Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
 |
Ten artykuł wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić artykuł weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. Uwaga: Aby ułatwić pracę, dodaj do szablonu parametr |data=2012-05 |
Języki tureckie albo turkijskie (dla wyraźniejszego odróżnienia od języka tureckiego będącego tylko jednym członkiem całej rodziny) - najliczniejsza podrodzina języków ałtajskich, obejmująca około 140 mln mówiących. Zamieszkują oni obszar Azji Mniejszej (Turcja), Zakaukazia (Azerbejdżan), Azji Środkowej (Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Rosja i Chiny) i Syberii (Jakucja), a także Europy Wschodniej (Karaimi, Tatarzy, Baszkirzy, Czuwasze). Dzielą się na następujące grupy: bułgarską (dziś tylko język czuwaski), oguzyjską, kipczacką, karłucką czyli krachanidzką, północnosyberyjską (tylko język jakucki i dołgański) i południowosyberyjską.
Dawniej jedyną nazwą na tę rodzinę językową używaną w polskiej turkologii był termin "języki tureckie". Dziś coraz częściej stosuje się jednak termin "języki turkijskie" - czynnie wprowadzony do turkologii przez Henryka Jankowskiego (Poznań) - co pozwala łatwo rozróżniać pomiędzy dwoma poziomami taksonomicznymi, np. w sformułowaniu "wyraz turkijski" (tak jak "wyraz słowiański") i "wyraz turecki" [=w języku większości mieszkańców Turcji] (tak jak: "wyraz polski").
Najstarsze inskrypcje, pochodzące z początków VIII wieku, odnaleziono w Mongolii, gdzie powstał pierwszy organizm państwowy ludów tureckich, tzw. Pierwszy, a potem też Drugi Kaganat (Staro)Turecki. Są to głównie inskrypcje nagrobne zapisane tzw. alfabetem runicznym (niemającym związku z runami skandynawskimi - nazwa oddaje jedynie ich podobny wygląd, co się tłumaczy tym, że zarówno w Skandynawii, jak i w Kaganacie tureckim pismem tym pisano na kamieniu, którego twardość wymuszała użycie linii prostych i kanciastych i równoczesne unikanie kształtów krągłych i łukowatych). Język staroturkijski poświadczony w napisach runicznych (znad rzek: Orchon [stąd: pismo orchońskie] i górny Jenisej) jest już jednak w pełni ukształtowanym, artystycznym językiem literackim (pełnił on funkcję ponaddialektalnego literackiego koine), toteż wysoce prawdopodobny jest domysł, że istniały też jakieś znacznie wcześniejsze zabytki w tym języku, które jednak - być może jako zapisane na mniej trwałym niż kamień materiale - nie zachowały się do naszych czasów. Turkijski alfabet runiczny został odcyfrowany przez uczonego duńskiego, Vilhelma Thomsena w końcu XIX w. - sukces ten można uznać za jeszcze większy niż odczytanie hieroglifów egipskich, jako że w czasach Thomsena nie wiedziano nawet, w jakim języku są teksty spisane tym pismem; nie wiedziano też, czy jest to pismo alfabetyczne, sylabowe czy hieroglificzne, ani w jakim kierunku należy je czytać (np. z prawa na lewo, z góry w dół itd.).
Klasyfikacja języków tureckich:
| Grupy i języki | Liczba mówiących | Kraje |
|---|---|---|
| Czuwaski | 1,8 mln | Rosja (Republika Czuwaska) 1,8 miliona, Kazachstan 22.000 |
| JĘZYKI KIPCZACKIE | ||
| Karaimski | Litwa 20, Ukraina <10, Polska <10 | |
| Kumycki | 280.000 | Rosja (Dagestan) |
| Karaczajsko-Balkarski | 250.000 | Rosja (Karaczajski Obwód Autonomiczny) |
| Krymskotatarski | 500.000 | Ukraina 200.000, Uzbekistan 190.000, Kirgistan 40.000 |
| Tatarski | 6,8 mln | Rosja 5.800.000 Uzbekistan 470.000, Kazachstan 330.000, Kirgistan 70.000, Tadżykistan 80.000, Turkmenistan 50.000, Ukraina 90.000, Azerbejdżan 30.000 |
| Baszkirski | 2,2 mln | Rosja 1,8 miliona, Uzbekistan 35.000, Kazachstan 20.000 |
| Nogijski | 70.000 | Rosja (północny Kaukaz) |
| Karakałpacki | 400.000 | Uzbekistan |
| Kazachski | 12 mln | Kazachstan 9,7 miliona, Chiny 700.000, Uzbekistan 800.000, Rosja 650.000, Mongolia 100.000 |
| Kirgiski | 4,2 mln | Kirgistan 3,8 miliona, Uzbekistan 200.000, Chiny 200.000 |
| JĘZYKI OGUZYJSKIE | ||
| Turecki | ponad 66 mln | Turcja 58 milionów, Bałkany 1 milion, Irak 600.000, Cypr 180.000, Rosja 100.000, Niemcy 2,8 miliona, środkowa Europa 1,5 mln |
| Gagauski | 250.000 | Mołdawia 170.000, Bałkany 50.000, Ukraina 20.000, Bułgaria 10.000 |
| Azerski | 30 mln | Iran 20 milionów, Azerbejdżan 8 milionów, Turcja 500.000, Irak 500.000, Rosja 350.000, Gruzja 300.000, Armenia 200.000 |
| Turkmeński | 6,8 mln | Turkmenistan 3,8 miliona, Iran 2 miliony, Afganistan 500.000, Irak 250.000, Uzbekistan 250.000 |
| Chorasański | 400.000 | Chorasan (Iran,(Afganistan) |
| Kaszkajski | 1,5 miliona | Iran |
| Aynallu | 7.000 | Iran (ostany Markazi, Ardabil i Zandżan) |
| Afszarski | 300.000 | Afganistan (Kabul, Herat), Iran |
| Salarski | 55.000 | Chiny (Qinghai i Gansu) |
| JĘZYKI UJGURSKIE | ||
| Uzbecki | 25 milionów | Uzbekistan 21 milionów, Afganistan 1,5 miliona, Tadżykistan 1 milion, Kirgistan 750.000, Kazachstan 400.000, Turkmenistan 300.000 |
| Ujgurski | 10,3 miliona | (Turkiestan) 9,9 miliona, Kirgistan 200.000, Kazachstan 200.000 |
| JĘZYKI SYBERYJSKIE | ||
| Jakucki | 456.000 | Rosja (Jakucja) |
| Dołgański | 5.000 | Rosja (Tajmyrski Okręg Autonomiczny) |
| Tuwiński | 200.000 | Rosja 170.000, Mongolia 30.000 |
| Tofa | † | Rosja |
| Chakaski | 65.000 | Rosja (Chakasja) |
| Ałtajski | 75.000 | Rosja, Republika Ałtaju) |
| Szorski | 10.000 | Rosja, Republika Ałtaju |
| ARGU (dyskutowane) | ||
| Chaładż | 42.000 | Iran |
