Królestwo Jugosławii

Краљевина Југославија Kraljevina Jugoslavija Królestwo Jugosławii
← 1929 - 1941 (1945) → → →
Flaga Jugosławii Herb Jugosławii
Dewiza: (serb.-chorw.-słow.) Jedan narod, jedan kralj, jedna država (Jeden naród, jeden król, jedno państwo)
Hymn: Bože pravde + Lijepa naša domovino + Naprej zastava slave = Hymn Królestwa Jugosławii
Język urzędowy	serbsko-chorwacko-słoweński
Stolica	Belgrad
Ustrój polityczny	monarchia konstytucyjna
Powierzchnia  • całkowita	247 542 km²
Liczba ludności (1939)  • całkowita   • gęstość zaludnienia	15 400 000 62 osób/km²
Jednostka monetarna	dinar jugosłowiański (YUD)
Data powstania	6 stycznia 1929
Data likwidacji	17 kwietnia 1941
Strefa czasowa	UTC +1 – zima UTC+2 – lato
Terytoria autonomiczne	Banowina Chorwacji
Flaga państwowa była bez herbu –

Królestwo Jugosławii – nazwa państwa południowosłowiańskiego, używana od 1929 dla królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Rządziła nią dynastia Karadziordziewiciów (do 1945).

Historia

Okres międzywojenny

• 20 czerwca 1928 – Puniša Račić, poseł Narodowej Partii Radykalnej, Serb z Czarnogóry, zastrzelił w Skupsztinie dwóch posłów Chorwackiej Partii Chłopskiej i ciężko ranił jej przywódcę Stjepana Radića, który zmarł z ran 8 sierpnia 1928

• 6 stycznia 1929 – w obliczu wywołanego zabójstwem kryzysu politycznego król Aleksander I Karadziordziewić rozwiązuje skupsztinę i wszystkie partie polityczne, zawiesza konstytucję i obejmuje rządy osobiste; początek dyktatury

• 3 października 1929 - dekret królewski w dążeniu do konsolidacji państwa zmienił jego nazwę na "Królestwo Jugosławii" i wprowadził nowy podział administracyjny na banowiny, znosząc historyczne granice krajów, z których powstało Królestwo SHS

• 1930-1932 - kryzys gospodarczy i ostra recesja w Jugosławii

• od 1930 - nasilenie działalności separatystów chorwackich z ruchu ustaszów i macedońskich z WMRO, korzystających ze wsparcia Włoch i Bułgarii

• 3 września 1931 – król Aleksander I nadaje Jugosławii nową konstytucję, wzmacniającą władzę monarchy, ograniczającą prawa i wolności obywatelskie oraz demokrację

• listopad-grudzień 1932 - fala żądań chorwackiej, słoweńskiej, muzułmańskiej, czarnogórskiej i wojwodińskiej opozycji antyserbskiej dotyczących federalizacji państwa i poszanowania praw narodowych, zakończona represjami w postaci uwięzienia lub izolacji przywódców

• 9 października 1934 – zamachowiec z WMRO Veličko Georgijev-Kerin zastrzelił króla Aleksandra I podczas wizyty w Marsylii

• 12 października 1934 - w imieniu małoletniego następcy tronu Piotra II Karadziordziewicia władzę obejmuje rada regencyjna na czele z księciem Pawłem Karadziordziewićem

• 25 lipca 1935 - szukając poparcia społecznego wśród katolików rząd Jugosławii podpisuje konkordat ze Stolica Apostolska|Stolicą Apostolską]], jednak wskutek masowego ostrego sprzeciwu ludności i duchowieństwa prawosławnego konkordat nie zostaje ratyfikowany; wydarzenie pogłębia wrogość serbsko-chorwacką

• od 1937 - zmiana kursu polityki zagranicznej Jugosławii z profrancuskiego na prowłoski i proniemiecki, narastanie tendencji separatystycznych w Chorwacji, od 1939 pierwsze naciski polityczne Niemiec i Włoch

• 5 maja 1935 i 11 grudnia 1938 - wybory parlamentarne, w których opozycja, przede wszystkim chorwacka, mimo brutalnych nacisków ze strony rządu, zdobywa 38% i 45% głosów; mimo tego większość mandatów otrzymuje stronnictwo rządowe, ponieważ konstytucja z 1931 zapewnia 3/5 mandatów partii osiągającej największe poparcie

• 1939-1941 - coraz bardziej niekorzystna sytuacja międzynarodowa Jugosławii; nasilające się naciski niemieckie w sprawach politycznych i gospodarczych

• początek 1939 - regent książę Paweł poszukując możliwości wzmocnienia państwa zmienia kurs wobec nieserbskich narodów Jugosławii i zleca nowemu premierowi Dragišy Cvetkovićowi osiągnięcie porozumienia z opozycją kosztem częściowej rezygnacji z dominacji serbskiej

• kwiecień-sierpień 1939 - premier Cvetković i przywódca chorwackiej opozycji Vladko Maček prowadzą rozmowy na temat zmiany ustroju wewnętrznego Jugosławii poprzez dopuszczenie narodowości nieserbskich do władzy i częściowej federalizacji państwa

• 26 sierpnia 1939 - regent zatwierdza porozumienie Cvetković-Maček i w jego wykonaniu powołuje rząd z udziałem Chorwatów oraz ustanawia autonomiczną Banowinę Chorwacji o szerokim zakresie samorządu

• 5 września 1939 - Jugosławia ogłasza neutralność w wojnie Niemiec z Polską, Francją i Wielką Brytanią; w 1940 władze Jugosławii tolerują tranzyt Polaków z Węgier i Rumunii do armii polskiej we Francji

• luty 1941 - Niemcy żądają przystąpienia Jugosławii do Paktu Trzech; 4 marca regent odmawia

• 25 marca 1941 - w obliczu ponowionych żądań niemieckich Jugosławia przystępuje do Paktu Trzech; masowe protesty w Serbii, częściowo inspirowane przez komunistów

• 26-27 marca 1941 - wojskowy zamach stanu proalianckich oficerów pod wodzą gen. Dušana Simovića; król Piotr II przejmuje władzę i dymisjonuje regentów; nowy rząd szuka oparcia przeciw Niemcom w ZSRR i Wielkiej Brytanii

• 3 kwietnia 1941 - rząd zarządza tajną (imienną) mobilizację, która trwa jeszcze, gdy Jugosławia zostaje zaatakowana trzy dni później

II wojna światowa

6 kwietnia 1941 r. – atak III Rzeszy na Jugosławię. Po dwunastu dniach walk państwo jugosłowiańskie upada, a jego ziemie zostają rozdzielone pomiędzy Niemcy i państwa sojusznicze: Włochy, Węgry i Bułgarię. Z okupantami współpracę podjął ruch ustaszów w celu dokonania secesji Chorwacji od państwa jugosłowiańskiego.

Ważniejsze daty kwietniowe:

• 10 kwietnia – ogłoszenie niepodległości przez Chorwację.
• 12 kwietnia – kapitulacja stolicy Jugosławii – Belgradu.
• 13 kwietnia – przystąpienie Węgier do wojny przeciwko Jugosławii.
• 15 kwietnia – Chorwacja, przystępując do paktu trzech, staje się sojusznikiem III Rzeszy.
• 17 kwietnia – ogłoszenie kapitulacji Jugosławii.
• 1 maja – podział okupowanej Słowenii między Niemcy i Włochy.

1941-1945 r. – państwo jugosłowiańskie przestaje istnieć. Część terytorium okupanci włączyli do swoich państw, a z pozostałej części powstały:

• pod protektoratem niemieckim utworzono Niepodległe Państwo Chorwackie, a w okrojonej Serbii Niemcy powołali marionetkowy rząd Milana Nedicia.
• Macedonię włączono do Bułgarii.
• Dalmację, Słowenię i Niezależne Państwo Czarnogórskie oddano pod rządy Włochom.

Walkę przeciwko okupantom podjęli serbscy partyzanci – czetnicy pod dowództwem Dragoljuba Mihailovicia, wierni królowi i rządowi na emigracji oraz komunistyczni partyzanci Josipa Broza Tity. Wojna wyzwoleńcza w Jugosławii stała się wkrótce wojną domową, gdyż po stronie Niemców walczyli chorwaccy ustasze i oddziały gen. Nedicia, a czetnicy i komuniści zwalczali się nawzajem. Pomoc aliantów zostaje skierowana do oddziałów komunistycznych.

maj 1945 r. – koniec II wojny światowej. Do przejęcia władzy w Jugosławii przygotowują się komuniści Josipa Broza Tity. Komuniści zaczynają rządy od eliminacji ustaszy i czetników.

listopad 1945 r. – opanowany przez komunistów parlament ustanowił w Jugosławii republikę, pozbawiając Karadziordziewiciów tronu. Utworzono – Socjalistyczną Federalną Republikę Jugosławii złożoną z sześciu republik:

• Serbii ze stolicą w Belgradzie – w skład której wchodziły autonomiczny region Wojwodina oraz mający podobny status okręg Kosowo,
• Chorwacji ze stolicą w Zagrzebiu,
• Macedonii ze stolicą w Skopje,
• Bośni i Hercegowiny ze stolicą w Sarajewie,
• Słowenii ze stolicą w Lublanie,
• Czarnogóry ze stolicą w Podgoricy.

styczeń 1946 r. – parlament (Skupsztina) uchwalił konstytucję, która usankcjonowała zniesienie monarchii i przeprowadzoną już wcześniej nacjonalizację przemysłu.

Podział administracyjny

Do czasu powstania autonomicznej banowiny Chorwacji w 1939 Królestwo SHS (później Jugosławii) było państwem unitarnym. W latach 1918-1922 obowiązywał podział administracyjny odziedziczony po państwach, których terytoria weszły w skład Królestwa. Jednostek administracyjnych II. stopnia było wówczas 61.

Obwody 1923-1929

Po wydaniu tzw. konstytucji widowdańskiej dekretem z 26 czerwca 1922 król ustanowił nowy podział administracyjny, niezależny od poprzedniego, ale zachowujący historyczne granice poszczególnych krajów (Serbii, Czarnogóry, Bośni z Hercegowiną, Chorwacji i ziem słoweńskich). W latach 1923-1929 Królestwo dzieliło się na 33 obwody (област - oblast), przeważnie o nazwach utworzonych od siedzib władz:

Banja Luka Belgrad Bitola Bihać Valjevo Vranje Sremska (Vukovar) Dubrownik Zagrzeb Timočka (Zaječar) Primorsko-krajiška (Karlovac)

Šumadijska (Kragujevac) Kruševac Lublana Maribor Mostar Nisz Bačka (Nowy Sad) Osijek Požarevac Kosovska (Priština) Sarajewo

Skopje Podunavska (Smederevo) Split Travnik Tuzla Moravska (Ćuprija) Zlatiborska (Užice) Zetska (Cetynia) Raška (Čačak) Podrinska (Šabac) Bregalnička (Štip)

Banowiny 1929-1941

Dotychczasowy podział administracyjny został diametralnie zmieniony dekretem z 3 października 1929. Jako jednostki podziału administracyjnego wyższego stopnia ustanowiono banowiny (бановина - banovina), jako jednostki stopnia podstawowego - dystrykty (chorw. kotar, serb. срез - srez). Odrębną jednostkę stanowił stołeczny Belgrad z okolicą. Granice banowin zostały ustalone w taki sposób, by zatrzeć granice sprzed I wojny światowej oraz granice etniczne. W latach 1929-1939 banowin było 9:

Nazwa	Siedziba władz	Powierzchnia w km²	Ludność w 1931
banowina Drawy - Дравска бановина - Dravska banovina	Lublana	16.171	1.144.194
banowina Driny - Дринска бановина - Drinska banovina	Sarajewo	27.572	1.530.867
banowina Dunaju - Дунавска бановина - Dunavska banovina	Nowy Sad	31.749	2.387.495
banowina Morawy - Моравска бановина - Moravska banovina	Nisz	25.838	1.436.129
banowina nadmorska - Приморска бановина - Primorska banovina	Split	19.625	900.800
banowina Sawy - Савска бановина - Savska banovina	Zagrzeb	38.985	2.703.163
banowina Vrbasu - Врбаска бановина - Vrbaska banovina	Banja Luka	21.080	1.036.361
banowina Wardaru - Вардарска бановина - Vardarska banovina	Skopje	37.389	1.575.185
banowina Zety - Зетска бановина - Zetska banovina	Cetynia	30.284	924.986
zarząd miasta Belgradu - Управа града Београда - Uprava grada Beograda	-	242	291.738

Granice banowin zostały nieznacznie zmienione mocą kolejnej konstytucji z 3 września 1931.

Dekretem z 26 sierpnia 1939 powyższy podział administracyjny Królestwa Jugosławii został zmieniony wskutek utworzenia autonomicznej banowiny Chorwacji. W jej skład weszły banowiny Sawy i nadmorska oraz pojedyncze dystrykty banowin Dunaju, Driny, Vrbasu i Zety. Banowina Chorwacji liczyła 65.456 km² powierzchni i 4.024.601 mieszkańców.

Narodowości – język ojczysty

• Albańczycy – język albański
• Bośniacy (Muzułmanie) – język bośniacki
• Buniewcy
• Czarnogórcy – język czarnogórski
• Chorwaci – język chorwacki
• Macedończycy – język macedoński
• Romowie – język romski
• Rumuni – język rumuński
• Rusini – język rusiński
• Serbowie – język serbski
• Słoweńcy – język słoweński
• Węgrzy – język węgierski

Sąsiedzi

• Włochy
• Austria – do Niemiec w latach 1938-45
• Węgry
• Rumunia
• Bułgaria
• Grecja – do Niemiec w latach 1941-44
• Albania – do Włoch w latach 1939-43

Zobacz też

• Federalna Republika Jugosławii
• Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii
• Królowie Jugosławii
• Premierzy Jugosławii
• Państwo Słoweńców, Chorwatów i Serbów
• Władcy Serbii i Jugosławii