Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
Kodeks – jedna z form książki. Jest to zbiór kart złączonych (szytych, klejonych) na jednym z brzegów nazywanym grzbietem książki. Karty kodeksu są z papirusu, pergaminu, albo papieru. Forma ta, stosowana od końca I wieku n.e., jest obecnie najpopularniejszą formą książki, do innych zaliczmy: zwój, leporello, książkę mówioną, książkę elektroniczną.
Nazwa "kodeks" pochodzi z łac. codex – 'pień drzewa', 'kloc drzewny'.
Zaletą kodeksu jest możliwość pisania po obu stronach kart. T. C. Skeat szacuje, że w ten sposób zaoszczędza się ok. 44% materiału[1]. W przypadku zwojów opistografia była rzadko stosowana (zwijać można było tylko w jedną stronę), a jeżeli już stosowano, po drugiej stronie zapisywano tekst innego dzieła. Kodeksy pozwalały więc na oszczędzanie materiału rękopiśmiennego. Częściej jednak niż zwoje podlegały uszkodzeniom. Niszczyły się zwłaszcza narożniki, ponadto często wypadały kartki. W przypadku rękopisów biblijnych rezultatem wypadania kartek może być brak zakończenia Ewangelii Marka (16,9-20) oraz tzw. Pericope adulterae w Ewangelii Jana (7,53 - 8,11) w wielu starożytnych kodeksach.
Spis treści |
Znane początki kodeksu sięgają 250 p.n.e. i związane są z Liber Linteus[2]. W I wieku używane są w literaturze pierwszych chrześcijan i zachowane z okresu ok 100 lat po narodzeniu Chrystusa [3].
Tylko cztery spośród zachowanych dotychczas rękopisów Nowego Testamentu spisanych zostało na zwojach, ale aż trzy z nich jest tzw. opistografami, tzn. zwojami, po których drugiej stronie zapisano nowy tekst. Zachował się tylko jeden oryginalny zwój (
)[4]. Kodeks upowszechnił się w IV wieku i wyparł zwój[5].
Zdaniem ekspertów od kodeksów Ewangelia Marka od samego początku mogła być kodeksem. Dowodzi tego:
Również Apokalipsa mogła być kodeksem. Dowodzi tego:
Najstarszy rękopis Nowego Testamentu, Papirus Rylandsa 457 (
), był kodeksem. Kodeks ten zawierał tekst Ewangelii Jana na około 130 stronach.
W najstarszych kodeksach pisano w kolumnach, bez odstępów między wyrazami i zdaniami. Taki sposób pisania określa się jako stychometryczny (gr. 'stichos' - rząd, linia). Już w IV wieku wchodzi w użycie kolometryczny (gr. 'kolon' - człon) system pisania, zastępujący brak interpunkcji. W każdej linii tekstu umieszczano tę część zdania, która miała wewnętrzny sens. Tę formę po dziś dzień się stosuje w przekładach poetyckich partii Pisma Świętego.
Ze względu na kształt liter kodeksy dzieli się na majuskułowe i minuskułowe.
Kodeksy średniowieczne były to księgi zawierające teksty religijne. Pisano je na pergaminie, czyli odpowiednio wyprawionej skórze cielęcej, gdyż nie znano wówczas papieru. Przed rozpoczęciem pracy nad przepisywaniem tekstów, trzeba było zlikwidować chropowatość, wygładzając karty pumeksem lub ostrzem noża i nakreślić linie. Ozdabianie kart było bardzo pracochłonne. Iluminatorzy tworzyli niewielkie, lecz efektowne rysunki, tzw. iluminacje. Gotowe karty zszywano i oprawiano w płytki z kości słoniowej lub pozłacaną blachę wysadzaną klejnotami.
Największym rękopiśmiennym kodeksem jest Kodeks Gigas.
Po roku 1120 zaczęto pisać na papierze. Około roku 1400 papier dominował już w Europie.
