przedstawiono system fonologiczny sanskrytu klasycznego, który z drobnymi odchyleniami jest również typowy dla współczesnych języków indoaryjskich. Podano odpowiadające poszczególnym dźwiękom znaki sylabicznego alfabetu dewanagari. Inne alfabety indyjskie są niemal dokładnym odzwierciedleniem pisma dewanagari. Jak widać w tabeli spółgłosek, dla języków indoaryjskich charakterystyczna jest fonemiczna opozycja spółgłosek zarówno dźwięcznych/bezdźwięcznych, jak i przydechowych/bezprzydechowych. Dodatkową typową cechą jest występowanie tzw. spółgłosek retrofleksywnych (wymawianych z językiem wygiętym do tyłu, tak że czubek języka dotyka podniebienia). Ta cecha najprawdopodobniej związana jest z silnym wpływem języków drawidyjskich.
| Dewanagari | Transliteracja | Jako znak diakrytyczny z प | Dewanagari | Transliteracja | Jako znak diakrytyczny z प | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| अ | a | प | आ | ā | पा | ||
| इ | i | पि | ई | ī | पी | ||
| उ | u | पु | ऊ | ū | पू | ||
| ऋ | ṛ | पृ | ॠ | ṝ | पॄ | ||
| ऌ | ḷ | पॢ | ॡ | ḹ | पॣ | ||
| ए | e | पे | ऐ | ai | पै | ||
| ओ | o | पो | औ | au | पौ |
| Zwarte | Nosowe | Płynne | Szczelinowe | |||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Bezdźwięczne | Dźwięczne | |||||||||||||||||||||||
| Nieprzydechowe | Przydechowe | Nieprzydechowe | Przydechowe | Bezdźwięczne | Dźwięczne | |||||||||||||||||||
| Tylnojęzykowe | क | ka | kə | ख | kha | kʰə | ग | ga | ɡə | घ | gha | ɡʱə | ङ | ṅa | ŋə | ह | ha | ɦə hə |
||||||
| Miękkopodniebienne | च | ca | tʃə tsə |
छ | cha | tʃʰə tsʰə |
ज | ja | dʒə dzə |
झ | jha | dʒʱə dzʱə |
ञ | ña | ɲə | य | ya | jə | श | śa | ɕə ʃə |
|||
| Retrofleksywne | ट | ṭa | ʈə | ठ | ṭha | ʈʰə | ड | ḍa | ɖə | ढ | ḍha | ɖʱə | ण | ṇa | ɳə | र | ra | ɹə ɾə |
ष | ṣa | ʂə ʃə |
|||
| Zębowe | त | ta | t̪ə | थ | tha | t̪ʰə | द | da | d̪ə | ध | dha | d̪ʱə | न | na | nə | ल | la | lə | स | sa | sə | |||
| Wargowe | प | pa | pə | फ | pha | pʰə | ब | ba | bə | भ | bha | bʱə | म | ma | mə | व | va | ʋə wə |
||||||
W sanskrycie wedyjskim istniał dodatkowo fonem ɭ- retrofleksywne "l" ("ळ"), który nie zachował się w sanskrycie klasycznym, ale przetrwał w niektórych językach nowoindyjskich, jak np.marathi i radźasthani.
| Transliteracja | Wymowa (IPA) | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| IAST | ITRANS | Sanskryt | Hindi | Marathi | |
| ळ | ḷa | La | /ɭə/ | ||
Najważniejsze odchylenia od powyższego schematu
Współczesne języki indoaryjskie (wg Ethnologue) [2]:
Osobne grupy stanowią języki dardyjskie i języki nuristańskie, najczęściej klasyfikowane jako grupy językowe odrębne od indoaryjskich, o cechach pośrednich między językami indoaryjskimi i irańskimi[3], lub też jako podgrupy w obrębie języków indoaryjskich (w grupie północno-zachodniej) [2] :
