Korona austro-węgierska

Korona austro-węgierska
złota moneta 20 koronowa z 1910
Państwo	Austro-Węgry
Podział	1 korona = 100 halerzy
Monety	1, 2, 10, 20 halerzy, 1, 2, 5, 10, 20, 100 koron
Bank centralny	Bank Austro-Węgierski (Oesterreichisch-Ungarische Bank)
Mennica	Wiedeń, Kremnica

Napisy w językach Przedlitawii na banknocie 50 koron austro-węgierskich

Korona austro-węgierska – jednostka walutowa Austro-Węgier w latach 1892-1918.

Historia

Korona austro-węgierska została wprowadzona do obiegu w 1892 w związku z reformą walutową mającą zastąpić srebrnego guldena austriackiego. Ostra dysproporcja między guldenem mającym oparcie w srebrze (którego ceny były nieproporcjonalnie niższe od cen złota), a obcymi walutami opartymi na złocie przynosiła Austrii spore straty w handlu i wymianie międzynarodowej. Zjawisko to pogłębiło się na początku lat 70. XIX w., kiedy Niemcy i kraje skandynawskie również przyłączyły się do systemu waluty złotej. W tym okresie prawie wszystkie kraje Europy i USA przyjęły już system waluty złotej. Wprowadzenie nowej waluty opartej na złocie stało się więc dla Austro-Węgier nieodzowną koniecznością.

Guldeny wymieniano na korony w relacji 1:2. Wymiana nie została przyjęta przez ludność monarchii z entuzjazmem i jeszcze przez wiele lat po wprowadzeniu korony wielu mieszkańców Austro-Węgier nadal liczyło w guldenach, do których byli przywiązani od dziesięcioleci. Korona o masie 5g odpowiadała 4.175 g srebra próby 835/1000 i dzieliła się w Austrii na 100 halerzy, na Węgrzech na 100 fillérów. Emitentem nowej waluty był powołany do życia w 1878 r., a utworzony w 1880 r. Bank Austro-Węgierski (Oesterreichisch-Ungarische Bank), który jednak nie był zobowiązany do wymiany emitowanych przez siebie banknotów na złoto. W latach 1900-1918 bank ten emitował wspólne dla Przedlitawii i Zalitawii banknoty (do 1900 r. w obiegu były nadal stare banknoty guldenowe), oraz (w latach 1892-1918) odrębne monety: inne dla krajów austriackich, inne dla krajów Korony Św. Stefana.

Monety austriackie wybijane były w mennicach w Wiedniu (bez jakichkolwiek oznaczeń) i w Kremnicy (oznaczane literami KB). Na banknotach zwykle na awersie umieszczone były napisy w języku niemieckim i językach Przedlitawii, najczęściej w następującej kolejności: czeski, polski, rusiński, włoski, słoweński, chorwacki, serbski i rumuński. Na rewersie umieszczone były napisy w języku węgierskim. Węgrzy nie dopuszczali napisów w innych językach Zalitawii. Większość z nich była jednak umieszczona na awersie banknotów, czyli na stronie austriackiej, (chorwacki, serbski, rumuński i rusiński), z tego powodu, że narodowości te zamieszkiwały również Przedlitawię. Zabrakło jedynie napisów w języku słowackim, ponieważ Słowacy nie mieszkali w Przedlitawii.

W następstwie Wielkiej Wojny doszło do znacznego pogorszenia kursu korony i wyparcia z obiegu monet srebrnych i złotych przez pieniądz papierowy. W schyłkowych latach wojny z rynku pieniężnego zaczęły znikać nawet drobne monety wykonane z metali nieszlachetnych, co spowodowało wydanie monet halerzowych bitych z żelaza, a w końcu nawet dochodziło do tego, że rozrywano banknoty mniejszych nominałów na połówki lub ćwiartki, aby zrekompensować nimi brak bilonu. Wydatki wojenne Austro-Węgier były tylko w niewielkiej części finansowane z podatków, a większość funduszy pochodziła z obligacji wojennych. Rosło zadłużenie rządu, kładąc się cieniem na kondycję Banku Austro-Węgierskiego. Wartość pieniędzy pozostających w obiegu niemal eksplodowała z 3.4 miliardów koron w okresie poprzedzającym wybuch wojny, do 42.6 miliardów podczas trwania wojny. Pociągnęło to za sobą natychmiastowy szesnastokrotny wzrost cen w okresie trwania wojny. Władze doprowadziły do zwiększenia inflacji poprzez masowe drukowanie pieniędzy.

Banknoty

Banknoty austro-węgierskie w walucie koronowej wyemitowane do rozpadu monarchii w 1918 r.

Nominał	Rok wydania	Awers	Rewers	Autor projektu
1 korona	1916			Hans Schramm
2 korony	1914			Josef Pfeiffer Rudolf Rössler
2 korony	1917			Rudolf Junk Rudolf Rössler
10 koron	1900			Rudolf Rössler
10 koron	1904			Josef Pfeiffer Rudolf Rössler
10 koron	1915			Josef Pfeiffer
20 koron	1900			Rudolf Rössler
20 koron	1907			Josef Pfeiffer Rudolf Rössler
20 koron	1913			Josef Pfeiffer
25 koron	1918		jednostronny	Rudolf Rössler
50 koron	1902			Rudolf Rössler
50 koron	1914			Josef Pfeiffer
100 koron	1902			László Hegedűs
100 koron	1910			Koloman Moser
100 koron	1912			Josef Pfeiffer
200 koron	1918			Rudolf Rössler
1000 koron	1902			Heinrich Lefler Rudolf Rössler
10000 koron	1902			Heinrich Lefler Rudolf Rössler

Po rozpadzie monarchii

Korona austro-węgierska obowiązywała na całym terytorium monarchii do 1918, a w samej Austrii (po rozpadzie Austro-Węgier po I wojnie światowej) – do 20 grudnia 1924, kiedy zastąpił ją szyling austriacki (wymieniany po kursie 10.000 koron = 1 szyling). W samej Austrii od marca 1919 r. banknoty koronowe były stemplowane nadrukiem Deutschösterreich, aby odróżnić je od banknotów używanych nadal w krajach sukcesyjnych monarchii, które już wcześniej wdrożyły takie procedury (Królestwo SHS w styczniu 1919 r., a Czechosłowacja w lutym). Nie udało się jednak doprowadzić do stabilizacji kursu korony. Wymiana korony na szylingi spowodowana była szalejącą hiperinflacją, która wymknęła się spod kontroli latem 1921 r., i gwałtownym spadkiem wartości korony. Na sytuację tę wpłynęła klęska Austro-Węgier w wojnie, załamanie się produkcji przemysłowej i klęska nieurodzaju w rolnictwie. Na dodatek gospodarka austriacka musiała dopasować się do nowych warunków polityczno-gospodarczych stworzonych przez upadek monarchii i utratę większości terytorium tego do niedawna rozległego kraju: mała Austria została odcięta od krajowych źródeł surowców, które teraz musiała sprowadzać z zagranicy. Podobnie zmuszona została do importu energii i żywności. Subsydia na żywność, wydatki administracyjne i zasiłki socjalne w znacznym stopniu obciążały budżet młodej republiki i prowadziły do nieustannego powiększania się deficytu finansowego, co z kolei prowadziło do dewaluacji korony i galopującej inflacji. Doszło do tego, że w 1922 r. Austriacy zaczęli drukować banknoty o nominale 500 tysięcy koron.

Banknoty w walucie koronowej wydane w Austrii po rozpadzie Austro-Węgier w 1918 r. i będące środkiem płatniczym jedynie na terytorium Republiki Austrii:

• 1 korona (1922)
• 2 korony (1922)
• 10 koron (1922)
• 20 koron (1922)
• 100 koron (1922)
• 1000 koron (1922)
• 5000 koron (1922)
• 10 000 koron (1924)
• 50 000 koron (1922)
• 100 000 koron (1922)
• 500 000 koron (1922).

Korona austro-węgierska była w użyciu także w państwach powstałych po rozpadzie Austro-Węgier (w Polsce używana była na terenie Galicji, Śląska Cieszyńskiego i południowej części byłej Kongresówki znajdującej się w latach 1915-1918 pod okupacją austriacką) do czasu wprowadzenia tam własnych walut narodowych (korony czechosłowackiej w 1919, w 1920 serbskiego dinara, później przekształconego w dinar jugosłowiański i w 1927 węgierskiego pengő). Na Węgrzech i w Królestwie Serbów, Chorwatów i Słoweńców bezpośrednio przed wprowadzeniem nowych środków płatniczych w obiegu były przestemplowane banknoty koron austro-węgierskich nazywane odpowiednio koronami węgierskimi i koronami serbochorwacko-słoweńskimi.

W Polsce decyzją Sejmu z 15 stycznia 1920 ustalono kurs wymiany na 100 koron za 70 marek polskich. Wymianę zakończono w maju 1920.

Monety

W tabeli przedstawione są wszystkie monety austriackie w walucie koronowej wybijane w latach 1892-1918 z pominięciem złotej 20 koronówki z wizerunkiem cesarza Karola I. Moneta ta została wybita w 1918 r. w nakładzie 2 tys. egzemplarzy (złoto próby 900, waga 6,775 g), a następnie przetopiona. Zachował się jeden egzemplarz tej najprawdopodobniej najrzadszej monety austriackiej.

Monety austriackie w walucie koronowej, 1892-1918

Nominał	Rok wydania	Materiał	Waga	Wizerunek		Nominał	Rok wydania	Materiał	Waga	Wizerunek
1 halerz	1892, 1893, 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1899, 1900, 1901, 1902, 1903, 1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 1914, 1915, 1916	brąz	1,66 g			1 halerz	1916 (jak poprzednie, lecz z uproszczonym herbem Habsburgów na piersi orła)	brąz	1,66 g
2 halerze	1892, 1893, 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1899, 1900, 1901, 1902, 1903, 1904, 1905, 1906, 1907, 1908, 1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 1914, 1915	brąz	3,32 g			2 halerze	1916, 1917, 1918	żelazo	2,77 g
10 halerzy	1892, 1893, 1894, 1895, 1907, 1908, 1909, 1910, 1911	nikiel	3,0 g			10 halerzy	1915, 1916	miedzionikiel	3,0 g
10 halerzy	1916 (jak poprzednia, lecz z uproszczonym herbem Habsburgów na piersi orła)	miedzionikiel	3,0 g			20 halerzy	1892, 1893, 1894, 1895, 1907, 1908, 1909, 1911, 1914	nikiel	4,0 g
20 halerzy	1916, 1917, 1918	żelazo	3,33 g			1 korona	1892, 1893, 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1899, 1900, 1901, 1902, 1903, 1904, 1905, 1906, 1907	srebro 835	5,0 g
1 korona	1908 (60 rocznica panowania Franciszka Józefa I)	srebro 835	5,0 g			1 korona	1912, 1913, 1914, 1915, 1916 (jak 1 korona z lat 1892-1907, lecz ze zmienionym wizerunkiem cesarza Franciszka Józefa I)	srebro 835	5,0 g
2 korony	1912, 1913	srebro 835	10,0 g			5 koron	1900, 1907	srebro 900	24,0 g
5 koron	1908 (60 rocznica panowania Franciszka Józefa I)	srebro 900	24,0 g			5 koron	1909 (jak 5 koron z 1907 r., lecz z powiększonym wizerunkiem Franciszka Józefa I)	srebro 900	24,0 g
10 koron	1892, 1893, 1896, 1897, 1905, 1906	złoto 900	3,3875 g			10 koron	1908 (60 rocznica panowania Franciszka Józefa I)	złoto 900	3,3875 g
10 koron	1909 (jak monety z lat 1892-1906, lecz ze zmienionym wizerunkiem Franciszka Jozefa I)	złoto 900	3,3875 g			10 koron	1909, 1910, 1911, 1912 (jak poprzednia, lecz z powiększonym wizerunkiem Franciszka Józefa I)	złoto 900	3,3875 g
20 koron	1892, 1893, 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1899, 1900, 1901, 1902, 1903, 1904, 1905	złoto 900	6,7751 g			20 koron	1908 (60 rocznica panowania Franciszka Józefa I)	złoto 900	6,7751 g
20 koron	1909 (jak monety z lat 1892-1905, lecz ze zmienionym wizerunkiem Franciszka Józefa I)	złoto 900	6,7751 g			20 koron	1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 1914, 1915, 1916 (jak monety z lat 1892-1905, lecz z powiększonym wizerunkiem Franciszka Józefa I)	złoto 900	6,7751 g
20 koron	1916 (jak poprzednia, lecz z uproszczonym herbem Habsburgów na piersi orła)	złoto 900	6,7751 g			100 koron	1908 (60 rocznica panowania Franciszka Józefa I)	złoto 900	33,8753 g
100 koron	1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 1914, 1915	złoto 900	33,8753 g

Bibliografia

• 2010 Standard Catalog of World Coins 1901-2000, Iola 2009, Krause Publications. ISBN 978-0-89689-814-1
• Dr Helmut Jungwirth: 2500 Jahre Geldgeschite, broszura Narodowego Banku Austrii i Muzeum Pieniądza (Oesterreichische Nationalbank und Geldmuseum), ok. 1990 r.
• Chester Krause, Clifford Mishler: Standard Catalog of World Coins, 19th Century Edition, 1801-1900, Iola 1997, ISBN 0-87341-427-6
• Schön Günter i Schön Gerhard: Welt Münzkatalog, 20. & 21. Jahrhundert, 1900-2008, Monachium 2009, Battenberg Verlag. ISBN 978-3-86646-036-2
• Józef Szwagrzyk: Pieniądz na ziemiach polskich X-XX w., Wrocław 1990, Ossolineum. ISBN 83-04-01123-9
• Austriacki Bank Narodowy