Jakub Wujek SJ (ur. 1541 w Wągrowcu, zm. 27 lipca 1597 w Krakowie) – polski duchowny katolicki, jezuita, doktor teologii, rektor Akademii Wileńskiej, autor przekładu Biblii na język polski.
Był synem Macieja Wujka. Wykształcenie początkowe uzyskał w rodzinnym Wągrowcu w szkole cystersów. Następnie kształcił się dalej w naukach humanistyczno-klasycznych na Śląsku. Był wybitnie uzdolniony, zwłaszcza językowo. Z polecenia rodziców w 1558 roku wrócił ze Śląska i udał się do Krakowa, tam dalej kształcił się w naukach klasycznych. W 1559 uzyskał tytuł magistra filozofii.
W Krakowie został nauczycielem w szkole biskupa krakowskiego Jakuba Uchańskiego, a kiedy ten został prymasem Polski wysłał Wujka jako opiekuna swoich bratanków do Wiednia do kolegium jezuickiego. Tu Wujek ukończył magisterium z filozofii, studia filozoficzne uzupełniając wykładami z matematyki i doskonaląc znajomość języka greckiego.
W Wiedniu w 1565 roku wstąpił do zakonu jezuitów, po nowicjacie rozpoczął studia teologiczne w Kolegium Rzymskim, gdzie uzyskał doktorat. Po dwóch latach w Rzymie powrócił do Polski do Pułtuska, gdzie był wykładowcą kolegium jezuickiego. Na kapłana został wyświęcony w roku 1568 w Pułtusku i od tego czasu poświęcił się intensywnej pracy kaznodziejskiej i pisarskiej. W latach 1571-1578 jako rektor organizował kolegium jezuickie w Poznaniu. W latach 1578-1580 był rektorem Akademii Wileńskiej. W latach 1579-1584 założył prowincję jezuicką w Koloszwarze w Siedmiogrodzie.
Zmarł 27 lipca roku 1597, a jego ciało spoczęło w podziemiach kościoła św. Barbary w Krakowie.
Wydał 2 większe dzieła pisarskie: Postyllę katoliczną (Postylla catholica, to iest Kazania na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok, 1573), Postyllę mniejszą, a także "Żywoty", "Pasję" i inne liczne publikacje.
W roku 1584 władze zakonu jezuitów zleciły mu przełożenie Pisma Świętego. Podstawą przekładu był łaciński przekład przypisywany św. Hieronimowi – tzw. Wulgata, usankcjonowana dekretem Soboru Trydenckiego jako oficjalny tekst Kościoła rzymskokatolickiego w 1546 roku.
W roku 1593 ukazał się przekład Nowego Testamentu, wydany z poprawkami i psalmami w 1594 roku. Pełny przekład został ukończony w roku 1595, ponieważ jednak oparty był na Wulgacie sykstyńskiej, jezuici zobowiązani byli dokonać rewizji przekładu celem dostosowania go do brzmienia Wulgaty klementyńskiej. Praca komisji rewizyjnej zajęła kilka lat i cały oficjalny przekład Biblii ukazał się dopiero dwa lata po śmierci Jakuba Wujka, w roku 1599. Wprowadzone przez komisję rewizyjną przekładu Wujka zmiany i poprawki były liczne i poważne, jednak mimo to przekład ten przeszedł do historii jako przekład Wujka.
Biblia Wujka zawiera objaśnienia rzeczowe oraz dogmatyczno-apologetyczne. Zawiera także odniesienia do tekstu oryginalnego, co ma duże znaczenie przy zwrotach błędnie podanych w tekście źródłowym przekładu – Wulgacie klementyńskiej.
Pod względem językowym Wujek korzystał z pracy swoich poprzedników. Przekład Wujka odznacza się ścisłością i wielostronnością: posiada język prosty i jasny, a jednocześnie poważny i dostojny. Przekład ten zastąpił Biblię Leopolity i pełnił rolę podstawowego polskiego przekładu katolickiego przez ponad trzy wieki.
-
Strona tytułowa pierwszego wydania Biblii Wujka
-
Tablica w kościele św. Barbary, upamiętniająca zasługi Jakuba Wujka. Kraków-Stare Miasto
-
Płyta na grobie ks. Jakuba Wujka w kościele św. Barbary. Kraków-Stare Miasto
[edytuj] Ważniejsze dzieła
- Iudicium albo rozsądek niektórych katolików o Confessiej sędomierskiej, roku 1570 wydanej, Kraków 1570, drukarnia M. Szarffenberger
- Brevis augustissimi ac summe venerandi sacrosanctae missae sacrificii... contra impium Francisci Stancari Mantuani scriptum, assertio, powst. 1571, wyd. Kolonia 1577, drukarnia A. Birckmann
- Postilla catholica, to jest kazania na kożdą niedzielę i na kożde święto przez cały rok, cz. 1-2, Kraków 1573, drukarnia M. Siebeneicher; Postille catholicznej część trzecia... Przydane są i Żywoty niektórych... Przydana jest i Passia, Kraków 1575, drukarnia M. Siebeneicher; wyd. następne: poszerzone pt. Postilla Catholica. To iest Kazania na Ewangelie Niedzielne..., Kraków 1584, w zbiorach Opolskiej Biblioteki Cyfrowej (tu także: Apologia... i Passja...); Kraków 1868-1870; fragment pt. O obraziech – przedr. W. Tomkiewicz: "Pisarze polskiego Odrodzenia o sztuce", Wrocław 1955, Teksty Źródłowe do Dziejów Teorii Sztuki, t. 4
- Czysciec to iest zdrowa a gruntowna nauka o modlitwach / o mszach / y iałmużnach za umarłe wierne: y o mękach czyscowych po śmierći, Poznań 1579, drukarnia J. Wolrab; wyd. następne: Kraków 1875
- Postille mniejszej część pierwsza ozimia, to jest krótkie kazania albo wykłady Ewangeliej na każdą niedzielę i na każde święto... Postille mniejszej część wtora letnia , Poznań 1579-1580, drukarnia J. Wolrab; wyd. następne pod zmienionymi tytułami: Poznań 1582 (razem z: Passia); Kraków 1590; Kraków 1596; Kraków 1605; Kraków 1617; Wrocław 1843; Warszawa 1870; Kraków 1871; Warszawa 1909:
- przekł. czeski: Andrzej Modestyn, Litomyśl 1592; Praga 1629
- przekł. litewski: Mikołaj Dauksza, Wilno 1599
- przekł. niemiecki: wspomina o nim A. Brückner; Estreicher natomiast nie zna.
- Dialysis, to jest rozwiązanie albo rozebranie Assercij Pana Jakuba Niemojewskiego, z dowodami jego naprzeciw jezuitom poznańskim wydanych. Napisane przez professory Collegium Poznańskiego Societatis Jesu, Poznań 1580, drukarnia J. Wolrab; fragmenty przedr. w: Wybór tekstów do dziejów kultury Wielkopolski, Poznań 1962
- O Kościele Pana Chrystusowym prawdziwym rozprawa stateczna a dowodna. Z odpowiedzią na dowody przeciwne pana Jakuba Niemojewskiego. Napisana przez professory w Collegium Poznańskim Societatis Jesu, Poznań 1580, drukarnia J. Wolrab
- Passia, to jest historia męki Pana naszego Jezusa Chrystusa, wyd. jako część Postylli większej, Kraków 1575, nie oddzielona jednak osobną paginacją, zob. Postilla catholica, to jest kazania na kożdą niedzielę i na kożde święto przez cały rok; wyd. następne jako włączona w tekst część Postylli mniejszej w edycji Kraków 1582; Kraków 1590, zob. Postille mniejszej część pierwsza ozimia, to jest krótkie kazania albo wykłady Ewangeliej na każdą niedzielę i na każde święto... Postille mniejszej część wtora letnia ; wyd. osobne: Poznań 1582, drukarnia J. Wolrab
- Apologia, to jest Obrona postylle katolicznej przeciw sprosnym wykrętom i potwarzam postylle heretyckiej, w Krakowie wydanej Roku Pańskiego 1582, dołączona do wyd.: Postylla catholica..., Kraków 1584; zob. Postilla catholica, to jest kazania na kożdą niedzielę i na kożde święto przez cały rok; (osobno niewydana)
- Passja, to jest historia męki i śmierci Pana naszego Jezusa Chrystusa, dołączona do wyd.: Postylla catholica..., Kraków 1584, s. 254-315; zob. Postilla catholica, to jest kazania na kożdą niedzielę i na kożde święto przez cały rok; osobna niewydana, (wbrew podobieństwu w tytule jest ona zupełnie różna od Passji przyłączonej do Postylli mniejszej)
- De transsubstantiatione deisceptatio theologica... O transsubstanciaciej, to jest o przemienieniu istności w Najświętszym Sakramencie Eucharystijnym theologickie rozbieranie, Poznań 1589, drukarnia J. Wolrab (tekst drukowany synoptycznie po pol. i łac.)
- Żywot i nauka Pana naszego Jezu Chrysta, Kraków 1597, drukarnia J. Siebeneicher (według Wielewickiego ma to być przekł. dzieła Janseniusa Concordia evangelica; przeczy temu Estreicher)
- rozprawa J. Wujka, w której omawiał on m.in. polemikę Turriana i Skargi przeciw Wolanowi pt. De excudendis adversus haereticos libris – była w roku 1582 przedłożona do oceny przez niego generałowi Aquavivie (Alfonsowi Pisano?) w Rzymie; nie została ogłoszona; wydanie przygotował J. Sygański; po jego śmierci rozprawa zaginęła.
- Prawdziwa sprawa o rozmowie albo disputaciej, którą miał pan Jakub Niemojewski w Warszawie na sejmie, przy zacnych ludziach, z Franciszkiem Toletem theologiem Societatis Jesu roku 1572. Wydana przez professory Collegium Poznańskiego Societatis Jesu, Poznań 1580, drukarnia J. Wolrab (według Estreichera, Wujek był wydawcą i tłumaczem)
- O bóstwie Syna Bożego i Ducha Świętego... Przeciw starym i nowym żydom i machometanom, arianom, samosatenom, serwetianom, gentilistom, nowokrzczeńcom..., Kraków 1590, drukarnia A. Piotrkowczyk (przeróbka dzieła R. Bellarmina)
- Nowy Testament Pana naszego Jezusa Christusa, Kraków 1593, drukarnia A. Piotrkowczyk (wyd. komentowane); wyd. następne: Kraków 1594 (tekst zmieniony, bez annotacji, przedr. w następnej edycji); Kraków 1605; Kraków 1617; Kraków 1621; Kraków 1647; pt. Biblia Nowego Testamentu, Chełmno 1772; wyd. Zgromadzenia Rossijskiego Biblijnego, Petersburg 1815; także Moskwa 1819; Poznań 1820; Lipsk 1830; Lipsk 1831; Lipsk 1832; Lipsk 1833; Lipsk 1837; Lipsk 1844; Lipsk 1848; Lipsk 1851; Warszawa 1852 (wyd. z dodatkiem Psalmów, drukarnia Misjonarzy angielskich); Lipsk 1854; Lipsk 1856; Lipsk 1858; Lipsk 1862; pt. Nowy Testament z komentarzami błędom wieku odpowiedniemi. Święty Mateusz, tomik 1, cz. 1, wyd. ks. S. Stojałowski, Kraków 1872 (edycja wycofana przez nakładcę i zniszczona; egz. w Bibliotece Jagiellońskiej i ks. W. Smereki); wyd. Brytyjskie Tow. Biblijne, Wiedeń 1875; także Wiedeń 1882-1883; Poznań 1887; wyd. Brytyjskie Tow. Biblijne, Wiedeń 1890; Wiedeń 1891; wyd. Brytyjskie Tow. Biblijne, Wiedeń 1892; Warszawa 1892; Poznań 1892-1893; Płock brak roku wydania; Kolonia 1895; Lipsk 1898; Warszawa 1900; wydania częściowe (Ewangelie, Dzieje Apostolskie), Warszawa 1908; także Warszawa 1909 (drukarnia w Krakowie); wyd. Brytyjskie Tow. Biblijne, Lipsk 1914; (Listy św. Pawła), Radom 1917; Kraków 1923; Kraków 1928; (Ewangelie, Dzieje Apostolskie), Poznań 1924; fragm. według edycji 1593 przedr. W. Taszycki Wybór tekstów staropolskich XVI-XVIII wieku, Lwów 1928; także wyd. 2 Warszawa 1955; (cztery Ewangelie), Kraków 1931; Kraków 1936; (Ewangelie, Dzieje Apostolskie), Kraków 1936; wyd. Towarzystwo Biblijne (pt. Życie Pana naszego...), Warszawa 1937; Kraków 1939; (Ewangelie, Dzieje Apostolskie), Kraków 1939; (Ewangelie), Warszawa 1939; (cztery Ewangelie), Mikołów Śląski 1939; (Ewangelie, Dzieje Apostolskie), Jerozolima 1941; (pt. Święta Ewangelia..., Dzieje Apostolskie), Rzym 1942; (pt. Święta Jezusa Chrystusa Ewangelia według Jana...), wyd. 2 Budapeszt, około 1942; Kraków 1949; (Ewangelie, Dzieje Apostolskie), Kraków 1949; Kraków 1955, (według J. Gołąba należy odróżnić 3 red. przekładu: a) z roku 1593, b) z roku 1594, bliższy Wulgacie, c) z roku 1599 wyd. razem z Biblią po śmierci Wujka, oprac. przez komisję zakonu jezuitów z J. Rabem na czele)
- Ewangelie i epistoły..., Kraków 1593; wyd. następne ze zmienionymi tytułami: Kraków 1611; Kraków 1616; Kraków 1617; Kraków 1626 (cz. 2 ma osobny tytuł: Ewangelie i epistoły na dni postne powszechne i na niektóre inne święta, w pierwszej Postylce opuszczone); także Kraków 1636 (według A. Jochera; w tym wyd. egzemplarz cz. 1 nieznany); Sandomierz 1637 (edycja wątpliwa); Kraków 1651 (wyd. cz. 1-2 oraz: Przydatek Lekcii i Ewangelii świąt uroczystych, Passiej Wielkopiątkowej i nauki chrześciańskiej katholickiej początków); Kraków 1665 (cz. 2 tej edycji prawdopodobnie wyd. Kraków 1672); Kraków 1685; Kraków 1689 (cz. 2 tej edycji wyd. Kraków 1692); Wilno 1713 9 (cz. 1-2); Kraków 1713; Kalisz 1734; Lublin 1758; Lwów 1760; Kalisz 1763; Sandomierz 1764; Wilno 1765; Poznań 1767; Wilno 1787; Poczajów 1790; Połock 1802; Częstochowa 1808; Warszawa 1811; Warszawa 1814; Częstochowa 1819; (Kraków) 1827; Gniezno 1880, (według F. Siarczyńskiego pierwsze wyd. miało się ukazać w Wilnie w roku 1579, co według Estreichera jest wątpliwe)
- Psałterz Dawidów, Kraków (1584), drukarnia A. Piotrkowczyk (przekł. prozą); wyd. następne: Kraków 1616; Kraków 1626; brak miejsca wydania 1688; pt. Księgi Psalmów Dawidowych, Kraków 1714 (tekst łac. i pol.); pt. Najpoważniejsze i najdawniejsze Kościoła Bożego nabożeństwo... to jest Psałterz Dawidów; Wilno 1764; (przedr. edycji 1714), Zamość 1765; wyd. według tekstu Biblii z roku 1599, Warszawa 1777; szereg wydań cerkiewno-ruskich z tekstem polskim w: 1775, 1778, 1789 i 1798; przedr. edycji 1777: Poczajów 1819; pt. Psałterz, czyli Księga Psalmów, Kraków 1872 (tekst z roku 1599); Lwów 1882 (tekst łac. i pol.); Wilno 1892 (tekst z roku 1599); pt. Księgi Psalmów, Lipsk 1896 (tekst z roku 1599); pt. Dawida Księga Psalmów, Warszawa 1909 (tekst z roku 1599); pt. Wykład Psałterza Dawidowego, Sandomierz 1916 (tekst z roku 1599); Sandomierz 1930 (tekst łac. i pol.)
- Officium abo Godziny Błogosławionej Panny Mariej, Kraków (1596?); wyd. następne: Kraków 1598; brak miejsca i roku wydania (drukarnia A. Piotrkowczyk); Kraków 1653 (przekł. z łaciny; egz. pierwodruku nieznany)
- Biblia to iest Księgi Starego y Nowego Testamentv..., Kraków 1599, drukarnia Łazarzowa, (Biblia... została wyd. w 2 lata po śmierci tłumacza; do druku przygotowana przez komisję zakonu jezuitów, w składzie m.in.: S. Grodzicki, J. Brant, A. Radzimiński i M. Łasius, którzy dostosowując tekst ściśle do Wulgaty poczynili dość duże zmiany w tekście pierwotnym, tworząc niejako jego nową redakcję; następne wyd. były przedr. edycji poprawionej); wyd. następne: Wrocław 1740; pt. Biblia Sacra latino polonica Vulgatae, Wrocław 1771; Wrocław 1816 (nakład z roku 1771 opatrzony nową kartą tytułową); nakł. Towarzystwa Biblijnego Warszawskiego, Warszawa 1821; Lipsk 1838-1839; Lwów 1839-1840; Wrocław 1843; Lipsk 1844-1846; Lipsk 1858; Lipsk 1860; pt. Biblia łacińsko-polska, czyli Pismo św. Starego i Nowego Testamentu, Wilno 1861-1864; Lipsk 1862; Warszawa 1873-1875 (drukarnia w Lipsku); wyd. Zgromadzenie Rosyjskie Biblijne, Moskwa 1882; Warszawa 1885-1887 (przedr. z wyd. wileńskiego 1861-1864); Warszawa 1893-1895; Wilno 1896-1898 (przedr. z wyd. 1861-1864); Warszawa 1898; wyd. Towarzystwo Biblijne, Wiedeń 1899 (drukarnia w Lipsku); Toledo (stan Ohio, USA) 1899; Wilno 1907-1909 (według wyd. z lat 1861-1864); Warszawa 1909; wyd. częściowe, Mikołów 1909-1912; wyd. częściowe, Kuźnice 1909-1912; wyd. Brytyjskie Tow. Biblijne, Warszawa 1928; pt. Pismo św. ..., t. 1-4: Stary Testament, t. 5: Nowy Testament, Poznań 1926-1932 (wyd. nieukończone); fragmenty przedr. W. Taszycki Wybór tekstów staropolskich XVI-XVIII wieku, Lwów 1928; także wyd. 2 Warszawa 1955; pt. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, Kraków 1935; także wyd. częściowe, Londyn 1945; Pismo Święte Starego Testamentu. Tekst poprawił... S. Styś, Kraków 1956.
[edytuj] Listy i materiały
- Listy z lat 1569-1596 do przełożonych zakonu: F. Sunieriusa, F. Borgiasza, L. Magiusa, H. Natalusa, E. Mercurianusa i O. Monareusa oraz od S. Warszewickiego i J. Uchańskiego, wyd. J. Sygański "Korespondencja księdza Jakuba Wujka z Wagrówca z lat 1569-1596. Podług autografów", Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznania, t. 44 (1917)
- Do Franciszka Borgiasza, dat. z Pułtuska: 1 lipca i 20 września 1569, 30 września 1570; do Klaudiusza Aquavivy, dat. Albae Juliae: 17 maja, 21 sierpnia i 25 listopada 1588, wyd. J. Poplatek "Obecny stan badań nad życiem J. Wujka", Polonia Sacra 1950, zeszyt 1-4
- Listy, wyd. A. Veress "Epistolae et acta Jesuitarum Transylvanaie temporibus principum Bathory 1571-1613", Wiedeń 1911 – Budapeszt 1913, Fontes Rerum Transsylvanicarum, t. 1-2
- Od J. Uchańskiego, dat. w Warszawy 20 września 1574; od K. Aquavivy, dat. z Rzymu jesienią roku 1592, wyd. J. Poplatek "Obecny stan badań nad życiem J. Wujka", Polonia Sacra 1950, zeszyt 1-4
- Autobiografia, z rękopisu Archiwum Societatis Jesu w Rzymie wyd. Polonia Sacra 1950, zeszyt 1-4
- Pro Johanne Wolrab, typographo Posnaniensi privilegium (przez Stefana Batorego na wydawanie Postylli mniejszej J. Wujka), dat. w Warszawie 28 grudnia 1579, wyd. T. Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego, t. 2, Warszawa 1904, s. 27-28.
[edytuj] Bibliografia
- Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 3 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965, s. 419-424
[edytuj] Linki zewnętrzne
Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
Jakub Wujek w Wikiźródłach
