Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony| Jezuici | |
| Dewiza: Ad maiorem Dei gloriam | |
 |
|
| Pełna nazwa | Towarzystwo Jezusowe |
| Nazwa łacińska | Societas Iesu |
| Skrót zakonny | SI (SJ, TJ[1]) |
| Wyznanie | katolickie |
| Kościół | rzymskokatolicki |
| Założyciel | św. Ignacy Loyola |
| Data założenia | 1534 |
| Data zatwierdzenia | 1539 |
| Przełożony | Adolfo Nicolás |
| Liczba członków | 19.216 (2007) |
| Strona internetowa | |
Jezuici (pełna nazwa: Towarzystwo Jezusowe łac. Societas Iesu (SI)[1]) – męski papieski zakon apostolski Kościoła rzymskokatolickiego, zatwierdzony przez papieża Pawła III 27 września 1540[2]. Towarzystwo Jezusowe zostało założone w głównej mierze do walki z reformacją, by bronić i rozszerzać wiarę oraz naukę Kościoła rzymskokatolickiego, przede wszystkim przez publiczne nauczanie, Ćwiczenia duchowne, edukację i udzielanie sakramentów[3].
Od początku istnienia zakonu podstawowymi zasadami, odróżniającymi jezuitów od innych zakonów, były:
Spis treści |
Dnia 15 sierpnia 1534 roku w kaplicy Świętego Dionizego na wzgórzu Montmartre grupa studentów Sorbony z św. Ignacym Loyolą na czele złożyła ślub czystości, ubóstwa i pielgrzymki do Jerozolimy, a jeśli byłoby to niemożliwe, oddania się do dyspozycji papieża. Po ukończeniu studiów, nie mogąc udać się do Ziemi Świętej, z powodu wojen toczonych przez Wenecję, oddali się do dyspozycji papieża. 3 października 1539 w Tivoli, papież Paweł III zatwierdził ustnie pierwszą wersję reguły zakonnej znanej jako Formuła Instytutu Towarzystwa Jezusowego, wypowiadając przy tym słowa: Digitus Dei est hic! (Jest w tym palec Boży). Zatwierdzenie tejże nastąpiło Listem Apostolskim Regimini militantis Ecclesiae z dnia 27 września 1540 roku przez tego samego papieża. Juliusz III zaś 21 lipca 1550 roku zatwierdził zmienioną i rozszerzoną wersję Formuły (reguły) oraz określił na nowo dotychczas wydane indulty i przywileje.
Jezuici w ciągu pierwszych czterech wieków swojej działalności koncentrowali się na pracy apostolskiej, walce ideologicznej z reformacją, organizowaniu publicznej edukacji na wszystkich szczeblach - szczególnie średnim i wyższym (kolegia) oraz pracy misyjnej - szczególnie w Ameryce i Azji.
Jezuici w niektórych państwach Europy (m.in. Hiszpania, Włochy, Polska) przyczynili się do stworzenia od podstaw systemu szkolnictwa podstawowego i średniego oraz nadawali ton w nim aż do kasaty zakonu w 1773 roku. Szkoły te uchodziły za bardzo nowoczesne u schyłku XVI w i w początkach XVII w., jednak w XVIII w. były już skostniałe, a ich program zawarty w Ratio Studiorum był nieadekwatny do stopnia rozwoju nauk ścisłych, ze względu na uprawianą scholastykę tomistyczną, która nie zawierała w sobie teorii heliocentrycznej.
Działalność edukacyjna i misyjna jezuitów w Europie wywołała wielokrotnie napięcia, które często kończyły się wydalaniem członków zakonu z krajów katolickich (m.in. dwukrotnie z Francji i Malty), a także z krajów protestanckich. Uważano, że jezuici są wrogami państwa i społeczeństwa ze względu na głoszoną przez nich teologię moralną, która m.in. usprawiedliwiała zasadę cel uświęca środki oraz dopuszczała zabicie bez sądu każdego człowieka ogłoszonego heretykiem - nawet władcę (np. kontrowersja z czerwca 1614 roku odnośnie dzieła Defenso Fidei ojca Suareza)[4].
W Ameryce Południowej działalność jezuitów powodowała czasem konflikty z lokalnymi władzami. Jezuici wkraczali na dziewicze tereny i prowadzili na nich działalność misyjną. Bronili autochtonów przed niewolnictwem i wyzyskiem. W Ameryce Południowej stworzyli sieć tzw. redukcji misyjnych, co stało się powodem zatargów z władzami Hiszpanii i Portugalii.
Działając w środowisku elit politycznych Francji, Portugalii i Hiszpanii, wywierali często wpływ na kierunek rządów, przy czym posądzano ich o inspirowanie wybuchów prześladowań protestantów (hugenotów) we Francji (m.in. dragonady za Ludwika XIV).
Król francuski Henryk III wybrał sobie w roku 1575 za spowiednika jezuitę - ojca Edmonda Augera. Odtąd wszyscy królowie francuscy mieli jezuitów za swoich osobistych spowiedników. Z uwagi na silny wpływ kultury francuskiej, jezuici byli wybierani na spowiedników we wszystkich innych katolickich dworach Europy, również na dworze króla Jakuba II.
Działalność jezuitów powodowała w wielu miejscach bunty, rozruchy, waśnie i zgorszenia[5], skutkiem czego królowie z dynastii Burbonów we Francji, Hiszpanii, Portugalii i obojga Sycylii jezuitów wydalili i wypędzili ze swych królestw i posiadłości, a następnie zażądali od papieża całkowitego zniesienia zakonu.
Wskutek zatargów politycznych jezuici zostali usunięci z Portugalii w roku 1759, przy jednoczesnym zerwaniu stosunków Portugalii z Rzymem na około 11 lat. We Francji w 1761 r. zjazd biskupów francuskich domagał się przeprowadzenia reorganizacji zakonu. Jezuici oparli się presji, a ich przełożony - generał ojciec Lorenzo Ricci wyrzekł wówczas pamiętne słowa: "Sint ut sunt, aut non sint" (niech będą [tacy] jacy są, albo niech [ich] nie będzie)[6].
Oburzenie sięgnęło zenitu wskutek skandalu finansowego ojca La Valette'a, przełożonego misji jezuickiej na Martynice. La Valette zaciągnął kredyt komercyjny na działalność handlową misji jezuickich, jednak nie był w stanie terminowo spłacić długu, który m.in. wobec pewnej spółki handlowej z Marsylii sięgnął wysokości dwa i pół miliona liwrów. Generał Ricci odmówił spłaty długu La Valette'a, argumentując, że to La Valette pogwałcił prawo zakonu, które zabraniało swym członkom prowadzenia interesów z pozycji zarządzającego lub partnera, wobec tego Towarzystwo nie ponosi za te długi odpowiedzialności. Spółka z Marsylii pozwała zakon do sądu, który nakazał Towarzystwu spłatę długów La Valette'a. Jezuici odwołali się do Parlamentu, który wydał orzeczenie na ich niekorzyść, a następnie zaczęto dokładniej badać nauczanie jezuitów. W tym celu sporządzono zestawienie nauk zawartych w dziełach 146 jezuitów, jakie się ukazały od XVI wieku - głównie z zakresu teologii moralnej i kazuistyki. Zestawienie to opublikowano w jednym grubym tomie w formacie folio. W dniu 5 marca 1762 roku w parlamencie francuskim rozpoczęto obrady na temat nauk jezuitów. W rezultacie tych obrad w lipcu 1772 roku Parlament uznał działalność Towarzystwa Jezusowego za szkodliwą dla interesów narodu francuskiego i przygotował odpowiednie zarządzenie o usunięciu zakonników z kraju, które król podpisał dopiero 6 sierpnia 1772 roku.
W Hiszpanii na podstawie oskarżeń wysnutych z okoliczności wydarzeń buntu mieszczan Madrytu (1766) na mocy dekretu Karola III (1759—1788) z dnia 1 IV 1767 r. wypędzono jezuitów z kraju i jego kolonii. Z Neapolu jezuitów wygnano w listopadzie 1767 r.
Dekret usuwający jezuitów z księstwa Parmy wydano w roku 1768. W tymże samym roku Wielki Mistrz Zakonu Kawalerów Maltańskich Emanuel Pinto de Fonseca wypędził jezuitów z Malty. Wkrótce potem zaczęto domagać się od papieża kasaty jezuitów. W roku 1772 Klemens XIV zamknął kolegium jezuickie w Rzymie, a następnie wszystkie ich domy i kościoły w krajach papieskich. Ostatecznym ciosem dla jezuitów było brewe Dominus ac Redemptor noster papieża Klemensa XIV, który ugiął się pod presją polityczną koalicji przewodzonej przez Burbonów, zniósł oficjalnie, formalnie Towarzystwo Jezusowe we wszystkich krajach. Sposób przeprowadzenia kasaty zakonu określiła powołana 13 VIII 1773 specjalna Kongregacja Kardynałów i konsultorów do wykonania brewe kasacyjnego, ustanowiona przez papieża, która 18 VIII 1773 wydała odpowiednie szczegółowe pismo. Klemens XIV w brewe kasacyjnym zastrzegł jego ważność i moc wykonawczą na określonym terenie od decyzji monarchy panującego w danym kraju.
W przeddzień kasaty jezuici liczyli 41 prowincji z 24 domami profesów i 1538 domami, kolegiami, nowicjatami, seminariami, konwiktami, rezydencjami i misjami. Jezuitów w 1773 roku było 22,5 tys.
Król pruski Fryderyk II nie zgodził się na ogłoszenie w swym kraju treści breve Dominus ac Redemptor noster. W rękach jezuitów pozostał Uniwersytet Wrocławski z wydziałem teologicznym i w razie kasaty kandydaci na kapłanów musieliby wyjeżdżać na studia teologiczne do innych krajów, co było sprzeczne z założeniami polityki króla. Kasata zakonu nastąpiła jednak w Prusach kilka lat później. Caryca Katarzyna II demonstrując swą niezależność od polityki Burbonów, na złość papiestwu, pozwoliła garstce jezuitów pozostać na Litwie (na terenach I i II rozbioru Polski). Tamtejsi jezuici wybrali tymczasowego wikariusza generalnego - Stanisława Czerniewicza, który w liście do następcy Klemensa XIV - papieża Piusa VI prosił o radę co do dalszego postępowania. Pius VI wyraził w odpowiedzi nadzieję, że "rezultat twej modlitwy, jak ja przewiduję, a ty pragniesz, może być szczęśliwy".
Jezuici na terenie państwa rosyjskiego zwoływali tymczasowe kongregacje od roku 1782, wybierając każdorazowo wikariusza generalnego z nadzwyczajnym pełnomocnictwem funkcji głównego przełożonego. W 1801 r. Pius VII mianował oficjalnie ówczesnego wikariusza generalnego Franciszka Kareu ojcem generałem "na wygnaniu". Jezuici następnie utworzyli dwie oficjalne prowincje - w Rosji i w Italii (Neapol).
W końcu w dniu 7 sierpnia 1814 papież Pius VII formalnie przywrócił zakon do istnienia w całym katolickim świecie. Rozpoczęło się stopniowe odbudowywanie Towarzystwa, otwierano kolegia i uniwersytety jezuickie. Liczba członków Towarzystwa wzrastała - od ok. tysiąca w 1814 do ponad 12 000 w 1880.
Powtórny pełny renesans zakonu nastąpił dopiero po II wojnie światowej, a szczególnie po Soborze Watykańskim II.
Obecnie jezuici są ponownie jednym z najbardziej wpływowych zakonów w Kościele katolickim. Liczbę ich członków szacuje się na około 19 tys. - najliczniejszy zakon męski. Działają obecnie w ponad 114 krajach świata; posiadają własne uniwersytety, obserwatoria astronomiczne, instytuty geofizyczne, radiostacje, czasopisma, kilka szpitali, liczne szkoły średnie i podstawowe, rozgłośnie radiowe i telewizyjne.
 Jezuici Kardynałowie |
Data urodzenia Obecny wiek |
Wyniesiony do godności kardynalskiej |
|---|---|---|
| Karl Josef Becker ksiądz  Niemcy |
18 kwietnia 1928 ma lat 84 |
18 lutego 2012 Benedykt XVI |
| Jorge Mario Bergoglio Arcybiskup Buenos Aires  Argentyna |
17 grudnia 1936 ma lat 76 |
21 lutego 2001 Jan Paweł II |
| Julius Riyadi Darmaatmadja Arcybiskup Emeryt Dżakarty  Indonezja |
20 grudnia 1934 ma lat 78 |
26 listopada 1994 Jan Paweł II |
| Ján Chryzostom Korec Biskup Emeryt Nitry  Słowacja |
22 stycznia 1924 ma lat 88 |
28 czerwca 1991 Jan Paweł II |
| Carlo Maria Martini Arcybiskup Emeryt Mediolanu  Włochy |
15 lutego 1927 ma lat 85 |
2 lutego 1983 Jan Paweł II |
| Paul Shan Kuo-hsi Biskup Emeryt Kaohsiung  Republika Chińska |
3 grudnia 1923 ma lat 89 |
21 lutego 1998 Jan Paweł II |
| Roberto Tucci ksiądz Włochy |
19 kwietnia 1921 ma lat 91 |
21 lutego 2001 Jan Paweł II |
| Albert Vanhoye ksiądz  Francja |
23 lipca 1923 ma lat 89 |
24 marca 2006 Benedykt XVI |
Do Polski sprowadził zakon biskup warmiński (późniejszy kardynał Kościoła) Stanisław Hozjusz, w roku 1564, fundując im kolegium w Braniewie. Przez wiele lat jezuici byli wyłącznymi nauczycielami i wychowawcami polskiej młodzieży magnackiej i szlacheckiej. W 1579 roku na bazie kolegium jezuickiego w Wilnie utworzona została Akademia Wileńska, która była pierwszą szkołą wyższą w Wielkim Księstwie Litewskim. W 1661 roku powstała jezuicka Akademia Lwowska.
W roku 1773 roku mieli na terenach polskich: 4 prowincje, 137 placówek z 2362 zakonnikami, z czego na terenach zabranych po I rozbiorze ok. tysiąca. Byli więc najliczniejszą rodziną zakonną w Polsce zarówno co do liczby placówek, jak i zakonników. Po kasacie zakonu i utworzeniu Komisji Edukacji Narodowej szkoły jezuickie wykorzystano do budowy nowoczesnego systemu oświaty w Rzeczypospolitej.
Towarzystwo Jezusowe dało Polsce szereg wyróżniających się postaci, takich jak ojcowie: Jakub Wujek (zm. 1597) — tłumacz katolickiego przekładu Wulgaty sykstyńskiej (poprawionego po jego śmierci na wersję zgodną z Wulgatą klementyńską); Piotr Skarga Pawęski (zm. 1612), jeden z największych kaznodziejów polskich; Maciej Kazimierz Sarbiewski (zm. 1640), największy łaciński poeta polski, zwany polskim Horacym; Franciszek Bohomolec (zm. 1784), ojciec komedii polskiej; Adam Naruszewicz (zm. 1796), biskup smoleński, potem łucki, historyk, poeta; Franciszek Kniaźnin (zm. 1807), poeta; Jan Paweł Woronicz (zm. 1829), arcybiskup warszawski, prymas Królestwa Polskiego, poeta, kaznodzieja; Grzegorz Piramowicz (zm. 1801), sekretarz Komisji Edukacji Narodowej.
Na polu ascetyki chrześcijańskiej wyróżnili się ojcowie: Mikołaj Łęczycki (zm. 1653) i Kasper Drużbicki (zm. 1660) — ich pisma tłumaczono na inne języki. Na polu misji katolickich położyli szczególne zasługi ojcowie: Mikołaj Smogulecki (zm. 1632), autor dzieł matematyczno-astronomicznych w języku chińskim; Michał Boym (zm. 1659), autor pierwszej topografii i atlasu flory chińskiej; Maksymilian Ryłło (zm. 1848), znany apostoł bliskiego Wschodu; czy wreszcie bł. Jan Beyzym (zm. 1912), apostoł trędowatych na Madagaskarze.
Jezuici także wydawali gazety: Gazeta Warszawska, Monitor, Kurier Ekstraordynaryjny, Kurier Polski, czy też Kurier Warszawski[7]. Karol Malapert (1581-1630) oraz Marcin Poczobutt-Odlanicki (1728-1810) wzbogacili swoimi badaniami wiedzę astronomiczną; Grzegorz Knapski (1564-1639) i Konstanty Szyrwid (?1579-1631) przez swoje słowniki zasłużyli się dla językoznawstwa; Bartłomiej Nataniel Wąsowski i Stanisław Solski (1622-1701) zapoczątkowali polską literaturę architektoniczną, matematyk Adam Adamandy Kochański (1631-1700) był ceniony przez najwybitniejszych uczonych ówczesnej Europy (m.in. Gottfrieda Leibniza i Anastazego Kirchera), z którymi prowadził korespondencję naukową; Gabriel Rzączyński (1664-1737) był pionierem polskiej literatury przyrodniczej; Kasper Niesiecki (1682-1744) dzięki opracowaniu herbarza szlachty polskiej przysłużył się historiografii. Stefan Łuskina, Jan Chrzciciel Albertrandi, Andrzej Koprowski i Piotr Świtkowski zasłużyli się dla dziennikarstwa, Ignacy Nagurczewski dla historii literatury; Karol Wyrwicz dla geografii, Józef Rogaliński dla fizyki[8].
Śluby czystości, ubóstwa i posłuszeństwa składane są na końcu dwuletniego nowicjatu. Są to od razu śluby wieczyste, ale proste. Nie zobowiązują one Zakonu, a jedynie składającego te śluby. Natomiast po przyjęciu święceń kapłańskich i kilkuletnim okresie pracy jezuita odbywa tzw. Trzecią Probację, czyli trzeci rok nowicjatu i po jego odbyciu składa tzw. ostatnie śluby: albo profesa czterech ślubów (oprócz trzech zwykłych ślubów składa czwarty ślub posłuszeństwa papieżowi dotyczący misji), albo koadiutora do spraw duchowych. Koadiutor składa tylko trzy śluby. Natomiast brat zakonny po odbyciu Trzeciej Probacji również składa tylko trzy śluby. Inną specyfiką jezuitów jest sposób składania ślubów. Otóż składają oni śluby "sub Hostiam", czyli dosłownie "pod Hostią". Po słowach "Panie nie jestem godzien..." przed Komunią św. ślubujący klęka przed ołtarzem, a ten, wobec kogo składane są śluby trzyma w rękach Hostię.
Działalność zakonu na polu edukacji oraz teologii była krytykowana przez różnych uczonych - zarówno ze środowisk katolickich jak i (dużo później) protestanckich. Najsłynniejszym dziełem ośmieszającym kazuistykę jezuitów były Prowincjałki Pascala, napisane w okresie tzw. kontrowersji formularza w 1656 roku. Prowincjałki zostały potępione przez króla Ludwika XIV w 1660 roku, który nakazał je spalić, a także przez papieża Aleksandra VII. Pomimo tych potępień Prowincjałki cieszyły się wielką popularnością ze względu na ich dużą wartość literacką, ciętą satyrę i dowcip. Zawarta w nich argumentacja ostatecznie skłoniła Aleksandra VII i Innocentego XI do potępienia tzw. laksyzmu:
Krytyka szkolnictwa jezuickiego widoczna była już w wieku XVII, jednak szczególnej ostrości w krajach katolickich nabrała ona w wieku XVIII - głównie we Francji. W Polsce ogólną ocenę szkolnictwa "epoki jezuickiej" przeprowadzono dopiero po kasacie zakonu, podczas obrad Komisji Edukacji Narodowej. Stwierdzono wówczas, że po skończeniu szkół jezuickich trzeba było w krótkim choć po części nadgradzać, co się w przeciągu strawionych lat opóźniło. [10]
