Kalendarz bizantyjski

Kalendarz bizantyński – kalendarz oficjalnie używany w Cesarstwie Bizantyńskim do upadku tego państwa w 1453 roku, a także w innych krajach kulturowo związanych z Bizancjum.

Nazwa

Kalendarz bizantyński przez współczesnych mu nazywany był rzymskim, jako że określenie Bizancjum weszło do użytku dopiero w ponad sto lat po upadku Cesarstwa. W życiu codziennym ludzie posługujący się nim określali go zapewne jedynie mianem kalendarz (podobnie jak to czynią obecnie użytkownicy kalendarza gregoriańskiego); nie wiadomo natomiast, jak określano ten system rachuby czasu dla odróżnienia go od innych kalendarzy.

Obecnie przy podawaniu lat według kalendarza bizantyńskiego stosuje się niekiedy skrót B.E. (od ang. Byzantine Era), analogicznie do zapisu A.D., n.e., B.C. czy p.n.e.; skrót ten jest umieszczany po numerze roku (np. 6496 BE, czyli 988 rok n.e.).

Rachuba czasu

Kalendarz bizantyński oparty był w swych głównych zarysach na kalendarzu juliańskim, zaś najważniejsza różnice dotyczyły daty rozpoczęcia roku oraz sposobu rachuby lat.

Rok dzielił się na siedmiodniowe tygodnie, a układ miesięcy był taki, jak w kalendarzu juliańskim. Jednak początek roku przypadał na 1 września.

Lata liczone były od stworzenia świata, które według Bizantyńczyków nastąpiło w 5509/5508 roku p.n.e. Ten sposób rachuby lat zastąpił tradycyjne oznaczanie ich nazwiskami konsulów (co wobec utraty znaczenia przez urząd konsula już od dawna sprawiało problemy także na zachodzie cesarstwa), a przy obliczeniach historycznych – równie tradycyjne liczenie lat od założenia Rzymu (Ab Urbe Condita).

Istnieją przesłanki do twierdzenia, że pomiędzy kalendarzem juliańskim a bizantyńskim istniała także różnica w dniach tygodnia: kalendarze te miałyby być przesunięte względem siebie o kilka dni, tak że bizantyńska niedziela przypadała w dzień, który na Zachodzie był środą. Nie jest jasne kiedy i w jakich okolicznościach wykształciłaby się ta różnica, której istnienie nie jest pewne

Historia

Nie jest jasne, kiedy wykształciły się te odrębności w stosunku do kalendarza juliańskiego, a zwłaszcza odmienna rachuba lat; prawdopodobnie nastąpiło to ok. IV–V wieku n.e.; kalendarz bizantyński istniał już na przełomie V i VI wieku. Oficjalnie potwierdzenie istnienia kalendarza bizantyńskiego nastąpiło późno – dopiero w 988 roku uczynił to cesarz Bazyli II, aczkolwiek stosowanie tego kalendarza w praktyce, także przez administrację cesarską miało miejsce już dużo wcześniej.

Geograficzny zasięg obowiązywania kalendarza bizantyńskiego

Kalendarz bizantyński używany był w Bizancjum oraz niektórych krajach podlegających wpływowi kultury bizantyńskiej, m.in. Ruś Kijowska. Przyjęły go zwłaszcza te kraje, które w średniowieczu zostały schrystianizowane przez Bizancjum.

Najdłużej kalendarz bizantyński używany był w Rosji i dopiero w 1700 roku decyzją Piotra I został zastąpiony przez kalendarz juliański.

Obecnie kalendarz bizantyński stosowany jest niekiedy w kilku małych kościołach należących do Cerkwi prawosławnej.

Przykładowe ważne daty według bizantyńskiej rachuby lat

• rok 4755 (753 r. p.n.e.) – założenie Rzymu.
• rok 4841 (667 r. p.n.e.) – założenie Bizancjum
• rok 5509 (1 r. n.e.) – symboliczna data narodzenia Chrystusa i początek tzw. naszej ery w kręgu kultury łacińskiej
• rok 6496 (988) – oficjalne przyjęcie bizantyńskiej rachuby czasu przez cesarza Bazylego II.
• rok 6961 (1453) – upadek Bizancjum

• rok 2009 kalendarza gregoriańskiego (do 31 sierpnia) to według bizantyńskiej rachuby lat rok 7517, zaś 1 września 2009 roku rozpoczął się rok 7518.