| Jerzy Vetulani | |
| Data i miejsce urodzenia | 21 stycznia 1936 Kraków |
| Imię i nazwisko przy narodzeniu | Jerzy Adam Gracjan Vetulani |
| Zawód | psychofarmakolog neurobiolog biochemik |
| Rodzice | Adam Vetulani Irena z Latiników |
| Małżeństwo | Maria z Pająków |
| Dzieci | Marek Vetulani Tomasz Vetulani |
| Odznaczenia | |
Jerzy Adam Gracjan Vetulani (ur. 21 stycznia 1936 roku w Krakowie[1]) – profesor nauk przyrodniczych, psychofarmakolog, neurobiolog, biochemik, członek Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności, doctor honoris causa Śląskiego Uniwersytetu Medycznego i Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. W latach 1976–2006 kierownik Zakładu Biochemii, a obecnie wiceprzewodniczący rady naukowej Instytutu Farmakologii PAN, profesor Małopolskiej Szkoły Wyższej im. J. Dietla w Krakowie[2]. Autor kilkuset prac badawczych o międzynarodowym zasięgu, współtwórca hipotezy β-downregulacji jako mechanizmu działania leków przeciwdepresyjnych. W 1983 laureat Międzynarodowej Nagrody Anna Monika II klasy za badania nad mechanizmami działania elektrowstrząsu. Jeden z najczęściej cytowanych naukowców polskich w dziedzinie biomedycyny[3]. Popularyzator nauki, przez ponad dwie dekady redaktor naczelny czasopisma „Wszechświat”. Zwolennik legalizacji marihuany i ogólnej depenalizacji narkotyków. Odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi i Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Spis treści |
Urodził się w 1936 roku w Krakowie jako pierwszy syn Adama i Ireny z domu Latinik. W 1939 jego ojciec został zmobilizowany i brał udział w kampanii wrześniowej, przedostając się następnie kolejno do Rumunii, Francji oraz Szwajcarii, gdzie spędził resztę wojny. Zatem Jerzy, podobnie jak jego młodszy brat Jan (ur. 1938), pozostawali w tym okresie pod opieką matki, która wychowywała ich w patriotycznym poczuciu honoru, co jednak bardziej oddziaływało na Jana aniżeli jego starszego brata[4]. W dzieciństwie był chłopcem religijnym, przez pewien czas jako ministrant uczestniczył w odprawianiu mszy w kościele Mariackim. Vetulani określił siebie z młodych lat mianem „buntownika, który robił wiele rzeczy na przekór rodzicom”, np. w wieku dwunastu lat zapisał się do ZMP[5].
Jerzy edukację rozpoczął w 1942 roku przystępując od razu do drugiej klasy tajnych kompletów prowadzonych przez panią Iwiczową, jako że umiał już czytać i pisać[4]. Od 1948 roku uczęszczał do Liceum im. Henryka Sienkiewicza w Krakowie, a następie, po jego likwidacji, do Liceum Ogólnokształcącego im. Bartłomieja Nowodworskiego w Krakowie, które w 1952 roku ukończył, uzyskując świadectwo dojrzałości z wyróżnieniem[6]. Następnie rozpoczął studia biologiczne (specjalność – fizjologia zwierząt)[6] na Uniwersytecie Jagiellońskim, które ukończył w 1957 roku, broniąc pracy magisterskiej na temat wpływu kwasu askorbowego na obraz krwi królika (promotor Adam Kulczycki, tekst opublikowany został jako jego pierwsza praca naukowa w Zeszytach Naukowych UJ)[1][7]. W marcu 1956 podjął pracę jako wolontariusz, a w 1957 (po uzyskaniu dyplomu) został asystentem w Zakładzie Farmakologii PAN (później przekształcony w Instytut Farmakologii PAN), którym kierował Janusz Supniewski[6]. Następnie, również na UJ, studiował chemię (specjalność – chemia teoretyczna)[6]. Dyplom uzyskał w 1963[1].
Był jednym z założycieli i stałych bywalców Piwnicy pod Baranami. Mniej więcej w połowie lat 50. wraz z grupą przyjaciół: Edmundem Jaroszem, Bronisławem Chromym i Lalą Skąpską, uczestniczył w odgruzowywaniu piwnicy Pałacu pod Baranami, w której powstał później m. in. słynny kabaret[8]. Gdy Piotr Skrzynecki wyjechał do Paryża, przez pewien czas Vetulani zastępował go w roli konferansjera[9][10]. Vetulani wspominał:
|
|
Ze znajomości w Piwnicy wspominała go Irena Kika Szaszkiewiczowa:
|
|
W latach 1955–1962 działał również jako prelegent w Studenckim DKF[2]. Vetulani powiedział, że „to była dobra rzecz, bo nauczyła go, by mówić krótko, ciekawie i szybko kończyć”[12]. Był konsultantem naukowym filmu Iluminacja Krzysztofa Zanussiego z 1973 roku[13].
Tytuł doktora nauk przyrodniczych otrzymał w 1967 (dysertacja Działanie pochodnych izoksazolu i pirazolu na metabolizm ustroju zwierzęcego przygotowana pod kierunkiem Józefa Hano), doktora habilitowanego – w 1976 (rozprawa Neuroleptyki, inhibitory monoaminooksydazy i inhibitory beta-hydroksylazy dopaminowej: ich działania i współdziałania), profesora nadzwyczajnego – w 1983, zaś profesora zwyczajnego – w 1989 roku[1][2][6]. W latach 1976–2006 kierował Zakładem Biochemii Instytutu Farmakologii PAN[14] zaś obecnie jest wiceprzewodniczącym jego rady naukowej[15].
W latach 1981–2002 był redaktorem naczelnym czasopisma „Wszechświat”[6], a w latach 1993–1996 „Polish Journal of Pharmacology and Pharmacy”[2].
Był związany z NSZZ „Solidarność” od 1980 roku. W latach 1987–90 był członkiem Zarządu Regionu Małopolska, zaś w latach 1989–1990 członkiem Prezydium Zarządu Regionu[2]. Wspominał:
|
|
W 2002 roku ubiegał się bez powodzenia o urząd prezydenta miasta Krakowa, uzyskując w pierwszej turze wyborów 2375 głosów (1,19%)[17]. W 2010 roku w wyborach prezydenckich w obu turach poparł Bronisława Komorowskiego[18], zaś w wyborach parlamentarnych rok później Józefa Lassotę[19].
W 2010 roku na prośbę studentów wystąpił w LipDubie Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie pojawił się w początkowej sekwencji, jako dziadek trzymający za rękę małą dziewczynkę[20].
Obecnie regularnie pojawia się w piśmie mówionym „Gadający Pies”, którego atmosferę porównał do początków Piwnicy pod Baranami[21]. Współprowadzący „Gadającego Psa” Maciej Piotr Prus określił Vetulaniego „gwiazdą pierwszej wielkości”, dodając, iż wszyscy uczestnicy zawsze czekają na jego wystąpienia[22].
Członkostwo:[2]
Międzynarodowe uznanie przyniosło mu odkrycie w 1975 roku (wraz z Fridolinem Sulserem) zjawiska β-downregulacji przez chroniczne podania leków przeciwdepresyjnych i sformułowanie hipotezy β-downregulacji jako mechanizmu działania leków przeciwdepresyjnych. Praca na ten temat opublikowana przez Vetulaniego i Sulsera w „Nature”[23] stała się citation classic otrzymując 580 powołań do 2007 roku[7].
Wraz z Barbarą Bednarczyk odkrył, iż klonidyna hamuje zespół odstawienia po morfinie. W pracy opublikowanej w 1977 na łamach „Journal of Pharmacy and Pharmacology” zasugerował także, że efekt ten może być wykorzystany klinicznie[24].
W 1983 otrzymał Międzynarodową Nagrodę Anna Monika II klasy za badania nad mechanizmami działania elektrowstrząsu. Jest to dotychczas jedyna nagroda Anna Monika II klasy przyznana Polakowi[7].
Na początku lat 90. opisał z Ireną Nalepą rolę kinazy białkowej C (PKC) w dialogu receptorowym pomiędzy adrenoceptorami α i β[25].
Wprowadził do polskiej terminologii określenie splątki neurofibrylarne (ang. neurofibrillary tangles)[26].
Vetulani popularyzacją nauki zajmował się już od lat 60., publikując krótkie teksty w czasopiśmie "Wszechświat", podpisywane własnym imieniem i nazwiskiem lub pseudonimem J. Latini[7].
Pierwsza popularyzatorska książka w jego dorobku, zatytułowana Dzień dzisiejszy i jutro neurobiologii, została wydana przez Ossolineum w 1985 roku. Kolejna pozycja autorstwa Vetulaniego, Jak usprawnić pamięć, została wydana przez Platan (I wydanie – 1993, wznowienia – 1995, 1998[2]).
W styczniu 2011 został laureatem Nagrody Krakowska Książka Miesiąca za edytowaną przez wydawnictwo Homini książkę Mózg: fascynacje, problemy, tajemnice (Kraków 2010)[27].
W drugiej połowie 2011 ukazała się kontynuacja Mózgu, książka Piękno neurobiologii. Tom zawiera głównie komentarze oraz wywiady rozproszone w mediach, poza tematyką naukową znajdują się w nim wątki biograficzne autora. Tytuł został zaczerpnięty zarówno z bloga Vetulaniego, jak i z wywiadu przeprowadzonego przez Marię de Hernandez Paluch dla miesięcznika "Kraków"[28][29].
Sławomir Zagórski z „Gazety Wyborczej” określił obie książki wydane przez Homini mianem „pozycji arcyciekawych”[30].
Od czerwca 2010 roku prowadzi blog Piękno neurobiologii na WordPress. Bezpośrednią przyczyną założenia strony było zlikwidowanie przez Tomasza Lisa, wówczas nowo wybranego redaktora naczelnego czasopisma „Wprost”, rubryki naukowej prowadzonej przez Vetulaniego[31]. Autor na blogu publikuje informacje o najświeższych odkryciach dotyczących ludzkiego mózgu, a także ciekawostki i własne komentarze[32]. Vetulani jako główną motywację do prowadzenia blogu podał chęć dzielenia się własną wiedzą z innymi. Powiedział, że „za niedługo to, co ma w mózgu pójdzie do piachu, a więc trzeba jeszcze próbować co się da przekazać innym”[33]. Wybrał tę formę publikacji tekstów ze względu na możliwość dotarcia do jak największego grona czytelników oraz niezależność i swobodę w treści oraz terminie dokańczania wpisów[31].
Vetulani znany jest ze swoich wykładów popularnonaukowych poruszających najczęściej tematykę funkcjonowania ludzkiego mózgu oraz zależności pomiędzy neurobiologią a różnymi aspektami społecznymi i kulturowymi. W 1999 był wykładowcą podczas krakowskiego Dnia Mózgu, a od 2000 nieprzerwanie co roku występuje podczas krakowskiego Tygodnia Mózgu.
Vetulani jest zwolennikiem legalizacji marihuany, a także ogólnej depenalizacji narkotyków.
Vetulani jako argumenty za legalizacją marihuany wymienia m. in. jej niewielką (np. w porównaniu do alkoholu, dostępnego legalnie na polskim rynku) i w ogóle wątpliwą szkodliwość, właściwości medyczne (np. przy bólach spastycznych, astmie, jaskrze), odcięcie wpływów mafii oraz zysk dla państwa z akcyzy[34].
W 2010 roku, kiedy toczyła się publiczna debata na temat dopalaczy, a w Sejmie zgłoszono projekt ustawy antydopalaczowej, Vetulani określił całą sytuację jako "atak histerii społecznej"[35]. Profesor zwracał uwagę na stronniczość dziennikarzy przy opisywaniu całej sprawy, w jednym z wywiadów mówił:
|
|
W wywiadzie dla „Przekroju” opublikowanym w marcu 2012 Vetulani stwierdził:
|
|
Zwrócił także uwagę, iż zamykanie niewinnych młodych osób w więzieniach za posiadanie skręta oraz dalsze związane z tym konsekwencje (brak możliwości kandydowania do parlamentu, nauczania w szkole, pracy w sądzie) nie są niczym dobrym[37].
W 1990 roku otrzymał Złoty Krzyż Zasługi, a w 2004 Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. W 2003 roku został uhonorowany przez Prezesa Rady Ministrów za całokształt dorobku naukowego. Jest również laureatem Złotej Odznaki Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika (1986), Nagrody Kopernikańskej PAU i Miasta Krakowa (1996), Nagrody im. Jerzego Konorskiego (2001), Medalu Jędrzeja Śniadeckiego za całokształt osiągnięć badawczych z dziedziny psychofarmakologii (2006) oraz Odznaki Krakowa Honoris Gratia (2009)[2][7].
5 marca 2004 roku otrzymał tytuł doktora honoris causa Śląskiego Uniwersytetu Medycznego. Jego promotorem był Zbigniew Herman[6][38].
Jest także doktorem honoris causa Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Promotorem był Jerzy Nowak. Uroczystość nadania tytułu Vetulaniemu i Stanisławowi Konturkowi odbyła się 24 czerwca 2008[39].
W czerwcu 2011 roku otrzymał Nagrodę im. Zbyszka Thiellego od Polskiej Sieci Polityki Narkotykowej „za bezkompromisowe wsparcie swym autorytetem naukowym działań na rzecz humanizacji polskiej polityki narkotykowej, za postawę pełną głębokiego zrozumienia problemów osób używających substancji psychoaktywnych i uzależnionych od nich, za pracę i działania na rzecz wprowadzenia medycznej cannabis oraz obronę praw obywatelskich jej użytkowników”[40][41].
W marcu 2012 roku „za konsekwentne pobudzanie neuronów nie tylko własnych, ale i cudzych” otrzymał tytuł Racjonalisty Roku 2011. Statuetkę wręczyli reprezentanci Polskiego Stowarzyszenia Racjonalistów podczas wykładu Vetulaniego w ramach krakowskiego Tygodnia Mózgu[42].
| Matylda z Piszów |
|
|
|
Roman Vetulani |
|
|
|
Elżbieta z Kunachowiczów |
|
|
|
|
|
|
Franciszek Latinik |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
Kazimierz |
|
Zygmunt |
|
Tadeusz |
|
Maria z Godlewskich |
|
Adam |
|
Irena z Latiników |
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Zygmunt |
|
|
|
|
|
Jerzy |
|
Maria z Pająków |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Tomasz |
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||