Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
 |
Ten artykuł należy dopracować zgodnie z zaleceniami edycyjnymi: Nie zawarto w ogóle informacji skąd się wziął odczyt "Jahwe", dlaczego jest obecnie uznawany za normatywny i jakie przesłanki za nim stoją. Kwestii odczytu w formie "Jahwe" poświęcono tylko jedno zdanie, zawierające w sobie od razu jego krytykę.. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu. |
JHWH (hebr. יהוה) – imię własne Boga Stwórcy występujące w hebrajskim tekście Starego Testamentu.
Spis treści |
Chociaż określenie Boga mianem JHWH pojawia się już w 2. rozdziale Księgi Rodzaju i było używane przez patriarchów (np. Rdz 14,22) to według Biblii imię JHWH zostało objawione dopiero Mojżeszowi tuż przed opuszczeniem Egiptu.
Rozmowa Mojżesza z Bogiem przy gorejącym krzewie ukazuje Boga, który wyjaśnia znaczenie swojego imienia:
Jak podaje Jacques Guillet, jako że JHWH było hebrajskim neologizmem, nawet sami Hebrajczycy nie rozumieli jego znaczenia. Powyższy fragment tłumaczy, iż powstało ono w oparciu o słowo היה = być, stać się. Jednakże יהוה [JHWH] nie jest 3. osobą liczby pojedynczej od היה, chociaż według Pięcioksięgu sens słowa był bliski znaczeniu [On] jest. Wydaje się więc, iż określenie "Bóg-JHWH" opisuje synteza trzech czasowników:
JHWH jest kauzatywną (niedokonaną) formą hebrajskiego czasownika hawah i może być tłumaczone na "on powoduje że się staje" Można więc powiedzieć, iż imię JHWH oznacza [On] jest zawsze lub Istniejący. Nie ma ono formy rzeczownikowej lecz czasownikową, aby nie dać możliwości Izraelitom "oswoić" Boga, umieścić w swoim świecie jako kolejnego elementu. Bóg jako istniejący jest transcendentny wobec świata[1].
Sens staje się jeszcze bardziej oczywisty, gdy dalej w Księdze Wyjścia czytamy:
Patriarchowie poznali Boga jako tego, dla którego nie ma rzeczy niemożliwych, ale nie poznali go jako Boga, który jest zawsze blisko nich, pragnie ich bliskości i wszędzie im towarzyszy. Ten przełom nastąpił z chwilą, gdy Bóg zstąpił do Izraelitów na górze Synaj i od tamtego czasu jego obecność cały czas im towarzyszyła. W ten sposób Izraelici poznali Boga jako Tego, który zawsze jest.
Powyższą interpretację znaczenia imienia JHWH potwierdza także fragment z Księgi Amosa. Prorok zapowiada klęskę, która spadnie na Izrael z powodu jego grzechów i mówi:
Innymi słowy – Amos, posługując się silną ironią mówi, że Bóg, który zawsze był z Izraelem, opuści go (lud Izraela) z powodu jego grzechów i, chociaż dotychczas jego imię brzmiało [On] JEST, odtąd zamieni się ono na NIE MA [Go].
Ze względu na jedynie spółgłoskową pisownię języka starohebrajskiego i aramejskiego nie są znane samogłoski, których używano do pierwotnej wymowy. Uważa się, że znajomość wymowy tego imienia wymarła w wyniku ograniczeń religijnych, które pozwalały na wymowę tego imienia wyłącznie arcykapłanowi w Świętym Świętych Świątyni i tylko raz w roku (według Flawiusza). Według niektórych uczonych odrzucających przekaz Biblii, był to neologizm w języku hebrajskim, stworzony przez kapłanów w celu jednoznacznego nazwania monoteistycznego Boga żydowskiego, ponieważ starsze imiona były często niejednoznaczne gramatycznie lub zapożyczone. Stąd wraz ze zniszczeniem Świątyni prawdopodobnie całkowicie zanikła znajomość odczytywania tego imienia.
Żydowscy kopiści Pisma Świętego, Masoreci (VI-X w.), dla przypomnienia, żeby imienia Bożego nie wymawiać podpisali tetragram samogłoskami słowa Adonaj, co tworzyło językową hybrydę: Jehwah, Jehwih, Jehowah (najstarszy pełny, masorecki rękopis Biblii hebrajskiej z 1008 roku, tzw. Kodeks Leningradzki).
Zlatynizowana wersja imienia pojawiła się po raz pierwszy ok. 1270 roku w łacińsko-hebrajskim dziele broniącym katolicyzmu przed judaizmem zatytułowanym Pugio fidei (Sztylet wiary), napisanym przez dominikanina Raymundusa Martiniego. Imię występuje tam w formie Yohoua (w późniejszych przedrukach jako Jehova). Powstałe w 1303 roku w podobnym celu dzieło Victora Porcheta Victoria Porcheti adversus impios Hebraeos (Zwycięstwo Porcheta nad bezbożnymi Żydami) podawało wymowę: Iohouah, Iohoua, Ihouah. W roku 1518 franciszkanin Petrus Galatinus, spowiednik papieża Piusa IV, opublikował rozprawę "De arkanis Catholicae Veritatis" (O tajemnicach prawdy powszechnej), w której imię wielokrotnie oddawał w formie Iehoua. Zapisy te najprawdopodobniej inspirowane były wersją masorecką.
W wieku XVI, w dobie rozwoju Reformacji i protestantyzmu, upowszechnił się łaciński zapis Iehova (stąd bezpośrednio polskie "Jehowa") zarówno wśród protestantów, jak i katolików (wcześniej u żydów). Wersja ta trafia do łacińskich (nie-katolickich) oraz narodowych przekładów Biblii, do sztuki i literatury religijnej i świeckiej. Wersja Jehowa dominuje w Polsce aż do połowy XX wieku (zobacz Encyklopedia Katolicka z 1910 r.: Jehowah – The proper name of God in the Old Testament[15] ). Jeszcze w latach 20. katoliccy uczeni stosowali oficjalnie formę Jehowa (np. ks. biskup dr Antoni Szlagowski w dziele Nowy Testament Jezusa Chrystusa, wyd. 1928 r., Wydawnictwo Księży Jezuitów, s. 570). W wieku XIX protestanccy bibliści zaproponowali inne wersje niż Jehowa (Jahva, Jahava). Zrekonstruowaną transkrypcję Jahvé, która zyskała popularność mniej więcej w połowie XIX wieku ustalił protestancki racjonalista Heinrich Ewald (za podstawę tej rekonstrukcji posłużyła wersja samarytańska). Hipotezę tę w roku 1936 zaatakował katolicki biblista ksiądz Tadeusz Radkowski w wydanej przez siebie publikacji Hebrajskie Imiona Boże, w której broni formy Jehowa. Kościół katolicki (w Polsce) opowiedział się zdecydowanie za formą Jahwe - Biblia Tysiąclecia z 1965 r.
Trzeba jednak zaznaczyć, że część specjalistów na podstawie teoforycznych imion hebrajskich podaje inną formę wymowy niż Jehowa czy Jahwe. Proponowane są wersje: Jahowah, Jahoh, Jahou, Jawo, Jowa, Jauoh, Jehuah, Jahuah. Dodatkowym dylematem jest wymowa występującej w tetragramie spółgłoski ו (waw), którą w starożytności Żydzi czytali najprawdopodobniej jak polskie spółgłoskowe "u" lub angielskie "w".
Rastafarianie używają do dziś skróconej formy Jah zaczerpniętej ze staroangielskiego tłumaczenia Biblii, tzw. King James Version (KJV), opublikowanego w 1611 roku i do dziś popularnego na Jamajce (od Hallelu-Jah czyli "chwalcie Jah", polskie Alleluja).
Najpóźniej w I wieku n.e. judaizm nawiązując do przykazania: Nie będziesz wzywał imienia Boga twego, Jahwe do czczych rzeczy, gdyż Jahwe nie pozostawi bezkarnie tego, który wzywa Jego imienia do czczych rzeczy (Wj 20,7; BT) zakazał wymawiania tego imienia. Talmudyczny traktat Sanhedrin ostrzegał, że nie ma udziału w przyszłym świecie ten, kto wymówi imię. Dosłowne przestrzeganie tego zakazu spowodowało, że nie są znane samogłoski, których używano do pierwotnej wymowy. (Sposób wymowy był znany aż do roku 70, ale tylko wyższym kapłanom, po to aby arcykapłan mógł zwokalizować to imię w święto Jom Kippur, czemu towarzyszyła prostracja wszystkich zgromadzonych w Świątyni). W rabinicznym judaizmie zakaz wymawiania imienia JHWH jest nadal rygorystycznie przestrzegany.
Chanina ben Teradion żydowski uczony z II w. n.e., według Talmudu kara stosu spotkała go za to, że wymawiał w całości Imię. U starożytnych Żydów dziewięć liter alfabetu hebrajskiego służyło do przedstawienia liczb od jednego do dziewięciu. Dziewięć innych liter służyło do przedstawienia dziesiątek, od dziesięciu do dziewięćdziesięciu. Trzeci zestaw dziewięciu liter reprezentował setki, od stu do dziewięciuset.(...) Posługiwanie się literami alfabetu do oznaczania liczb miało ciekawe następstwa. Litery składające się na liczbę złożoną mogą przypadkowo utworzyć jakieś słowo. W tych wypadkach znaczenie owego słowa może mieć wpływ nawet na użycie danych liczebników. Na przykład według rachuby hebrajskiej liczbę piętnaście należałoby zapisać znakami יה, czyli dziesięć i pięć. Są to jednak pierwsze dwie litery słowa יהוה. Ponieważ prawo żydowskie zabraniało używania imienia Bożego nadaremno, więc Żydzi woleli zapisywać liczbę piętnaście jako טו, dziewięć i sześć.[16].
Liczne kontrowersje otaczają właściwe brzmienie tego imienia. Spowodowane to zostało faktem, że w starożytnym języku hebrajskim nie zapisywano samogłosek, gdyż wynikają one z ogólnej struktury języka i można się ich łatwo domyślić – zwłaszcza w prostych słowach codziennego użytku takich jak "ja", "jestem" itp. Choć masoreci dokonali pełnej i do dziś obowiązującej wokalizacji tekstu Tory, w żadnym jego miejscu nie nanieśli właściwych samogłosek na imię Boga. Według większości biblistów wymowa "Jehowa" powstała w średniowieczu poprzez dodanie do tetragramu JHWH samogłosek z hebrajskiego Adonaj (Pan), którym Żydzi zastępowali JHWH czytając na głos Biblię. Daje to słowo: JaHoWaH – Jehowah. Forma Jahwe jest obecnie preferowana przez biblistów. Ciekawe wyniki daje badanie wymowy słów zawierających skróconą formę imienia Bożego, występującego np. w zwrocie Hallelujah (Alleluja) – Chwalcie Jah lub imieniu Jehoszua (Jezus) – Jeh jest wybawieniem. Pierwsze wskazywałoby bardziej na formę Jahwe, drugie na formę Jehowa.
Według większości biblistów, brzmienie Jahwe jest z dużym prawdopodobieństwem prawidłowym sposobem wymawiania oryginalnego, hebrajskiego słowa, gdyż wynika w logiczny sposób z wymowy hebrajskich słów Ja i Hwe, co do których starożytnej wymowy nie ma większych wątpliwości, gdyż w hebrajskim po głosce [j] prawie zawsze występuje [a], a po zbitce [hw] prawie zawsze występuje "e". Przyznać jednak należy, że w imionach, w skład których wchodzi np. Jehoszua, Jirmeiahu, spotyka się zmienne samogłoski, nie da się więc ustalić jakich używali Izraelici. Zaznaczyć należy jednak, że w fenickim tekście podano imię Boga Izraela jako Ave. Warto też zwrócić uwagę, że w związku z różnicami w wymowie poszczególnych samogłosek w językach współczesnych brzmienie używanych form najczęściej i tak nie ma nic wspólnego z brzmieniem oryginalnym.
W okresie nazizmu kościołom protestanckim w niektórych częściach Niemiec zabroniono używać wyrazu Jehova[17].
W roku 1978 wszyscy prenumeratorzy miesięcznika The Jewish Observer - organu prasowego Żydów ortodoksyjnych - otrzymali kartkę pocztową, na której przeczytali: "Wprawdzie niezmiennie unikamy drukowania imienia Bożego w pełnej postaci — zarówno w artykułach redakcyjnych, jak i w ogłoszeniach — niestety wskutek godnego pożałowania błędu drukarskiego imię Boże wypisane hebrajskimi literami [יהוה] znalazło się w ogłoszeniu reklamującym Art Scroll Tehillim na ostatniej stronie wrześniowego wydania J.O. [Jewish Observer]". Przypomniano też czytelnikom, by "traktowali tę stronę z należytym szacunkiem". Komentarz z gazety New York Times podkreśla, że to znaczy, iż "gorszącej stronicy należy w końcu sprawić pogrzeb".
Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów wystosowała list do Konferencji Biskupów datowany na 29 czerwca dotyczący "tłumaczenia i wymawiania, w środowisku liturgicznym, Imienia Bożego zawartego w świętym tetragramie". W myśl rozporządzenia "w celebracjach liturgicznych, w śpiewach i w modlitwach, nie należy używać ani wymawiać imienia Bożego w formie tetragramu YHWH". W tłumaczeniach Pisma Świętego na języki nowożytne przeznaczonych do użytku liturgicznego w Kościele, należy stosować odpowiedniki "Adonay / Kyrios: «Signore», «Lord», «Seigneur», «Herr», «Señor», itd."[18]
.jpg&filetimestamp=20110409182903)
Składa się z czterech hebrajskich liter. Są to czytane od prawej do lewej spółgłoski jod, he, waw, he, które tworzą tak zwany tetragram (z gr. tetragrammaton – dosł. cztery litery). W języku polskim odpowiadają im spółgłoski: J, H, W, H. Nie są znane samogłoski, których używano do pierwotnej wymowy. Wersja Jahwe, jako wymowa tetragramu, nie jest do końca pewna, ale bardzo prawdopodobna[19]. W originale hebrajskim Pisma Świętego יהוה występuje ok. 7000 razy. W języku polskim, obok współcześnie dominującej formy zapisu Jahwe, występuje także starsza i nieprawidłowa forma – Jehowa[20][21].
Inną formą biblijnego zapisu imienia Bożego JHWH jest JAH, występujące samodzielnie na przykład w Księdze Wyjścia 15:2, w Księdze Psalmów 94,12, w Księdze Pieśni nad Pieśniami 8,6, czy w Księdze Izajasza 12,2, 26,4, 38,9.11, a także jako składnik wielu imion np.: Józef (Oby Jah dodał (pomnożył)) lub Mateusz (Mat-tit-Jah co znaczy Dar od Jah) lub część zwrotu Alleluja (Hallel-Jah) = Wysławiajcie Jahwe – łącznie 28 razy w całej Biblii, występującego np. wielokrotnie w Księdze Psalmów a także w Apokalipsie Jana 19,1.3.4.6.
W starożytności tetragram transkrybowano w różnych wersjach: Jevo (Sanchuniathon), Jao lub Jaho (Orygenes, Diodor Sycylijczyk, Macrobius, Klemens Aleksandryjski, Hieronim), Jabe, Jabai lub Jahe (Pięcioksiąg samarytański, Epifaniusz, Teodoret), Jaoth (Ireneusz z Lyonu), Jehieh (Jakub z Edessy). Żydowscy kopiści Pisma Świętego, Masoreci (VI-X w.) zapisywali imię jako Jehwah, Jehwih, Jehowah.
W masoreckim hebrajskim tekście Pisma Świętego (Starym Testamencie) imię JHWH w formie tetragramu występuje 6828 razy[22], począwszy od Księgi Rodzaju 2,4. To imię występuje częściej niż jakiekolwiek inne określenie Boga: Elohim lub El[23] (Bóg) występuje 2600 razy, Adonai (Pan) – 300 razy; a Szaddaj (Wszechmocny, Wszechmogący) – 48 razy.
Ponadto masoreci, którzy opracowali standardowy tekst Starego Testamentu, w swojej wersji zaznaczyli 134 miejsca (według Biblia Hebraica Stuttgartensia – 133 miejsca), w których wcześniejsi przepisywacze soferowie zmienili tetragram na słowo Adonai. Dodatkowo w 7 miejscach tetragram zastąpiono słowem Elohim. Masoreci nie poprawili tekstu, ale zaznaczyli te miejsca w uwagach marginesowych (tzw. masora parva).
W Księdze Estery w czterech różnych miejscach tekstu hebrajskiego można dostrzec akrostych tetragramu: początkowe lub końcowe litery czterech kolejnych słów składają się na JHWH. Litery te wyróżniono co najmniej w trzech starożytnych manuskryptach hebrajskich, a w Masorze zaznaczono je na czerwono[a].
W większości przekładów Biblii imię własne Boga zastąpiono określeniami: "Pan" lub "Bóg". Tłumacze podzielili w ten sposób judaistyczną tradycję: Żydzi pomijając imię Boga, uzasadniali to poglądem, że jest ono zbyt święte, aby można je było wymawiać. Dziś część uczonych tłumaczy ten zwyczaj brakiem całkowitej pewności, jak pierwotnie brzmiała wymowa tego imienia. Tetragram z tekstu Tanachu nigdy jednak nie jest usuwany.
Imię Bożę zachowało się też w przekładach na język grecki. Wśród rękopisów Septuaginty (III/I wiek p.n.e.) należy tu wymienić papirusy Fouad 266, 8HevXII a, 8HevXII b i Se2grXII czy P.Oxy.VII.3522 gdzie tetragram jest pisany literami hebrajskimi oraz papirusy w których imię Boże jest pisane skrótem P.Oxy.VII.1007 (w formie podwójnego Jod) czy 4Q LXXLev b (zapisane greckimi literami IAΩ [JAO]). Formę tetragramu pisanego literami hebrajskimi zachowały również inne przekłady na język grecki. Zawiera je bardziej dosłowny przekład Akwili (ok. 130 r n.e.) o czym świadczą fragmenty zachowanych kodeksów AqBurkitt oraz AqTaylor jak również pochodzące z II wieku n.e. bardziej eleganckie tłumaczenie Symmachusa (P.Vindob.G.39777). Te trzy tłumaczenia Biblii hebrajskiej na język grecki znalazły się w Hexapli oraz Tetrapli (lata 40. III wieku n.e.), których autorem był Orygenes[24].
JHWH zostało więc przeniesione w formie hebrajskiego tetragramu (co potwierdzają znaleziska datowane na I wiek n.e.) do części wczesnych wersji greckiego przekładów Starego Testamentu – w tym również do Septuaginty (LXX), często cytowanej w Nowym Testamencie. Jednak w żadnym ze znalezionych rękopisów Nowego Testamentu tetragram już się nie pojawia jeśli nie liczyć czterech miejsc w Księdze Objawienia gdzie pojawia się w skróconej formie jako Hallelujah[b]. W późniejszych wersjach greckiej Septuaginty (co potwierdzają znaleziska datowane np. na III wiek) w miejsce tetragramu wstawiano wyrazy Kyrios (Pan) oraz Theos (Bóg).
W greckich tekstach religijnych (LXX i inne) z przełomu er tetragram zaliczano do tzw. imion świętych (nomina sacra) i zapisywano w sposób trojaki: 1) przez przepisanie do greckiego tekstu tetragramu hebrajskiego JHWH (wskutek przepisywania przypominał on greckie litery ПIПI czytane jako „pipi”), 2) przez zapisanie w formie IOA lub IAO (gr. IΩA, IAΩ), lub 3) przez zastosowanie skrótu od wyrazu Kyrios ("Pan") – litery KΣ połączone kreską nad skrótem (analogicznie Iesous – IΣ i inne). Z czasem wyłączna stała się trzecia opcja – Kyrios. Najmłodszy grecki rękopis zawierający imię Boże to Hexapla Orygenesa przekazująca również tekst Septuaginty, jest to kodeks pochodzący z końca IX wieku oznaczony jako Ambrosiano O 39 sup. przechowywany w Bibliotece Ambrozjańskiej.
W myśl tradycji o niestosowności zawierania imienia Jahwe w Piśmie Świętym, łacińska Wulgata we wszystkich miejscach imię Boga zastępuje wyrazami Dominus (Pan) oraz Deus (Bóg). Przekład ten opublikowany w 405 n.e. przez sekretarza papieża Damazego I, Hieronima, stał się podstawą do dalszych tłumaczeń, tak więc najbardziej autorytatywny, aż do lat czterdziestych ubiegłego wieku anglojęzyczny przekład Douay, opierając się na łacińskiej Wulgacie, także nie używał imienia Jahwe. W Biblii angielskiej imię to pojawiło się pierwszy raz w roku 1530, kiedy William Tyndale opublikował przekład pierwszych pięciu ksiąg biblijnych. Imię Boże w formie Iehouah występuje w nich raz w księdze Wyjścia 6,3. W pozostałych miejscach użyto pisanego dużymi literami – w celu rozróżnienia od rzeczywistego występowania tego określenia w źródłach – słowa PAN, informując o tym w uwadze do wydania.
Tłumacze Biblii Króla Jakuba (Authorized Version 1611), trzymając się zwyczaju, ujawnili imię w formie JEHOVAH tylko w kilku wersetach a niemal wszędzie, gdzie w hebrajskich źródłach występował tetragram, użyto słów LORD (Pan) lub GOD (Bóg). Podobnie było w pierwszym kompletnym przekładzie Biblii na język węgierski, którego dokonał Gáspár Karolyi w 1586 (tzw. Biblia z Vizsoly) – imię Boże występuje w niektórych wersetach w formie Jehova m.in. w: Księdze Wyjścia 6,3 i w Psalmie 83,19 a w pozostałych miejscach JHWH został zastąpione przez Úr (Pan). Niemiecki Przekład Marcina Lutra z 1534 używa wyrazy zastępcze np.: HERR (Pan). Natomiast w przekładzie katolickim dra Johannesa Ecka z 1537, imię Boże występowało tylko w przypisie do wersetu z Księgi Wyjścia 6,3 w formie Jehoua (Der name Adonai Jehoua). W późniejszych przekładach niemieckich imię to występowało najczęściej w tym wersecie Księgi Wyjścia (6,3), chociaż np. w katolickim przekładzie Biblii, dokonanym przez Leandera van Eß w I połowie XIX w. imię Boże w formie Jehova występuje także m.in. w Psalmie 83,19 i księdze Ezechiela 48,35. Również w przekładzie Elberfelder Bibel z II połowy XIX w. występuje imię Boże. W licznych przekładach Biblii i jej fragmentów na język rosyjski można spotkać się z formą imienia Bożego w postaci Иегова (Ijegowa) bądź Егова (Jegowa) jak np. w Rosyjskim Przekładzie Synodalnym (Русский синодальный перевод) Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, wydanym w 1872 Imię Boże (Иегова) można tam znaleźć w Księdze Rodzaju 22,4 i w Księdze Wyjścia 15,3; 17,15; 33,19; 34,5; i w przypisie do 6,3 a także w Księdze Sędziów 6,24 i Księdze Ozeasza 12,5. Współcześnie jednak dominuje tendencja do stosowania w miejscach, gdzie imię występuje, tytułów „Pan” lub „Bóg”, także w tych przekładach, w których pierwotnie się ono znajdowało.
Imię Boże występuje także w Biblii jako składnik teoforycznych imion hebrajskich. Istotnym imieniem jest Jehoszua - tłumaczone też jako Jozue, Józef, Jezus - które znaczy Jahwe wybawia. Nazwa własna Żyd (Jehudi) zawiera w sobie brzmienie imienia Bożego. W niektórych imionach środkowe ‘H’ pozostaje nieme, co tworzy Joszuę, Jotama, Jozjasza, Jonasza, Jonadaba, Judytę. Wiele imion biblijnych jest nadal popularnych, a zawierają imię Boże, np: Jan, Joanna — Jahwe okazał łaskę, Joel — Jahwe jest Bogiem, Jonatan — Jahwe dał, Maciej, Mateusz — dar Jah.
Miejsce na jednej z gór w Moria, gdzie Abraham znalazł barana zaplątanego w zaroślach, którego złożył w ofierze całopalnej zamiast swego syna Izaaka. Ponieważ uznał, że owo zwierzę dostarczył mu Bóg, nazwał to miejsce od Jego imienia. Starożytna tradycja utożsamia je z terenem, na którym wzniesiono świątynię Salomona. Nazwa może być aluzją do tej przyszłej świątyni[25][26]).
Nazwa ołtarza wzniesionego przez Mojżesza na pamiątkę zwycięskiej bitwy z Amalekitami pod Refidim[27].
Nazwa ołtarza wzniesionego przez Gedeona w Ofrze. Gdy zobaczył anioła Bożego, zaczął się bać o swoje życie, wtedy usłyszał zapewnienie: Pokój z tobą! Nie bój się niczego. Nie umrzesz!. Z wdzięczności zbudował tam ołtarz[28].
Jahwe Zastępów (z hebr. Sebat, Sebaoth) – tytuł nadawany Bogu przez proroków, który uwzględnia to, iż Bóg jest władcą wszystkich potęg duchowych (aniołów) i kosmicznych (gwiazd, galaktyk), które Mu służą a użycie go było też dodatkową gwarancją spełnienia się ich zapowiedzi.
Jest tłumaczeniem hebrajskiego wyrażenia יהוה צבאות Jahwe cewaʼòt, które występuje w Biblii 283 razy. W szczególności w Księdze Izajasza, Jeremiasza oraz Zachariasza. W języku greckim użyli go apostoł Paweł i Jakub, kiedy cytowali proroctwa (Rz 9,29; Jak 5,4; Iz 1,9). To hebrajskie słowo w liczbie pojedynczej cawáʼ wskazuje wojsko, zastępy również duchowe, niewidzialne, niebiańskie (Joz 5,13-15; 1 Krl 22,19-21; Iz 37,16; 1Sm 1,9-11, 4,4, 17,45; 2 Sm 6,2.18; 17,25-29; 2Kl 6,15-17; Ps 103,20-21; Ps 148,1-2; Iz 1,24; Jer 32,17-18). (2 Sm 6,18; 7,25-29).
Arcykapłan nosił przymocowaną z przodu zawoju sznurem z fioletowej purpury, lśniącą płytkę ze szczerego złota (diadem), na której wyryte były słowa: Poświęcony Jahwe (Wj 28:36). Nazywano ją świętą koroną, świętym znakiem poświęcenia (Wj 29,6; 39,30).
Jest tam Jahwe - miasto z wizji z 48 rozdziału Księgi Ezechiela. Ma ono kształt kwadratu, o boku długości 4500 łokci (ok. 2331 m) oraz 12 bram, z których każda nosi nazwę innego plemienia Izraela (Eze 48:15, 16, 31-34). Miało ono przypaść Izraelowi (Ezch 45,6). Nazwa wskazuje na symboliczną obecność Boga, podobnie jak inne wersety, np. Psalmy: 46,5; 132,13-14; Izajasza 24,23; Joela 3,21 i Zachariasza 2,10-11, gdzie o Jahwe, którego przecież ‛niebo niebios nie może pomieścić’, powiedziano tak, jakby przebywał w jakimś ziemskim miejscu lub mieście (1 Krl 8,27).
Inne imiona (określenia):
Tetragram spotykany jest na różnych zabytkach archeologicznych, głównie w Palestynie (tabliczki, ostraki, napisy naskalne, fragmenty tekstów, manuskrypty)[31][32].
Najstarsza wzmianka o JHWH jako bóstwie czczonym przez wrogich Moabowi Izraelitów jest zamieszczona na Steli Meszy. Starożytna inskrypcja pochodzi z IX wieku przed Chrystusem. W liniach 17 i 18 czytamy:
Imię to jest zapisane w alfabecie paleohebrajskim (podobnym do fenickiego) dokładnie tak jak występuje w hebrajskich pismach Starego Testamentu: יהוה.
W judaizmie Żydzi starali się nie wymawiać Imienia Jahwe, aby:
Niektórzy późniejsi pisarze Starego Testamentu używają wyrazu Elohim – bóg. Aż do upadku Jerozolimy w 70 r. n.e. imię Jahwe było jednak wymawiane podczas nabożeństwa w świątyni, ale tak cicho, aby je zagłuszył głośny śpiew kapłanów. Po tej dacie używane było już tylko w magicznych papirusach i w zaklęciach egzorcystów, którzy przypisywali mu wielką czarodziejską siłę. Szkoła rabinistyczna, spotykając w piśmie wyraz Jahwe, czytała zawsze Adonai – Pan. Poza Starym Testamentem spotyka się nazwę Jahwe tylko raz, na tzw. kamieniu moabickim.
W chrześcijańskim rozumieniu, imię JHWH znalazło swe wypełnienie w Jezusie Chrystusie. Jak zauważył J. Guillet, zgodnie z Listem do Filipian wiara chrześcijańska uznaje, że Bóg już nie objawia się już więcej poprzez swe Imię, lecz poprzez Tego, "który jest ponad wszelkie Imię" (Flp 2,9)[33].
W Ewangelii Jana grecka formuła egō eimi - ja jestem używana przez Jezusa, odgrywa ważną rolę[34]. Często Jezus w Ewangelii wypowiada ją z orzecznikiem, np. Ja jestem chlebem życia (J 6,35.41.48). Jako samodzielna formuła w tekście Ewangelii występuje siedem razy. Np. w rozmowie z Samarytanką: JA JESTEM, który z tobą mówię. Czy w czasie burzy: Ja jestem, nie bójcie się! Także w rozdziale ósmym jest ono użyte trzykrotnie: Jeśli nie uwierzycie, że JA JESTEM, pomrzecie w grzechach swoich (J 8,28). Zaś, gdy Jezus wypowiedział formułę Zanim Abraham stał się JA JESTEM, Żydzi, jego rozmówcy, zrozumieli ją jako bluźnierstwo, tzn., że Jezus zastosował Imię Boże do siebie − i chcieli go ukamienować (J 8,58n).
Według biblistów[35][36], Starotestamentalnym tłem dla formuły „ego eimi" może być imię Jahwe z Wj 3,14: ehyeh ašer ehyeh – „«JESTEM, KTÓRY JESTEM» oraz «JESTEM posłał mnie do was». Septuaginta w greckim tłumaczeniu tego wersu nie podaje „ego eimi" w formie samodzielnej, absolutnej. Wyrażenie „Jestem, który Jestem" jest tłumaczone – ego eimi ho on – jestem istniejący, zaś zdanie „Jestem posłał mnie do was" jest tłumaczone ho on apestalken me pros humas – istniejący posłał mnie do was. W Biblii hebrajskiej „ja jestem" w sensie samodzielnym, absolutnym występuje w Księdze Powtórzonego Prawa i u Deutero-Izajasza. Teksty te dotyczą monoteizmu. W Pwt 32,39 w Hymnie Mojżesza bardzo wyraźnie Bóg podkreśla swoją jedyność: Patrzcie teraz, że Ja jestem, Ja jeden, i nie ma ze Mną żadnego boga. Zwrot ja jestem po hebrajsku brzmi ănî ănî hû. Kontekst stanowią słowa o Bogu jako Władcy życia i śmierci: Ja zabijam i Ja sam ożywiam, Ja ranię i Ja sam uzdrawiam, że nikt z mojej ręki nie uwalnia. W rozdz. 8 Ewangelii Janowej formuła ego eimi – ja jestem ściśle łączy się z mocą Jezusa wskrzeszania zmarłych:
 |
Hebrajskie wyrażenie ănî-hû oraz ānōkî ānōkî hû występuje 9 razy w tekstach Deutero-Izajasza (Iz 41,4;43,10.13.25; 45,18;46,4;48,12;51,12;52,6) i jest wypowiadane przez Boga w kontekście monoteizmu wykluczającego oddawanie czci bożkom. Septuaginta tłumaczy to wyrażenie w Izajaszu jako ego eimi oraz podwójnie ego eimi, ego eimi. W Ewangelii Janowej jest wiele cytatów z Deutero-Izajasza co rzuca światło na zbieżność używania wyrażenia ego eimi[36][34]. Jak zauważa Mirosław St. Wróbel:
|
|
Ostry sprzeciw „Żydów" w Ewangelii Jana wobec sposobu, w jaki używa on ego eimi prawdopodobnie odzwierciedla liczne dyskusje między wspólnotą Janową a judaizmem rabinackim, które w latach 80 stały się szczególnie intensywne[37]. Wiara chrześcijan w Jezusa jako Syna Bożego, wyrażona zastosowaniem imienia JHWH w greckiej formie Ego eimi do Jezusa była rozumiana przez rabinów jako zaprzeczenie samego fundamentu judaizmu, którym był monoteizm[35].
Świadkowie Jehowy czczą Imię JHWH, czytając je jako JeHoWaH [(JEHOWA)], a nie jak tradycyjne Kościoły chrześcijańskie JaHWeH[38]. Odrzucają oni rozumienie ego eimi z J 8,58-59 jako odnoszące się do boskiej natury Jezusa. Inaczej niż Żydzi w czasach wspólnoty Janowej z I w., dla których słowa Jezusa były jednoznacznym naruszeniem ich rozumienia monoteizmu. Świadkowie Jehowy re-interpretują te słowa tak, by zgadzały się z ich monoteistyczną koncepcją Boga. Wierzą, że Jezus był jednorodzonym Synem Boga Jehowy, ale nie miał on natury Boga, bo był jego pierwszym stworzeniem. Odwołują się w tym do wersetu z Listu do Kolosan: "On jest pierworodnym wszelkiego stworzenia" (Kol 1:15)[39].
Uważają żydowski zakaz wymawiania imienia własnego Boga-Stwórcy za sprzeczny z Biblią.
Williams C.H.: I am He; The interpretation of 'ani hu' in Jewish and Early Christian Literature. Tybinga: 2000.
