Jan Mączyński

Jan Mączyński
Data i miejsce urodzenia	1520 Gzików
Data i miejsce śmierci	ok. 1587 Miłkowice
Przyczyna śmierci	prawdopodobnie samobójstwo
Zawód	leksykograf

Jan Mączyński, inne formy nazwiska: Macinius, Maczinsky, (ur. 1520 w Gzikowie, zm. ok. 1587 w Miłkowicach) - arianin polski, znany leksykograf.

Życiorys

Syn Piotra i Anny z Ciemińskich. Dziad jego, Jakub Zajączek herbu Świnka, nabywszy wieś Mączniki począł się od niej nazywać Mączyńskim. Po roku 1540 dostał się na dwór biskupa poznańskiego Sebastiana Branickiego. Z początkiem roku 1543 wyjechał by kształcić się za granicą. 4 kwietnia 1543 immatrykulował się na akademii w Wittenberdze i tam też był m.in. uczniem Filipa Melanchtona. Następnie studiował w Strasburgu jako uczeń wybitnego filologa i leksykografa Piotra Dasypodiusa. W tym okresie zaczął się skłaniać ku reformacji. Po krótkim pobycie w Paryżu udał się na dalsze studia do Zurychu, gdzie cieszył się względami wybitnych humanistów i teologów, m.in. Heinricha Bullingera. Od stycznia do maja 1547 przebywał w Padwie. Jesienią roku 1550 ponownie pojawił się w Wittenberdze. Tu zaprzyjaźnił się z Lelio Socynem. W roku 1551 powrócił do Polski z opanowanymi dobrze językami: łacińskim, niemieckim, greckim oraz z pewną znajomością francuskiego, włoskiego i hebrajskiego. Przez pewien czas pracował w kancelarii litewskiej, później jako sekretarz wstąpił na służbę Mikołaja Radziwiłła Czarnego. Był kanonikiem kolegiaty kaliskiej; kanonii poznańskiej, przyznanej mu w lutym 1553, w rzeczywistości nie objął. Po śmierci Mikołaja Radziwiłła w roku 1565 osiadł w rodzinnym Zdziebędowie zajmując się gorliwie szerzeniem reformacji. Później przebywał na dworze króla Stefana Batorego. W latach 1565-1567 przeszedł stopniowo na arianizm. W roku 1566 posłował z województwa sieradzkiego na sejm lubelski, a w roku 1569 brał udział w synodzie w Bełżycach. Zmarł ok. roku 1587 we wsi Miłkowice, prawdopodobnie popełniwszy samobójstwo.

Twórczość

Podczas studiów w Zurychu pracował nad słownikiem łacińsko-polskim, który ukończył prawdopodobnie w roku 1546. Wiosną roku 1564 przebywał w Królewcu, by dopilnować druku słownika, którego niefortunnym korektorem był Jan Sandecki-Malecki. Tu właśnie wydał pierwszy wielki łacińsko-polski słownik "Lexicon Latino Polonicum Ex Optimis Latinae Linguae Scriptoribus Concinnatum" zawierający ok. 20 tys. haseł łacińskich i ich polskich odpowiedników. Wydanie słownika Mączyńskiego dla ówczesnych humanistów polskich było tak znaczącym wydarzeniem, że Jan Kochanowski uwiecznił je we fraszce pt. "Na Słownik Mączyńskiego".

Ważniejsze dzieła

• Rozprawa o języku słowiańskim (utwór zaginiony), powst. przed 1548; wymienia go T. Bibliander (Buchamnn) De ratione communi omnium linguarum et literarum commentarius, Zurych 1548
• Lexicon Latino-Polonicum ex optimis Latinae linguae scriptoribus concinnatum, Królewiec 1564, drukarnia J. Daubmann, (dod.: List F. Melanchtona pt. De origine gentis Henetae Polonicae..., wiersze pochwalne: P. Roizjusza, J. Kochanowskiego, J. D. Solikowskiego, J. Weigeliusa, A. Trzecieskiego, J. Lubelczyka); fragm. dedykacji Zygmuntowi Augustowi w przekł. polskim M. Brożka wyd. W. Taszycki "Obrońcy języka polskiego. Wiek XV-XVIII", Wrocław, Biblioteka Narodowa, seria I, nr 146; zasób leksykalny polski wyd. krytyczne pt. Wyrazy polskie w słowniku łacińsko-polskim J. Mączyńskiego, cz. 1: A-O, oprac. W. Kuraszkiewicz, Wrocław 1962, BPP, seria B, nr 12, cz. 2: P-Z, oprac. W. Kuraszkiewicz; opis bibliograficzny: W. Korotaj, Wrocław 1963, BPP, seria B, nr 12

Listy i materiały

• 6 listów z lat 1546-1565 (m.in. do: J. Łaskiego, F. Lismanina, K. Pellikana), wyd. T. Wotschke "Der Briefwechsel der Schweizer mit den Polen", Archiv f. Reformationsgeschichte, Ergänzungsband 3 (1908)
• Do J. Łaskiego, dat. 31 grudnia 1546, wyd. T. Wotschke "Herzog Albrechts Briefe an Johann Laski", Altpreussische Monatsschrift, t. 45 (1908), s. 467-470
• Do A. Vergeriusa, dat. w Wilnie 7 marca 1560, wyd. T. Wotschke "Abraham Culvensis", Altpreussische Monatsschrift, t. 42 (1905), s. 214-216
• List do S. Hozjusza, dat. we wsi Nichniewicze (na Litwie) 9 grudnia 1564; rękopis w bibliotece w Gotha, sygn. III 53 autogr.
• Dokument, dat. 9 lutego 1553, dot. instalacji na kanonię katedry poznańskiej; ogł. R. Weimann Receptiones seu installationes ad episcopatum, praelatures et canonicatus Ecclesiae Cathedralis Poznaniensis ab anno 1522 usque ad annum 1800, Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznania, t. 35 (1909), s. 37
• Kwit pieniężny, dat. w Warszawie 28 grudnia 1653, wyd. T. Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego, t. 1, Warszawa 1900, s. 118

Utwór mylnie przypisywany

• Lament Matki Korony Poleskiej z śmierci przesławnego Pana Stefana...", 1586 (brak miejsca wydania); wyd. homograficzne, Kraków 1882, (utwór ten przypisywany J. Mączyńskiemu przez H. Juszyńskiego, jest dziełem Jana Miączyńskiego; por. Estreicher XXII, 321)

Bibliografia

• Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 2 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964, s. 510-512

Linki zewnętrzne

• Jan Mączyński "Lexicon latino-polonicum" w wersji cyfrowej