Kalendarium historii Grajewa – wszystkie najistotniejsze daty związane z Grajewem
- 22 lipca 1426 – pierwsza wzmianka o książęcej wsi Grajwa, która otrzymała swą nazwę od jeziora przy sposobności nadania w niej wójtostwa Boguszowi z Lachowstoku (dzisiejszego Lachowa). Wzmianka ta znajduje się w metryce książąt mazowieckich
- 1434 – nadanie przez księcia Bolesława IV Włościborowi z Osieka 60 włók, zwanych Graywo
- 23 listopada 1472 – książęca wieś Grajwy została nadana dworzaninowi biskupa płockiego i zarazem księcia mazowieckiego, staroście biskupich dóbr pułtuskich i kuchmistrzowi Janowi z Białowieży (pod Pułtuskiem) herbu Gozdawa, który zaczął pisać się Grajw, a jego potomkowie pisali się Grajewscy
- 8 lutego 1478 – Jan z Białowieży Grajw wzniósł pierwszy drewniany kościół
- 14 lipca 1479 – biskup płocki, Kazimierz, utworzył parafię w Grajewie, wydzielając jej terytorium z parafii wąsoskiej
- 1494 – w Grajwach zaczął tworzyć się nieduży ośrodek handlu i produkcji rzemieślniczej. W tym roku mieszkał tu już zdun i szewc. Liczebność wioski – 24 rodziny
- 1527 – Grajewo wraz z całą ziemią wiską, po bezpotomnej śmierci księcia mazowieckiego Janusza I, przeszło na stałe pod władzę królów polskich
- 12 lipca 1540 – król Zygmunt Stary aktem wydanym w Wilnie nadał wsi Grajwy prawa miejskie magdeburskie i podniósł ją do godności miasta
- 1545 – ustalenie granicy mazowieckiej, litewskiej i pruskiej, a w miejscu ich zetknięcia się pod Boguszami wzniesienie słupa granicznego, który stoi do dzisiaj i jest najstarszym zabytkiem w tej okolicy
- XVII w. – w jego początkach ustaliła się spolszczona forma dawnej bałtyckiej nazwy Grajewo
- 1676 – po potopie szwedzkim w Grajewie mieszkało zaledwie 35 osób dorosłych mieszczańskich na czele z burmistrzem oraz 4 osoby żydowskie i 2 szlacheckie
- 1688 – zbudowano następny kościół, też drewniany
- 1692 – Grajewo przez małżeństwo córki Jakuba Grajewskiego, podkomorzego wiskiego, marszałka sejmiku wiskiego, ze Stanisławem von Tallem Wilczewskim z Wilczewa na Pomorzu Gdańskim, chorążym wiskim, przeszło w ręce rodu Wilczewskich
- 1723 – w miejsce spalonego, pobudowano kolejny kościół, również drewniany
- I poł. XVIII w. – Grajewo i okolice nękają epidemie tyfusu i dżumy
- 1777 – Grajewo liczy zaledwie 43 domy i 258 mieszkańców
- 1794 – w okolicy Grajewa rozgrywają się bitwy powstania kościuszkowskiego
- 1800 – zapewne po pożarze lub innym kataklizmie Grajewo liczyło zaledwie 23 domy i 218 mieszkańców
- 1810 – założono w Grajewie cmentarz grzebalny w południowej części miasta
- I poł. XIX w. – zniesienie zależności miast, a więc i Grajewa, od szlachty i oddzielenie miasta od dóbr grajewskich, które obejmowały 4362 morgi, to jest 2442,3 ha w następujących miejscowościach: Grajewo, Konpol, Wilczewo, Sokoły, Tatary, Kosiorowo, Danówko, Uścianki, Aleksandrowo, Mirucie, Wiktorowo, Chmielnik i młyn Cuder
- 9 grudnia 1812 – Napoleon Bonaparte, po klęsce w Rosji, uciekając na Zachód, zatrzymał się w Grajewie na poczcie (dzisiaj w tym miejscu restauracja, ul. Piłsudskiego)
- 1818 – powstaje fabryczka mydła i świec
- 1829 – oddanie do użytku przechodzącej przez miasto szosy Warszawa-Petersburg
- 29 maja 1831 – w czasie powstania listopadowego w okolicy Grajewa toczyły się walki wojsk polskich pod dowództwem generała Henryka Dembińskiego z gwardią rosyjską generała Sackena
- 1837 – przy kościele parafialnym została zbudowana dzwonnica
- 1839 – Wilczewscy pobudowali kaplicę (grób rodzinny) w stylu klasycystycznym na cmentarzu grzebalnym w Grajewie
- 1862 – w Grajewie było 1724 żydów, 554 katolików i 28 ewangelików, było 91 domów drewnianych i 7 murowanych, w tym poczta, synagoga ze szkółką, dzwonnica i kaplica na cmentarzu grzebalnym
- 1863 – w czasie powstania styczniowego w okolicy Grajewa stoczono kilka bitew, w tym jedną większą 12 marca 1864 roku pod Grajewem. W powstaniu tym brał udział mieszkaniec Mieruć Jan Pisowacki, którego grób znajduje się na cmentarzu w Grajewie
- 1864 – dobra Wilczewskich przez małżeństwo przeszły w ręce Woyczyńskich
- 1869 – w wyniku represji carskich po powstaniu styczniowym Grajewo utraciło prawa miejskie i liczyło się jako osada wchodząca w skład gminy Bogusze
- 1873 – oddanie do użytku kolei żelaznej Brześć-Królewiec, co zadecydowało o dalszym rozwoju miasta. Nawet w obecnym Brześciu na Białorusi jest dzielnica, która nadal się nazywa Grajewka (ros. Граевка), bo stacja przy linii kolejowej Brześć – Grajewo powstała kiedyś w tym przedmieściu.
- 1880 – Grajewo liczyło 176 domów i 3800 mieszkańców
- 1882 – ukończenie budowy obecnego kościoła w Grajewie, który wzniesiono na miejscu spalonego w 1878
- 1882-1890 – powstaje fabryka win Różańskiego, gorzelnia Pawłowskiego, huta szkła Pawłowskiego, fabryka pasów transmisyjnych Pokrojskiego zatrudniająca 52 robotników, przekształcona później w fabrykę taśm gumowych W. L. Hepnera, a po wojnie w pasmantę
- 1894 – na przedłużeniu ulicy Leśnej (dziś Wojska Polskiego) zostały wybudowane koszary 10 pułku dragonów
- 1895 – garnizon położony w Grajewie Rosjanie nazwali "Obozem Potiomkina" od feldmarszałka Grigorija Potiomkina (1739-1791)
- 1895 – Grajewo liczy 7651 mieszkańców i 287 domów, w tym 232 drewniane, 10 glinianych i 45 murowanych
- 1900 – powstaje Ochotnicza Straż Pożarna
- 15 września 1914 – wojska niemieckie po zwycięstwie pod Tanenbergiem i na jeziorach mazurskich zdobyły Grajewo i Szczuczyn i doszły do przedpola twierdzy Osowiec. Odtąd okupują Grajewo do lutego 1919 roku
- 1918 – Niemcy przenoszą siedzibę powiatu ze Szczuczyna do Grajewa
- 12 listopada 1918 – Grajewo zostało oswobodzone, ale do lutego 1919 roku przez miasto przejeżdżały transporty wojskowe niemieckie
- 4 lutego 1919 – dekretem Naczelnika Państwa Grajewo zostało zaliczone w poczet miast
- 1919 – powstała pierwsza średnia szkoła – gimnazjum ogólnokształcące, 1 sierpnia 1920 roku nadano jej pełne prawa państwowe
- 1919 – Wacław Perlitz – pierwszy burmistrz po odzyskaniu niepodległości
- Jesień 1921 – społeczeństwo Grajewa uczestniczyło w powitaniu przejeżdżającego przez Grajewo Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego
- 1922 – sejmik grajewski wybudował własną elektrownię
- 1925 – społeczeństwo Grajewa uczestniczyło w powitaniu prezydenta Stanisława Wojciechowskiego
- 29 września 1927 – w rocznicę powstania listopadowego w Stowarzyszeniu Młodzieży Polskiej odbyła się akademia, podczas której wygłoszony został przez księdza odczyt pod tytułem „Powstanie listopadowe”
- 23 sierpnia 1928 – wmurowanie kamienia węgielnego pod budowę Szkoły Podstawowej Nr 1
- 26 września 1929 – w Grajewie przebywał prezydent Ignacy Mościcki. Nadał wtedy sztandar jednostce wojskowej i odwiedził swego kolegę ze studiów, właściciela majątku Bogusze, Stanisława Żelachowskiego
- 11 listopada 1929 – odsłonięcie Pomnika Niepodległości
- 1931 – oddanie do użytku budynku Szkoły Podstawowej nr 1
- wrzesień 1937 – na zaproszenie LOPiP przy szkole nr 1 przyleciał do Grajewa dr Eugeniusz Przysiecki awionetką RWD-13. Podczas wielkiego zgromadzenia na poligonie wojskowym za miastem dr Przysiecki w 3 lotach powoził 6 wyróżniających się uczniów tej szkoły
- 1939 – miasto liczyło 10 570 mieszkańców, w tym 3846 Żydów
- 1 września 1939 – Niemcy ostrzelali Grajewo, głównie z pociągu pancernego
- 6/7 września 1939 – miasto zostało zajęte przez Niemców
- 28 września 1939 – wojska niemieckie przekazały Grajewo wojskom sowieckim
- 10 lutego 1940 – pierwsza wywózka daleko na północ Związku Radzieckiego, nad Morze Białe. Objęła wojskowych, policję, służbę leśną, inteligencję, osadników wojskowych
- 13 kwietnia 1940 – druga wywózka na Sybir w rejon pierwszej. Objęła rodziny wywiezionych w 1939, urzędników i bogatszych rolników
- 20-21 czerwca 1941 – trzecia wywózka na Sybir w rejon Kazachstanu. Objęła masowo rodziny inteligencji, zamożniejszych rolników, urzędników, kupców, rzemieślników
- 22 czerwca 1941 – wojna niemiecko-rosyjska i wkroczenie do Grajewa wojsk niemieckich. Początek okupacji hitlerowskiej
- 1941-1944 – w Boguszach znajdował się hitlerowski obóz jeniecki oflag 56 i stalag 373, w których również przetrzymywano polską ludność cywilną. Zginęło w nim z głodu i zimna oraz zostało rozstrzelanych około 30 tysięcy żołnierzy rosyjskich i 460 żołnierzy włoskich oraz setki polskiej ludności cywilnej
- 8 sierpnia 1941 – w Grajewie Niemcy utworzyli obóz przejściowy dla ludności cywilnej przy ulicy Powiatowej (dziś Nowickiego), w którym stale przebywało minimum 50 więźniów Polaków
- 15 lipca 1943 – w lesie Kosówka żandarmeria niemiecka przy współudziale funkcjonariuszy gestapo zamordowała około 180 osób, w większości mieszkańców Grajewa
- 8 września 1944 – bitwa 9 Pułku Strzelców Konnych Armii Krajowej na Czerwonym Bagnie. Była to największa bitwa partyzancka na Białostocczyźnie. Zginęło w niej około 110 partyzantów i około 1500 Niemców
- 20 stycznia 1945 – w lesie koło Kosówki Niemcy zamordowali około 300 osób. Przeważnie byli to przedstawiciele miejscowej inteligencji wraz z ich rodzinami
- 23 stycznia 1945 – wyzwolenie Grajewa spod okupacji niemieckiej przez wojska II Frontu Białoruskiego. Wyzwolony został cały powiat
- 1945 – z materiałów Biura Odszkodowań Wojennych wynika, że powiat grajewski w czasie wojny poniósł straty osobowe wyrażające się liczbą 5366 osób; wskutek bezpośrednich działań wojennych zginęły 163 osoby, władze okupacyjne pozbawiły życia 5009 osób, w więzieniach i obozach zginęło 100 osób, na robotach przymusowych 77, w innych okolicznościach 47 osób (włączając obywateli polskich narodowości żydowskiej). Miasto uległo zniszczeniu w ponad 28%
- 23 stycznia 1945 – została zorganizowana Komenda Powiatowa Milicji Obywatelskiej. Funkcję komendanta objął starszy sierżant Aleksy Sidorczuk
- 23 stycznia 1945 – wybrano Miejską Radę Narodową i Zarząd Miejski. Przewodniczącym został lekarz weterynarii Jan Niczyporowicz, a burmistrzem Ruziński
- 29 stycznia-14 lutego 1945 – powołano miejskie i gminne Rady Narodowe w Szczuczynie, Rajgrodzie, Wąsoszu, Bełdzie, Boguszach (z siedzibą w Grajewie), Prusce, Rudzie, Radziłowie i Białaszewie
- 25 lutego 1945 – powołano Tymczasowy Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej. Pierwszym sekretarzem został Władysław Machina
- 28 lutego 1945 – powstał Komitet Powiatowy PIR. Skład jego tworzyli: Józef Wyłuda, Bazyli Wasiluk, Józef Kobyliński, Władysław Machina
- 11 marca 1945 – powołana została Powiatowa Rada Narodowa. Pierwszym przewodniczącym został Władysław Machina
- 21 kwietnia 1945 – uruchomiono szpital zakaźny
- 8/9 maja 1945 – zgrupowanie oddziałów Armii Krajowej z powiatów grajewskiego i łomżyńskiego pod dowództwem Jana Tabortowskiego "Bruzdy", Stanisława Marchewki "Ryby" i Franciszka Waszkiewicza "Wichra" opanowało budynki Komendy Powiatowej Milicji i Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa w Grajewie; zajęto budynek Izby Skarbowej i budynek starostwa. Uwolniono ponad 100 więźniów, zastrzelono 5 lub 6 agentów i 1 funkcjonariusza UB oraz 2 enkawudzistów z Komendatury Wojennej.
[edytuj] Bibliografia
- na podstawie Kalendarium Grajewa Henryka Modzelewskiego (do roku 1997)
- Studia i materiały do dziejów powiatu grajewskiego. Pod red. M. Gnatowskiego i H. Majeckiego. Warszawa 1975
- Grajewo w XX wieku. Tomasz Dudziński, Krzysztof Sychowicz. Grajewo 2005