Kalkulacja podziałowa

Kalkulacja podziałowa – jest to element metody kalkulacji kosztów. Polega na podzieleniu wszystkich kosztów bezpośrednich i pośrednich przez liczbę ustalonych jednostek kalkulacyjnych. W efekcie uzyskujemy przeciętny koszt jednostkowy.

Przykład: Na podstawie raportu o wykonaniu produkcji : 4000 szt. wykonano i przekazano do magazynu, 1000 szt. zakończono w 60%, 500 szt. zakończono w 20%. Należy określić liczbę jednostek gotowych, przeliczonych do celu kalkulacji. W przeliczeniu należy uwzględnić rodzaj składnika kosztu

• materiały zużywane na początku procesu

4000 + 1000 + 500 = 5500 sztuk

• robocizna

4000 + 1000 * 0,6 + 500 * 0,2 = 4700 sztuk

• koszty wydziałowe

4000 + 1000 * 0,6 + 500 * 0,2 = 4700 sztuk Komentarz: Kalkulacja podziałowa polega zatem na podzieleniu właściwie dobranych kosztów przez właściwie dobrane liczby produktów dotyczące okresu kalkulacyjnego.

Dzieli się ją na następujące części:

• prosta
• współczynnikowa
• odjemna
• fazowa (procesowa)
  • półfabrykatowa
  • bezpółfabrykatowa

Kalkulacja prosta

Kalkulacja podziałowa prosta stosowana jest w tych przedsiębiorstwach, które wytwarzają, z reguły w jednym procesie produkcyjnym, produkty jednorodene na skalę masową np. w cementowniach, elektrowniach, cegielniach, gazowniach. Kalkulacja ta polega na podziale kosztów poniesionych w danym okresie przez wielkość produkcji wg następującego wzoru:

$k={K \over x}$

gdzie:
$K$ – koszty produkcji
$x$ – wielkość produkcji
$k$ – jednostkowe koszty produkcji

We wzorze tym w liczniku mamy poszczególne pozycje kalkulacyjne kosztów, a więc koszty bezpośrednie oraz koszty pośrednie z dalszym ich podziałem. W wyniku przeprowadzonej kalkulacji otrzymujemy przeciętny koszt wytworzenia wg pozycji kalkulacji kosztów.

Kalkulacja współczynnikowa

Jest odmianą kalkulacji podziałowej, stosowaną w tych przedsiębiorstwach, które w wyniku takiego samego produktu wytwarzają, najczęściej z takich samych surowców, produkty spełniające tę samą funkcję, różniące się jedynie rozmiarami (gabarytami, masą). Stosowana może być w przemyśle ceramicznym, szklarskim, budowlanym.

Ewidencja księgowa w tego typu produkcji prowadzona jest dla całej produkcji, bez uwzględniania poszczególnych odmian produktów. Nie ma więc rzeczywistego obiektu kalkulacyjnego. Natomiast procedura kalkulacyjna ustalająca koszty poszczególnych produktów rozpoczyna się od ustalenia tzw. produkcji przeliczeniowej, czyli doprowadzenia do wspólnego mianownika wszystkich produktów. Czyni się to przez przemnożenie poszczególnych produktów przez ustalone dla nich współczynniki przeliczeniowe. Współczynnikami takimi mogą być np. waga, pojemność, rozmiary, czasochłonność itp. Współczynniki te mogą być ustalone dla wszystkich kosztów produkcji jednakowe bądź dla każdej pozycji kosztów inne. Po czym następuje ustalenie kosztu jednostkowego jednostki przeliczeniowej produktu. Ostatecznym etapem jest ustalenie kosztu jednostkowego rzeczywistego produktu przez pomnożenie kosztu jednostki przeliczeniowej przez liczbę jednostek przeliczeniowych produktu.

Kalkulacja odjemna

Stosowana jest w przypadku tych przemysłów, w których w wyniku procesu produkcyjnego otrzymujemy produkt główny oraz produkty uboczne. Stosowana ona jest w przemyśle chemicznym, przetwórczym, wydobywczym. Kalkulacja ta znana jest w literaturze pod nazwą kalkulacji resztowej, łącznej, sprężonej, skojarzonej.

Produkcja sprężona polega na tym, że proces technologiczny wymusza powstawanie oprócz produktu głównego także produkty uboczne oraz odpady produkcyjne. Produkty główne stanowią podstawowy cel działalności przedsiębiorstwa, produkty uboczne maja zwykle pewną wartość użytkową i znajdują zwykle nabywców. Odpady najczęściej nie mają żadnej wartości użytkowej.

Procedura kalkulacyjna przy produkcji sprzężonej polega na odjęciu od kosztów produkcji wartości produktów ubocznych i odpadów produkcyjnych i podzieleniu otrzymanej różnicy przez liczbę produktów głównych. W ramach tej procedury niezbędne jest dokonanie wyceny odpadów i produktów ubocznych. Procedura ta przebiega według następujących etapów: 1. Odpady produkcyjne najczęściej nie są wycenianie, przeciwnie- wymagają one często poniesienia dodatkowych kosztów na ich utylizację. W takim przypadku koszty te zwiększają koszty procesu produkcyjnego. 2. Produkty uboczne wyceniane są według tzw. wartości likwidacyjnej netto ( wpływów netto uzyskanych z ich sprzedaży). Wpływy te ustalane są jako różnica między przychodami z ich sprzedaży oraz wszelkimi kosztami związanymi z tą sprzedażą.

Kalkulacja fazowa (procesowa)

W przypadku, gdy proces produkcyjny przy produkcji masowej przebiega w kilku następujących po sobie fazach (procesach) produkcyjnych, to do ustalenia kosztów jednostkowych stosujemy odmianę kalkulacji podziałowej nazywanej kalkulacja podziałową procesowa lub fazową. Mamy wówczas do czynienia z tzw. wielostopniowym rachunkiem kalkulacyjnym. Produkcja procesowa charakteryzuje się tym, że w ramach każdego procesu otrzymujemy półprodukt, który najczęściej jest przekazywany do następnej fazy procesu produkcyjnego lub do magazynu wydziałowego. Produkt gotowy otrzymywany jest w ostatniej fazie procesu produkcyjnego.

Przykład: Spółka ABC produkuje trzy rodzaje wyrobów x, y, z z tego samego surowca w dwóch fazach technologicznych na odrębnych wydziałach produkcyjnych. W czerwcu poniesiono koszty:

FAZA I

w tym – materiały bezpośrednie 30.000,- – płace bezpośrednie 20.000,- – koszty wydziałowe 28.000,-

FAZA II

w tym – materiały bezpośrednie 35.000,- – płace bezpośrednie 25.000,- – koszty wydziałowe 27.100,-

Razem 165.100,-

Wyprodukowano w tym samym okresie w fazie I półfabrykatów:

– wyrób x 80 szt. przerobionych w 100% 200 szt. przerobionych w 50% – wyrób y 100 szt. przerobionych w 100% 100 szt. przerobionych w 40% – wyrób z 70 szt. przerobionych w 100% 100 szt. przerobionych w 30%

ZAŁOŻENIA

1. Rozliczenie kosztów półfabrykatów dokonywane wg TKW.

2. Koszty fazy I rozliczane są na poszczególne półfabrykaty wg współczynników:

• koszty materiałów bezpośrednich 1 : 2 : 3
• koszty płacy bezpośredniej 2 : 3 : 1
• koszty wydziałowe 1 : 2 : 4

3. Koszty fazy II rozliczane są na poszczególne półfabrykaty wg współczynników:

• koszty bezpośrednie 3 : 2 : 7
• koszty wydziałowe 3 : 2 : 1

Rozwiązanie

1. Obliczenie wielkości produkcji

dla x

80 szt. x 100% + 200 szt. x 50% = 180 szt.

dla y

100 szt. x 100% + 100 szt. x 40% = 140 szt.

dla z

70 szt. x 100% + 100 szt. x 30% = 100 szt.

Na podstawie danych stwierdzamy, że możemy skorzystać z kalkulacji podziałowej ze współczynnikami.

2. Całkowity koszt jednostkowy półfabrykatów w fazie I (sumujemy koszt wytworzenia jednostki wyrobu poszczególnych produktów)

dla x

39,47,- + 45,46,- + 32,56,- = 117,49,-

dla y

78,94,- + 68,19,- + 65,12,- = 212,25,-

dla z

118,41,- + 22,73,- + 130,24,- = 271,38,-

Wyceniamy półfabrykaty przekazanych do fazy II

dla x

80 szt. x 117,49,- = 9.399,20,-

dla y

100 szt. x 212,25,- = 21.225,-

dla z

70 szt. x 271,38,- = 18.996,60,-

3. Tworzymy tabele kalkulacyjną jak przy fazie I, wpisując odpowiednie współczynniki dla fazy II

Całkowity koszt jednostkowy wyrobów gotowych w fazie II (sumujemy koszt wytworzenia jednostki wyrobu poszczególnych produktów)

dla x

193,56,- + 159,42,- = 352,96,-

dla y

129,04,- + 106,28,- = 235,31,-

dla z

451,64,- + 53,14,- = 504,75,-

4. Ustalamy koszt wytworzenia wyrobu gotowego (sumujemy całkowity koszt jednostkowy wyrobu gotowego fazy I i fazy II poszczególnych produktów)

dla x

117,49,- + 352,98,- = 470,45,-

dla y

212,38,- + 504,78,- = 447,55,-

dla z

271,38,- + 504,78,- = 776,13,-

5. Sprawdzenie poprawności obliczeń kalkulacji

-koszt wytworzenia wyrobu gotowego x

80 szt. x 470,45,- = 37.635,72,-

-koszty wytworzenia półfabrykatu x

100 szt. x 117,49,- = 11.748,64,-

-koszt wytworzenia wyrobu gotowego y

100 szt. x 447,55,- = 44.755,22,-

-koszty wytworzenia półfabrykatu y

40 szt. x 212,25,- = 8.489,82,-

-koszt wytworzenia wyrobu gotowego z

70 szt. x 776,13,- = 54.329,17,-

-koszty wytworzenia półfabrykatu z

30 szt. x 271,38,- = 8.141,43,-

RAZEM 165.100;-

Kalkulacja procesowa może być przeprowadzona wg dwóch metod:

1. metodą półfabrykatowa
2. metodą bezpółfabrykatową

Metoda półfabrykatowa polega na kalkulacji poszczególnych półproduktów i produktów gotowego w sposób narastający, a więc z uwzględnieniem kosztu produkcji z fazy lub faz poprzednich. Ustala się w ten sposób koszt wytworzenia półproduktów po każdej fazie, a produktu gotowego po ostatniej fazie.

Metoda bezpółfabrykatowa polega na kalkulacji kosztów ponoszonych wyłącznie w poszczególnych fazach. W tym przypadku koszty poszczególnych półproduktów oraz produktu gotowego jest sumą kosztów kolejnych faz procesu produkcyjnego.

Bibliografia

• Sojak S.: Rachunkowość Zarządcza. s. 114-135. 
• Dobija M.: Rachunkowość Zarządcza i kontroling. Warszawa: PWN, 2005, s. 120-121.