Jan z Ludziska

Jan z Ludziska (ur. ok. 1400 w Ludzisku, zm. przed 1460) – polski humanista i retor.

Życiorys

Choć był niskiego pochodzenia (syn chłopa z Kujaw), dzięki swoim zdolnościom i opiece mecenasów zdobył wysokie wykształcenie. Najpierw, od roku 1418, studiował w Akademii Krakowskiej (jesienią 1419 został bakałarzem, a z początkiem 1422 – magistrem artium), potem od roku 1424 we Włoszech w Padwie, gdzie uzyskał doktorat medycyny 9 marca 1433. W roku 1424 zajmował się astronomią w Krakowie. Prawdopodobnie, podczas pobytu we Włoszech (1424-1440), był uczniem znanego humanisty Guarina w Ferrarze. Niewątpliwie przebywał też w Rzymie. Tam też poznał zasady humanistycznej retoryki i przejął się kultem dzieł klasycznych (zwłaszcza Cycerona), których odpisy przywiózł do Polski.

Należał do grona wykształconych ludzi skupionych wokół osoby najpierw biskupa, później kardynała krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego, uważanego za pierwszego zwolennika i krzewiciela humanizmu w Polsce. Posiadając znajomość retoryki humanistycznej, objął latem roku 1440 katedrę wymowy Akademii Krakowskiej i był oficjalnym mówcą uczelni aż do 1447 (w 1440 wraz z Jakubem z Paradyża witał poselstwo soboru bazylejskiego, a w 1447 – Kazimierza Jagiellończyka).

Zachowało się 8 mów łacińskich, których styl potwierdza znajomość autorów antycznych, zwłaszcza Cycerona. Można w nich dostrzec wpływy Seneki, a także autorów greckich, Arystotelesa i Plutarcha. Odwoływał się również do humanistów włoskich. Stojąc na gruncie światopoglądu średniowiecznego, głosił pochwałę ideałów humanistycznych, czego wyrazem był kult formy starożytnych autorów, np. pochwała wymowy "De laudibus et dignitate eloquentiae". W roku 1447 pomny swych korzeni, w mowie do Kazimierza Jagiellończyka, bronił stanu chłopskiego. Oracje Jana z Ludziska dostępne są w zbiorze "Wybór mów staropolskich".

Jego dalsze losy, po roku 1447 są nieznane. Zmarł prawdopodobnie przed rokiem 1460.

Twórczość

Ważniejsze mowy

• Mowa uniwersytecka o pochwale elokwencji, wygł. w czerwcu 1440, urywki przytacza J. Fijałek Mistrz Jakub z Paradyża, t. 1, Kraków 1900, s. 236 przyp. 2, s. 239 przyp. 1-2; przekł. polski: wyd. B. Nadolski "Wybór mów staropolskich", Wrocław 1961, Biblioteka Narodowa, seria I, nr 175
• Mowa na powitanie poselstwa soboru bazylejskiego, powst. w końcu 1440, ogł. J. Fijałek Mistrz Jakub z Paradyża, t. 1, Kraków 1900, s. 240-249
• Mowa na powitanie króla Władysława III, powst. 1444, nigdy nie wygłoszona
• Mowa na przyjęcie Kazimierza Jagiellończyka w Akademii Krakowskiej, powst. 1447, ogł. A. Lewicki Codex Epistolaris Saeculi XV, t. 3 (1894), Monumenta Medii Aevi Historica, t. 14, s. 13-16; przedr. z poprawkami wg rękopisu I. Chrzanowski, S. Kot Humanizm i reformacja w Polsce, Lwów 1927; fragmenty przekł. polski: I. Chrzanowski Historia literatury..., wyd. 10 Warszawa 1930; przedr. M. Piszczkowski "Obrońcy chłopów w literaturze staropolskiej", Kraków 1948, Biblioteka Arcydzieł Poezji i Prozy nr 54; także wyd. 2 Kraków 1951; R. Heck i E. Maleczyńska Ruch husycki w Polsce. Wybór tekstów źródłowych (do r. 1454), Wrocław 1953; całość przekł. polski wyd. B. Nadolski "Wybór mów staropolskich", Wrocław 1961, Biblioteka Narodowa, seria I, nr 175
• Mowa na powitanie arcybiskupa W. Kota, wygł. 25 czerwca 1447, ogł. S. Hain "Wincenty Kot, prymas Polski 1436-1448", Prace Komisji Filologicznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, t. 3, zeszyt 2 (1948)
• Mowa poświęcona biskupowi P. Giżyckiemu
• Mowa o charakterze ogólnym, filozoficzno-dydaktycznym, (wszystkie mowy w rękopisie Biblioteki Jagiellońskiej nr 126)

Materiały

• Dyplom doktora medycyny, uzyskany w Padwie 1433, ogł. J. Fijałek "Polonia apud Italos scholastica", Kraków 1900, Munera saecularia Universitatis Cracoviensis

Bibliografia

• Kazimierz Lepszy (red.): Słownik biograficzny historii powszechnej do XVII stulecia. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1968. 
• Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 2 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964, s. 476-478