Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane stronyCzerwoni Khmerzy (fr. Khmer Rouge) – kambodżańska organizacja komunistyczna, łączyła ideologię komunistyczną z khmerskim nacjonalizmem[1] [2]. Oficjalną nazwą organizacji była Komunistyczna Partia Kambodży, a potem Partia Demokratycznej Kampuczy.
Spis treści |
Partia komunistyczna w Kambodży została utworzona w 1951 roku przez przekształcenie regionalnego komitetu Komunistycznej Partii Indochin w Khmerską Partię Ludowo-Rewolucyjną (KPRP), która powołała legalną Partię Ludową (Krom Pracheachon). Partię od początku rozdzierał konflikt pomiędzy frakcją prowietnamską (Tou Samouth) i antywietnamską (Sieu Heng); o ile pierwsza była ugodowa w stosunku do monarchii Norodoma Sihanouka, druga domagała się rewolucji i zarzucała wietnamskim komunistom zdradę. Stopniowo wpływy w KPRP zdobywała antywietnamska tzw. "grupa paryska" (Khieu Samphan, Hou Yuon, Hu Nim, Pol Pot, Ieng Sary), złożona z kambodżańskich studentów związanych z Francuską Partią Komunistyczną. We wrześniu 1960 roku KPRP przekształcona została w Robotniczą Partię Kambodży (RPK)[3], która zawarła kompromis z rządzącą monarchistyczną Powszechną Wspólnotą Socjalistyczną (Sangkum Reastr Niyum)[4]. Po zamordowaniu przywódcy RPK Tou Samoutha przez policję (lipiec 1962) kierownictwo partii w lutym 1963 roku przeszło w ręce "grupy paryskiej". Chroniąc się przed represjami władz zwolennicy Pol Pota założyli bazę w północno-wschodniej prowincji Ratanakiri, pozyskując tam sympatyków spośród mniejszości etnicznej Khmer Loeu[5], zaś sam Pol Pot udał się na szkolenie do Chin. We wrześniu 1966 roku ugrupowanie zmienia nazwę na Komunistyczna Partia Kambodży[6]. Na czele partii stanęła ściśle tajna Angkar Loeu (Najwyższa Organizacja)[7], w skład której wchodzili m.in. Pol Pot, Ieng Sary, Vorn Vet, Son Sen, Yun Yat, Touch Phoeun, Thiounn Thioeun, Ieng Thirith. W kwietniu 1967 roku w prowincji Battambang wybuchło spontaniczne powstanie chłopskie, do którego przyłączyli się komuniści. W styczniu 1968 roku utworzona przez KPK Armia Rewolucyjno-Wyzwoleńcza rozpoczęła partyzancką ofensywę przeciw armii królewskiej[8].
18 marca 1970 roku książę Norodom Sihanouk został obalony w wyniku puczu, który wyniósł do władzy wspieranego przez CIA generała Lon Nola. Nowy przywódca zrezygnował z prowadzonej przez Sihanouka polityki tolerowania oddziałów północno-wietnamskich oraz Czerwonych Khmerów na terytorium Kambodży i wsparł USA w wojnie z komunistycznym Wietnamem Północnym, jednocześnie prowadząc kampanię wymierzoną w 450 tys. mniejszość wietnamską w Kambodży - ok. 300 000 Wietnamczyków zmuszono do wyjazdu, urządzano pogromy ludności wietnamskiej i podpalono ambasadę Wietnamu Północnego. Lon Nol wezwał przebywające w Kambodży oddziały północno-wietnamskie do opuszczenia kraju, nie uzyskując jednak żadnej reakcji - lotnictwo amerykańskie rozpoczęło bombardowania Kambodży, gdzie ukrywały się oddziały północno-wietnamskie.
1 maja 1970 roku do Kambodży wkroczyły wojska USA i Południowego Wietnamu. Straty ludzkie i materialne w Kambodży w wyniku tej interwencji spotęgowały wrogość do Lon Nola i przyczyniły się w znacznej mierze do późniejszego przejęcia władzy przez Czerwonych Khmerów, od 1970 roku wspieranych przez komunistów z Wietnamu Północnego, dostarczających im broni, doradców wojskowych i prowadzących szkolenia Czerwonych Khmerów na terytorium Wietnamu. W maju 1970 roku w ChRL powstał Królewski Rząd Jedności Narodowej, na czele którego stanął Norodom Sihanouk, który nie posiadał jednak kontroli nad krajowym ruchem oporu - komuniści, stanowiący niegdyś jego największych wrogów w Kambodży, zgodnie z sugestiami Pekinu i Hanoi nie dowierzali mu, mimo iż po utworzeniu rządu oficjalnie ich popierał. Rząd ten wezwał naród do walki przeciw najeźdźcom i reżimowi Lon Nola, zwanemu formalnie Republiką Khmerską.
Liczebność partyzantki Czerwonych Khmerów wzrosła z 3 tysięcy żołnierzy w 1969 roku do 60 tysięcy w 1975 roku - w czasie wojny zdominowali oni sprzymierzonych z nimi od maja 1970 roku monarchistów. Armia Czerwonych Khmerów, wspierana politycznie przez Wietnam Północny, ChRL i premiera Norodoma Sihanouka przebywającego na wygnaniu w Pekinie, przystąpiła do działań militarnych, do końca 1973 roku przejmując kontrolę nad 85% terytorium kraju.
17 kwietnia 1975 roku armia Czerwonych Khmerów zajęła Phnom Penh i obaliła reżim Lon Nola, zmieniając natychmiast nazwę kraju na Demokratyczna Kampucza. W skład tzw. Stałego Komitetu Centralnego Czerwonych Khmerów wchodzili wtedy Pol Pot (faktyczny przywódca ruchu), Nuon Chea, Ta Mok, Khieu Samphan, Ke Pauk, Ieng Sary, Son Sen, Yun Yat i Ieng Thirith. Kierownictwo to pozostawało niemal niezmienione od lat 60., aż do połowy lat 80., gdy Czerwoni Khmerzy prowadzili wojnę partyzancką po odsunięciu ich od władzy przez wojska wietnamskie.
Zaraz po przejęciu władzy Czerwoni Khmerzy przystąpili do realizacji swoich koncepcji. Zamknięto szkoły, szpitale i fabryki, zlikwidowano banki i pieniądz, zdelegalizowano religię, zlikwidowano własność prywatną, zaś ludność miast wyrzucono siłą na tereny wiejskie do tzw. kolektywnych gospodarstw rolnych, które były de facto obozami pracy przymusowej. Uzasadniono to fałszywymi twierdzeniami, że wskutek amerykańskich bombardowań kraj był na granicy masowego głodu, co wymagało przeniesienia ludności na wieś, gdzie mogła produkować żywność.
Polityka ta, znana jako „Rok Zerowy”, doprowadziła do śmierci ogromnej liczby osób, zarówno wskutek zagłodzenia, jak i przepracowania i egzekucji. Czerwoni Khmerzy systematycznie mordowali wszystkie osoby, które miały jakiekolwiek powiązanie z poprzednim reżimem, a także fachowców i intelektualistów – zabijano nawet za sam fakt posiadania okularów lub zbyt delikatnych dłoni. Ofiarą padła również mniejszość wietnamska w tym kraju. Większość źródeł podtrzymuje, że liczba ofiar Czerwonych Khmerów jest w proporcji do liczby ludności wyższa niż w jakimkolwiek kraju na świecie we współczesnej historii. Najniższe szacunki mówią o 10% strat, ale częściej przyjmuje się, że liczba zamordowanych i zmarłych z głodu i chorób osób sięgnęła 20-25% całej populacji. Politykę Czerwonych Khmerów określa się powszechnie mianem ludobójstwa[9]. Informacje o zbrodniach były przekazywane na Zachód głównie przez uciekinierów z obozów pracy, jednak w początkowej fazie były one negowane przez część intelektualistów o poglądach lewicowych (np. Noam Chomsky)[10]. Dokładna liczba ofiar jest ciągle przedmiotem sporów. Osadzona przez Wietnamczyków władza mówiła o 3,3 mln zabitych, ale jest to mało prawdopodobny szacunek. CIA szacuje liczbę zabitych w egzekucjach na 50-100 tys., ale jest to niewielka część wszystkich ofiar. Amerykański Departament Stanu, Amnesty International i Yale Cambodian Genocide Project mówią odpowiednio o 1,2, 1,4 i 1,7 mln ofiar. R. J. Rummel podaje liczbę 2 mln. Średnią z przeprowadzonych szacunków jest liczba 1,5 mln zmarłych spośród 7 mln obywateli tego kraju przed 1975 rokiem. Badacz problematyki kambodżańskiej Adam W. Jelonek podsumowuje problem strat demograficznych następująco: "całkowita śmiertelność w tym okresie szacowana powinna być na 1 252 000, z których 511 tysięcy stanowi wynik naturalnej śmiertelności biologicznej [...]. Oznacza to około 740 tysięcy osób, których śmierć spowodowana została bezpośrednimi bądź pośrednimi efektami polityki Demokratycznej Kampuczy"[11].
Przykłady działalności Czerwonych Khmerów, w tym i metod tortur, można dzisiaj zobaczyć w Muzeum Ludobójstwa Tuol Sleng znajdującym się w Phnom Penh. Muzeum znajduje się na terenie byłego liceum, zamienionego w więzienie S-21 zarządzane przez Khanga Khek Ieu znanego także jako „Towarzysz Duch”. Przez to więzienie przeszło około 17 000 ludzi zanim zostali zamordowani na „polach śmierci” i pogrzebani w masowych grobach.
W grudniu 1978 roku, po kilku latach granicznych starć i wskutek masowego napływu uchodźców do Wietnamu, dywizje wietnamskie wsparły rozpoczęte w kwietniu 1978 antypolpotowskie powstanie którym kierował dowódca 4 Dywizji Piechoty Heng Samrin i 7 stycznia 1979 roku współdziałając z oddziałami powstańczymi zajęły Phnom Penh, obalając reżim Pol Pota. Pomimo zakorzenionej niechęci do Wietnamczyków, oddziałom pomagali masowo uciekający aktywiści, którzy stanowili potem rdzeń nowego, prowietnamskiego rządu. Na czele nowych władz państwa stanął Heng Samrin. Czerwoni Khmerzy wycofali się do dżungli w zachodniej części kraju, gdzie kontrolowali obszary przy granicy z Tajlandią i przez szereg lat w sojuszu z monarchistami prowadzili walkę partyzancką. W 1981 KPK została formalnie rozwiązana. Nieoficjalnie byli wspierani przez niektórych oficerów armii tajlandzkiej, którzy dorabiali się na przemycie diamentów, a także (w imię walki z Wietnamem) przez Chiny, rząd Tajlandii oraz władze USA i CIA. CIA dostarczało pieniędzy, żywności i broni zaś w listopadzie 1980 bazy Czerwonych Khmerów wizytował były wicedyrektor CIA Ray Cline. Na arenie międzynarodowej USA podtrzymywały fikcję istnienia Demokratycznej Kampuczy reprezentowanej w ONZ przez „brata numer 3” Ieng Sary. W 1985 roku Khieu Samphan oficjalnie zastąpił Pol Pota na stanowisku przywódcy Czerwonych Khmerów. W latach 1986-1988 Pol Pot mieszkał w Tajlandii chroniony przez oddział specjalny armii tajlandzkiej. W 1989 roku z Kambodży wycofała się armia wietnamska, u władzy pozostał jednak prowietnamski rząd, którym kierował premier Hun Sen.
Wszystkie siły polityczne Kambodży podpisały w 1991 roku układ, wzywający do rozbrojenia i wolnych wyborów, ale w 1992 roku Czerwoni Khmerzy podjęli działania zbrojne, odrzucając wyniki wyborów. W 1996 roku nastąpiła jednak masowa dezercja żołnierzy, zaś walki frakcyjne doprowadziły do uwięzienia Pol Pota przez samych Czerwonych Khmerów. Pol Pot zmarł w kwietniu 1998 roku, a w grudniu Khieu Samphan poddał się. 29 grudnia 1998 roku pozostali przywódcy organizacji wyrazili żal z powodu zbrodni w latach 70. W następnym roku większość członków poddała się, a z chwilą schwytania ostatniego przywódcy, Ta Mok, organizacja przestała formalnie istnieć. Wielu liderów organizacji oraz członków ich ochrony osobistej, rodzin i najwierniejszych popleczników mieszka w Pailin, gdzie sprawują władze na mocy nieformalnej umowy z rządem. Oficjalną organizacją byłych Czerwonych Khmerów jest Grupa Studiów nad Teorią Pol Pota mająca swoje komórki zagraniczne m.in. w Nepalu, Indiach, USA, Holandii.
Procesy przywódców Czerwonych Khmerów utknęły w martwym punkcie i wyraża się przekonanie, że nie uda się ich postawić przed sądem, m.in. dlatego, że wielu ludzi u władzy, jak np. premier Hun Sen, było kiedyś aktywistami tej organizacji lub okresowo współdziałało z nią (jak król Norodom Sihanouk) i mogli być zamieszani w zbrodnie lub obawiać się ujawnienia kompromitujących faktów. To samo dotyczy ChRL, SRW, Tajlandii a nawet USA i CIA. Młodzi mieszkańcy Kambodży mają coraz mniejszą świadomość okrucieństw, jakich dopuszczono się ćwierć wieku wcześniej.
W 2009 pod naciskiem ONZ ruszył proces karny Kaing Guek Eav (Kang Kek Ieu). Na rok 2010 zapowiedziano procesy kolejnych czterech członków rządu Pol Pota[12][13].
Do 16 marca 2009 30 sędziów, w tym 13 spoza Kambodży, przesłuchało 133 świadków[14]. Kaing Guek Eav po wysłuchaniu długiego aktu oskarżenia przyznał się do winy. Twierdził jednak, iż wykonywał wówczas rozkazy swoich przełożonych[15].
18 grudnia 2009 Khieu Samphan, prezydent Kambodży za rządów Czerwonych Khmerów został skazany za ludobójstwo przez trybunał w Phnom Penh, a wysokość wyroku była ogłoszona na początku 2010 roku[16].
Czerwoni Khmerzy byli ruchem niejednorodnym, Adam W. Jelonek wyróżnia tam sześć tendencji: ekstremistyczną "grupę paryską" (Pol Pot), ortodoksyjnych maoistów (Hu Nim, Hou Youn), prowietnamskich internacjonalistów (Vorn Veth, Touch Phoen), nacjonalistów z Issarak (Ta Mok), demokratów z Pracheachon (Keo Meas, Non Suon) i jednolitofrontowców (zwolenników Sihanouka) [18]. Tu omówiona zostanie ideologia tzw. "grupy paryskiej". Ideologia ta pozostała prosta i enigmatyczna ze względu na antyintelektualizm Czerwonych Khmerów głoszących absolutny prymat praktyki nad teorią[19].
Celem Czerwonych Khmerów było stworzenie społeczeństwa komunistycznego poprzez całkowite i natychmiastowe zniesienie pieniądza, wymiany towarowej i własności prywatnej[20]. Nowe społeczeństwo miało być doskonale egalitarne[21], co wymagało homogeniczności zakładającej unicestwienie dotychczasowych struktur społecznych i uniformizację jednostek[22]. Niezbędnym warunkiem stworzenia "nowego społeczeństwa" miało być też zerwanie z tradycją i dotychczasowym dziedzictwem kulturowym (zwłaszcza religią)[23].
Egalitaryzm w warunkach zacofanej Kambodży oznaczał "równanie w dół" do poziomu wiejskiej biedoty najbardziej zacofanych regionów: za wymagający zniszczenia luksus uznano wszystko, co jest niedostępne dla ogółu[24]. Czołowy teoretyk ekonomiczny Czerwonych Khmerów Hou Youn wyróżnił dwa typy systemów gospodarczych: "przyrodniczy" (gospodarka naturalna) i "towarowy" (oparty na handlu)[25]; w warunkach rolniczej Kambodży gospodarka "towarowa" pasożytowała na "przyrodniczej" (wg jego obliczeń producent ryżu otrzymywał tylko 26 proc. zysku)[26] Wynikała z tego wrogość Czerwonych Khmerów wobec miast pełniących w społeczeństwie preindustrialnym rolę pasożytniczą[27] (nawet miejska klasa robotnicza była uważana za grupę relatywnie uprzywilejowaną[28].
Za jedyną siłę rewolucji uznano najbiedniejsze chłopstwo, które zamierzano zorganizować w spółdzielniach produkcyjnych[29]. Podstawą gospodarki miało być rolnictwo, rozwój przemysłu (głównie lekkiego) odkładano na przyszłość ("rolnictwo stanowi podstawę dla dalszej ekspansji przemysłu")[30]. Gospodarka Kambodży miała mieć charakter samowystarczalny (zasada "opierania się na własnych siłach"), co zapewnić miało rewolucji kambodżańskiej niezależność od imperializmu i neokolonializmu; pociągało to za sobą konieczność regresji technologicznej[31].
Głównym źródłem ideologii Czerwonych Khmerów był maoizm[32] (ponadto różni badacze zwracają uwagę na możliwy wpływ Józefa Stalina, Josipa Tito, Samira Amina i Frantza Fanona[33]). Z maoizmu Czerwoni Khmerzy zapożyczyli pojmowanie rewolucji jako totalnego zerwania z przeszłością, skrajnie kolektywistyczną i egalitarną wizję komunizmu ("komuny ludowe"), uznanie chłopstwa za siłą rewolucyjną, militaryzm, wreszcie koncepcję "polegania na własnych siłach"[34].
Dlatego Adam W. Jelonek stwierdza: "Większość badaczy problematyki kampuczańskiej uznaje Demokratyczną Kampuczę za państwo komunistyczne, realizujące jednak indywidualnie założony i bardzo odległy od znanych nam europejskich wzorów marksizmu model ideologiczny, nawiązujący raczej do postleninowskich interpretacji niż do samych korzeni marksistowskich"[35].
