Konstytucja Królestwa Polskiego

Wypełniając postanowienia kongresu wiedeńskiego, cesarz Rosji i król Polski Aleksander I nadał Królestwu Polskiemu konstytucję, zaliczaną do najbardziej liberalnych w pokongresowej Europie. Przy jej redakcji pracował kilkuosobowy zespół, z księciem Adamem Czartoryskim na czele. Ostateczny tekst uwzględniał uwagi króla, który 27 listopada 1815 roku konstytucję podpisał, przez co uzyskała moc prawną. Była to tzw. konstytucja oktrojowana, czyli nadana odgórnie, nie zaś zatwierdzona przez sejm. Obowiązywała w Królestwie Polskim do 26 lutego 1832 roku, gdy Mikołaj I wprowadził w jej miejsce Statut Organiczny dla Królestwa Polskiego.

Ustawa Konstytucyjna Królestwa Polskiego liczyła 165 artykułów zgrupowanych w 7 tytułach.

Postanowienia konstytucyjne

Królestwo Polskie było monarchią konstytucyjną, połączoną unią personalną z Cesarstwem Rosyjskim, ze wspólną polityką zagraniczną. Każdorazowy car Rosji stawał się królem Polski.

Odrębne pozostawały:

• parlament
• narodowe wojsko
• aparat państwowy
• prawo i sądownictwo

Król

• "Rząd jest w osobie króla. Król sprawuje władzę wykonawczą w całej swojej rozciągłości" (art. 35).
• "osoba królewska jest święta i nietykalna" (art. 36).
• zwoływał zgromadzenia wyborcze, oraz mianował marszałków sejmików i zgromadzeń gminnych.
• zwoływał, odraczał i rozwiązywał sejmy zwyczajne i nadzwyczajne.
• powoływał ministrów, senatorów i wyższych urzędników
• miał prawo sankcji ustaw i uchwał sejmu.
• jako jedyny stan sejmujący dysponował inicjatywą ustawodawczą.
• dysponował prawem zawieszania ustaw sejmowych
• królowi przysługiwało prawo wypowiadania wojny oraz zawierania umów międzynarodowych
• król powoływał i odwoływał namiestnika.
• w wypadku nieobsadzenia urzędu namiestnika, król mógł powołać prezesa Rady Administracyjnej.
• sądy wyrokowały w imieniu monarchy.

Namiestnik

• przewodniczył Radzie Stanu.
• decyzje podejmował w czasie posiedzeń Rady Administracyjnej.
• decyzje namiestnika wymagały kontrasygnaty odpowiedniego ministra.
• przedstawiał królowi kandydatów na ministrów, kandydatów na senatorów i wyższych urzędników państwowych.
• mianował pozostałych urzędników publicznych.

Rada Stanu

Rada Administracyjna

Jako Rząd krajowy od 1826 roku, W składzie 5 ministrów (Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Sprawiedliwości, Spraw Wewnętrznych i Policji, Wojny, Przychodów i Skarbu) oraz osób powołanych przez króla, była najwyższą władzą wykonawczą i administracyjną w kraju.

Zgromadzenie Ogólne Rady Stanu

W jej skład wchodzili:

• ministrowie (5),
• radcy stanu (zwyczajni i nadzwyczajni)
• sekretarz stanu
• referendarze
• inne osoby powoływane przez króla

Uprawnienia ZO RS

• opracowywanie projektów praw sejmowych i aktów królewskich do akceptacji króla.
• przekazywanie ostatecznych wersji praw i aktów pod obrady sejmowe.
• oddawanie pod sąd urzędników administracyjnych (nominowanych przez króla).
• sądownictwo kompetencyjne
• sądownictwo administracyjne (od 1816 do 1822 r. za pośrednictwem Delegacji Administracyjnej).
• przyjmowanie corocznych sprawozdań z działalności komisji rządowych.
• przekazywanie królowi raportów o stanie kraju.

Sejm

• trzy stany sejmujące, tj. król, Senat i Izba Poselska miały pełnię władzy prawodawczej.
• członków Izby Poselskiej wybierano na 6 lat, przy założeniu, że co dwa lata odnawiano

1/3 składu izby.

• członkowie parlamentu uzyskali immunitet w sprawach karnych na czas trwania sejmu.

System wyborczy

System wyborczy był oparty na podziale kraju na:

• 77 powiatów, w których szlachta (posesjonaci) wybierali po jednym pośle.
• 51 okręgów gminnych, w których wybierano 1 deputowanego.

Prawa wyborcze

• czynne prawo wyborcze uzyskały osoby po ukończeniu 21 roku życia i mające prawa obywatelskie.
• bierne prawo wyborcze przyznano:
  • osobom umiejącym pisać i czytać (cenzus wykształcenia).
  • osobom opłacającym znaczny podatek (cenzus majątkowy).
• odebrano prawa wyborcze wojskowym w służbie czynnej.

Izba Poselska

• sejmy zwyczajne miały zbierać się co 2 lata w Warszawie na 30 dni.
• obrady sejmu były jawne (do 1825 r.)
• w rzeczywistości sejm zebrał się cztery razy: 1818, 1820, 1825 i 1830.

Kompetencje Izby Poselskiej

• samodzielnie uchwalał ustawy w zakresie spraw cywilnych, administracyjnych i sądowniczych.
• z woli króla wydawał akty prawne w sprawach podatkowych, systemu monetarnego oraz zaciągu do wojska.
• posiadał kompetencje kontrolne nad rządem
• posłowie i deputowani mieli możliwość składania petycji.

Senat

w składzie:

• 9 biskupów
• wojewodowie i kasztelani
• rosyjscy książęta krwi

Kompetencje Senatu

• równorzędna pozycja z Sejmem w kwestii ustawodawczej.
• przeprowadzał rugi.
• kontrola ksiąg obywatelskich.
• pełnił funkcję Sądu Sejmowego.