Królestwo Polskie (1916-1918)

Królestwo Polskie
← 1916-1918 →
Flaga Polski Godło Polski
Konstytucja	nie uchwalono
Język urzędowy	polski
Stolica	Warszawa
Ustrój polityczny	częściowo demokratyczny
Typ państwa	monarchia (podczas organizacji)
Ostatnia głowa państwa	Rada Regencyjna wz. nie powołanego króla
Zależne od	Niemiec i Austro-Węgier
Ostatni szef rządu	kierownik ministrów w prowizorium rządowym Władysław Wróblewski
Powierzchnia  • całkowita	108 192 km²
Liczba ludności ()  • całkowita   • gęstość zaludnienia	ok. 11 mln. ok. 102 osób/km²
Jednostka monetarna	rubel rosyjski marka polska korona austro-węgierska
Utworzenie w wyniku przekroczenia uprawnień okupanta	na terenach Królestwa Polskiego, wchodzącego w skład Imperium Rosyjskiego poprzez powołanie tymczasowej Rady Stanu Królestwa Polskiego 11 stycznia 1917
Przekształcenie w republikę	przez Naczelnego Dowódcę WP Józefa Piłsudskiego dekretem z 22 listopada 1918
Religia dominująca	katolicyzm
Strefa czasowa	UTC +1

Królestwo Polskie aktu 5 listopada (nieformalnie - Regencyjne Królestwo Polskie, niem. Regentschaftskönigreich Polen) – zależne od Niemiec i Austro-Węgier, marionetkowe, tworzące się państwo, organizowane na terenie okupowanego Królestwa Kongresowego. Królestwo Polskie aktu 5 listopada było tworzone w efekcie ustaleń konferencji w Pszczynie z października 1916 r., na podstawie wspólnej proklamacji cesarza niemieckiego oraz cesarza Austrii i króla Węgier z 5 listopada 1916 r., zawierającej obietnicę utworzenia państwa polskiego. Królestwo Polskie aktu 5 listopada stało się zalążkiem niepodległego państwa polskiego, określanego jako II Rzeczpospolita.

Bezpośrednią przyczyną złożenia obietnicy utworzenia przez Niemcy i Austro-Węgry podporządkowanego im państwa polskiego była konieczność pozyskania nowych zasobów mobilizacyjnych na potrzeby wojny światowej. Powstanie takiego państwa wpisywało się w przyjętą przez Niemcy podczas pierwszej wojny światowej koncepcję Mitteleuropy, którą tworzyłyby niesuwerenne państwa, znajdujące się pod polityczną, ekonomiczną i wojskową kontrolą Niemiec.

Historia

1916

• 10 października 1916 - spis ludności Królestwa Polskiego, w którym odnotowano ponad 1,4 mln mężczyzn w wieku od 16 do 45 lat
• 18 października 1916 - szczyt niemiecko-austriacki w Pszczynie
• 28 i 30 października 1916 - wizyta w Berlinie i Wiedniu "autodelegacji" przedstawicieli polskiego społeczeństwa, wezwanych do przedłożenia okupantom życzeń Polaków
• 5 listopada 1916 - proklamacja cesarza niemieckiego oraz cesarza Austrii i króla Węgier zapowiadająca utworzenie Królestwa Polskiego
• 8 listopada 1916 - wydanie przez władze okupacyjne odezwy werbunkowej do Polaków
• 12 listopada 1916:
  • wydanie przez władze okupacyjne Przepisów dotyczących dobrowolnego wstępowania do wojska polskiego
  • samowolne wydanie przez generalnego gubernatora warszawskiego rozporządzenia o Radzie Stanu i Sejmie w Królestwie Polskim (niewykonanego)
• 6 grudnia 1916 - ogłoszenie rozporządzenia o tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie Polskiem
• 9 grudnia 1916 - utworzenie Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej jako banku emisyjnego dla obszaru generalnego gubernatorstwa warszawskiego

1917

• 11 stycznia 1917 - ogłoszenie reskryptu w sprawie powołania członków tymczasowej Rady Stanu
• 15 stycznia 1917 - inauguracja tymczasowej Rady Stanu
• 16 stycznia 1917 - Polska Organizacja Wojskowa podporządkowała się tymczasowej Radzie Stanu
• 17 stycznia 1917 - orędzie tymczasowej Rady Stanu do narodu
• 16-18 marca 1917 - Zjazd Krajowy, zwołany przez Departament Spraw Wewnętrznych tymczasowej Rady Stanu
• 10 kwietnia 1917 - przekazanie niemieckim władzom okupacyjnym przez Austro-Węgry zwierzchnictwa nad Polskim Korpusem Posiłkowym; formalne utworzenie Polskiej Siły Zbrojnej i objęcie urzędu Naczelnego Wodza Wojsk Polskich przez generalnego gubernatora warszawskiego.
• 8 lipca 1917 - przyjęcie projektu konstytucji państwa polskiego przez Komisję Sejmowo-Konstytucyjną tymczasowej Rady Stanu
• 9 lipca 1917 - kryzys przysięgowy – odmowa złożenia przysięgi przez żołnierzy I i III Brygady Legionów Polskich
  • 21/22 lipca 1917 - aresztowanie Józefa Piłsudskiego
  • 25 sierpnia 1917 - dymisja tymczasowej Rady Stanu
• 1 września 1917 - przekazanie zarządu wymiaru sprawiedliwości w Królestwie Polskim tymczasowej Radzie Stanu - Departamentowi Sprawiedliwości
• 12 września 1917 - wydanie patentu w sprawie Władzy Państwowej w Królestwie Polskiem przez generalnych gubernatorów warszawskiego i lubelskiego
• 30 września 1917 - przekazanie zarządu w dziedzinie szkolnictwa Komisji Przejściowej tymczasowej Rady Stanu
• 7 listopada 1917 - początek rewolucji bolszewickiej w Rosji
• 27 października 1917 - rozpoczęcie rządów przez Radę Regencyjną
• 26 listopada 1917 - powołanie rządu Jana Kucharzewskiego

1918

• 3 stycznia 1918 - określenie przez Radę Regencyjną tymczasowej organizacji władz Królestwa Polskiego
• 8 stycznia 1918 - orędzie prezydenta Stanów Zjednoczonych Thomasa Woodrowa Wilsona do Kongresu, dotyczące m.in. stworzenia niepodległego państwa polskiego
• 9/10 lutego 1918 - zawarcie w Brześciu traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Ukrainą
  • 11 lutego 1918 - dymisja rządu Jana Kucharzewskiego
  • 15 lutego 1918 - skonfiskowanie przez cenzurę władz okupacyjnych Monitora Polskiego nr 8, zawierającego odezwę Rady Regencyjnej do Wojska Polskiego
  • 19 lutego 1918 - dymisja generalnego gubernatora lubelskiego gen. Stanisława Szeptyckiego
• 3 marca 1918 - zawarcie w Brześciu traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Rosją
• 23 marca 1918 - uznanie przez Niemcy niepodległości Litwy (ze stolicą w Wilnie) na bazie aktu wydanego 11 grudnia 1917 r. przez Litewską Radę Państwową,
• 4 kwietnia 1918 - powołanie rządu Jana Kantego Steczkowskiego
• 9 kwietnia 1918 - wybory do Rady Stanu
• 2 czerwca 1918 - otwarcie Rady Stanu
• 28 września 1918 - odezwa werbunkowa, wydana w imieniu Prezydenta Ministrów
• 7 października 1918 – ogłoszenie przez Radę Regencyjną niepodległości Królestwa Polskiego, rozwiązanie Rady Stanu
• 12 października 1918 - przejęcie przez Radę Regencyjną zwierzchniej władzy nad Polską Siłą Zbrojną od generalnego gubernatora warszawskiego
• 21 października 1918 - złożenie przez generalnego gubernatora warszawskiego urzędu Naczelnego Wodza Wojsk Polskich
• 22 października 1918 - przekazanie Radzie Regencyjnej pełni władzy w Generalnym Gubernatorstwie Lubelskim
• 23 października 1918 – powołanie rządu Józefa Świeżyńskiego
• 28 października 1918 - powstanie w Krakowie Polskiej Komisji Likwidacyjnej, uniemożliwiające podporządkowanie Galicji władzy Rady Regencyjnej
• 31 października 1918 - rozbrojenie wojsk austro-węgierskich w Krakowie
• 1 listopada 1918 - zajęcie Lwowa przez wojska zachodnioukraińskie oraz ogłoszenie utworzenia Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej
• 3 listopada 1918 - próba obalenia Rady Regencyjnej przez rząd Józefa Świeżyńskiego
• 6 listopada 1918 - zajęcie Lublina przez Polską Organizację Wojskową oraz utworzenie tam Tymczasowego Rządu Ludowy Republiki Polskiej, który postanowił o likwidacji Rady Regencyjnej
• 10 listopada 1918 - przyjazd Józefa Piłsudskiego do Warszawy
• 11 listopada 1918:
  • wielka manifestacja PPS w Warszawie i strajk powszechny na rzecz poparcia rządu Daszyńskiego
  • powołanie przez Radę Regencyjną pułkownika Józefa Piłsudskiego na stanowisko Naczelnego Dowódcy Wojsk Polskich
  • samorozwiązanie Polskiej Organizacji Wojskowej
  • kapitulacja Niemiec i zawarcie rozejmu
• 12 listopada 1918 - wyjazd generalnego gubernatora warszawskiego Hansa von Beselera z Warszawy
• 13 listopada 1918 - kolejna wielka manifestacja PPS w Warszawie
• 14 listopada 1918 - przekazanie zwierzchniej władzy państwowej Naczelnemu Dowódcy Wojska Polskiego Józefowi Piłsudskiemu przez Radę Regencyjną Królestwa Polskiego, powierzenie Ignacemu Daszyńskiemu przez Józefa Piłsudskiego misji sformowania rządu
• 17 listopada 1918 - sformowanie rządu i dymisja Ignacego Daszyńskiego ze stanowiska prezydenta ministrów

Organizacja państwa

Tymczasowa Rada Stanu

Inauguracyjne posiedzenie tymczasowej Rady Stanu - 14 stycznia 1917

Ustanowiona przez władze okupacyjne tymczasowa Rada Stanu, stanowiła pierwszy polski organ emancypacyjny w Królestwie Polskiem. TRS nadano jedynie uprawnienia doradcze wobec władz okupacyjnych. Przy pomocy stanowiącego zalążek administracji Wydziału Wykonawczego tymczasowa Rada Stanu przygotowywała się do przejęcia władzy w przekazywanych jej przez władze okupacyjne dziedzinach.

14 stycznia 1917 r. nastąpiła uroczysta inauguracja Rady, 25 sierpnia 1917 r. jej członkowie podali się do dymisji, 30 sierpnia miało miejsce ostatnie posiedzenie Rady, nominalnie zaś tRS zakończyła swoją działalność 1 września 1917 r.

W celu zachowania ciągłości prac tymczasowej Rady Stanu 25 sierpnia 1917 r. z członków Rady wyłoniona została komisja przejściowa. Komisja ta w imieniu tRS przejęła od władz okupacyjnych sądownictwo i szkolnictwo, kończąc działalność 18 stycznia 1918 r., po przekazaniu spraw organizowanej administracji rządowi Jana Kucharzewskiego.

Regencja

27 października 1917 r. - Rada Regencyjna udaje się na Zamek po złożeniu przysięgi w katedrze - czwarty w tym samym szeregu - ks. prałat Zygmunt Chełmicki, sekretarz Rady

Postanowieniami patentu w sprawie Władzy Państwowej w Królestwie Polskiem z 12 września 1917 r. władze okupacyjne określiły główne organy władzy w Królestwie Polskim. Były to - Rada Regencyjna, sprawująca najwyższą władzę, aż do jej objęcia przez króla lub regenta, Rada Stanu, działająca wspólnie z Radą Regencyjną jako organ ustawodawczy, oraz Rada Ministrów. Zgodnie z dekretami Rady Regencyjnej z 3 stycznia i 7 października 1918 r. w dalszym ciągu taka organizacja władz była tymczasowa, zaś ustrój władz państwowych miał zostać określony przez planowany do zwołania Sejm.

Od powołania tymczasowej Rady Stanu do końca istnienia Królestwa Polskiego aktu 5 listopada państwo to nie posiadało monarchy. Najczęściej rozważanym kandydatem był Karol Stefan Habsburg.

• Kandydaci do Rady Regencyjnej zostali zaproponowani przez Komisję Przejściową tymczasowej Rady Stanu, a powołani do Rady przez władze okupacyjne. Członkami Rady zostali arcybiskup warszawski Aleksander Kakowski, książę Zdzisław Lubomirski oraz Józef Ostrowski. Rada Regencyjna uroczyście rozpoczęła działalność 27 października 1917 r., zaś 14 listopada 1918 r. swą władzę złożyła w ręce Naczelnego Dowódcy WP Józefa Piłsudskiego.
• Wybory do Rady Stanu odbyły się 9 kwietnia 1918 r., zaś pierwsze posiedzenie organ ten odbył 21 czerwca 1918 r. Łącznie Rada Stanu odbyła 14 posiedzeń plenarnych i otrzymawszy 14 projektów ustaw, uchwaliła cztery ustawy. 7 października 1918 r. Rada Stanu została rozwiązana przez Radę Regencyjną.
• Głównym organem władzy wykonawczej Królestwa Polskiego była Rada Ministrów. Władze okupacyjne zastrzegły sobie prawo do zatwierdzenia Prezydenta Ministrów, powołanego przez Radę Regencyjną. Pierwszy, powołany 27 listopada 1917 r. przez Radę Regencyjną rząd pod przewodnictwem Jana Kucharzewskiego, przejął kompetencje, struktury i personel Komisji Przejściowej tymczasowej Rady Stanu oraz Wydziału Wykonawczego. O akceptację władz okupacyjnych nie starał się rząd Józefa Świerzyńskiego, powołany po deklaracji niepodległości z 7 października 1918 r.

Władza wojskowa

Zgodnie z § 7 rozporządzenia z dnia 6 grudnia 1916 r. o tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie Polskiem za tworzenie wojska polskiego był odpowiedzialny naczelny dowódca wojskowy mocarstw sprzymierzonych. W umowie zawartej między Niemcami i Austro-Węgrami ustalono, że tworzenie wojska polskiego zostanie powierzone generałowi Hansowi von Beselerowi, generalnemu gubernatorowi warszawskiemu, który do czasu ustanowienia głowy państwa polskiego miał pełnić obowiązki wodza naczelnego. Utrata mocy przez powyższe rozporządzenie oraz ustanowienie przez władze okupacyjne 27 października 1917 r. Rady Regencyjnej, jako najwyższej władzy państwowej, aż do jej objęcia przez króla lub regenta, nie spowodowało zmiany na stanowisku naczelnego dowódcy.

W dniu 12 października 1918 r. Rada Regencyjna ogłosiła przejęcie zwierzchniej władzy nad wojskiem, po jego zaprzysiężeniu na wierność państwu polskiemu i Radzie Regencyjnej. Zaprzysiężenie to nastąpiło 13 października 1918 r., zaś 21 października generalny gubernator warszawski złożył funkcję naczelnego dowódcy. Gen. Beseler zaakceptował zwierzchnią władzę Rady Regencyjnej, przedkładając jej do rozstrzygnięcia wnioski o awansowanie oficerów Wojska Polskiego. 11 listopada 1918 r. Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu część swojej władzy zwierzchniej, w zakresie obejmującym władzę wojskową i naczelne dowództwo wojsk.

Sądy

Gmach Gimnazjum Państwowego im. Stanisława Staszica w Lublinie - od grudnia 1917 r. siedziba królewsko-polskich sądów w Lublinie

Od 1 września 1917 r. zarząd wymiaru sprawiedliwości przekazany został przez władze okupacyjne Departamentowi Sprawiedliwości tymczasowej Rady Stanu. Sądy królewsko-polskie orzekały "w imieniu Korony Polskiej". Organizacja sądownictwa zakładała strukturę czteroszczeblową, obejmującą sądy pokoju, sądy okręgowe, sądy apelacyjne oraz Sąd Najwyższy. Podstawowymi zasadami postępowania były dwuinstancyjność oraz kasacja. Początkowo istniało 15 sądów okręgowych i dwa sądy apelacyjne - w Warszawie i Lublinie. Apelacji warszawskiej podlegały sądy okręgowe w Warszawie, Płocku, Włocławku, Kaliszu, Siedlcach, Mławie, Łomży, Łowiczu, Łodzi, Częstochowie i Sosnowcu, lubelskiej zaś - sądy okręgowe w Lublinie, Kielcach, Radomiu, Piotrkowie i Zamościu. Istniejąca okupacja miała wpływ na ograniczenie właściwości sądów królewsko-polskich na rzecz sądów wojskowych państw-okupantów.

Królewsko-polskie sądy w Lublinie uznały suwerenną władzę Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej, kontrolującego to miasto od 7 listopada 1918 r., i zaczęły wydawać wyroki "w imieniu Republiki Polskiej".

Przekształcenie w republikę

W dniu 14 listopada 1918 Rada Regencyjna Królestwa Polskiego rozwiązała się i przekazała zwierzchnią władzę państwową Naczelnemu Dowódcy Wojsk Polskich Józefowi Piłsudskiemu. W stanowionych tego dnia aktach Piłsudski po raz pierwszy określił państwo polskie jako republikę. Na podstawie wydanego przez siebie w dniu 22 listopada 1918 r. dekretu, Naczelny Dowódca Józef Piłsudski objął najwyższą władzę Republiki Polskiej, jako Tymczasowy Naczelnik Państwa.

W czasie faktycznego sprawowania najwyższej władzy przez Naczelnego Dowódcę Józefa Piłsudskiego, bez wymaganego prawem ogłaszania aktów prawnych dotyczących zniesienia monarchii, w dniach od 14 do 29 listopada 1918 r. państwo polskie formalnie dalej było królestwem. Wydany 29 listopada 1918 r. Dziennik Praw Państwa Polskiego nr 17 zawierał: orędzie Rady Regencyjnej w przedmiocie przekazania naczelnego dowództwa wojsk polskich brygadjerowi Józefowi Piłsudskiemu (poz. 38), orędzie Rady Regencyjnej w przedmiocie rozwiązania Rady Regencyjnej i przekazania Najwyższej Władzy Państwowej naczelnemu dowódcy wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu (poz. 39), dekret naczelnego dowódcy z dnia 14 listopada 1918 r. (poz. 40) oraz dekret o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej (poz. 41).

Społeczeństwo

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Gospodarka

Negatywne skutki rosyjskiej ewakuacji ludności, przemysłu i instytucji finansowych. Rabunkowa eksploatacja ekonomiczna przez okupantów (rekwizycje żywności, metalowych przedmiotów, wyrąb lasów, praca przymusowa w Niemczech). Zniszczenie przemysłu - w tym włókienniczego w Łodzi - likwidacja konkurencji. Drenaż finansowy - marka polska - jednostka monetarna wprowadzona przez niemieckie władze okupacyjne w Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim, emitowana przez Polską Krajową Kasę Pożyczkową - niekorzystne kursy wymiany rubla. Wycofanie rubla. Granica stref okupacyjnych granicą celną.

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Terytorium i granice

Mapa dotycząca kształtowania się granic niepodległego państwa od 1918 r. daje też pogląd o terytorium kontrolowanym przez Królestwo Polskie aktu 5 listopada

Jedna z wersji "polskiego pasa granicznego", a także inne niemieckie cele wojenne na wschodzie

W proklamacji z 5 listopada 1916 r. podano, że Królestwo Polskie powstanie na ziemiach "wydartych" Rosji. W akcie tym władze okupacyjne uchyliły się jednak od określenia granic nowego tworu państwowego. Faktycznie Królestwo Polskie funkcjonowało jedynie na obszarze o powierzchni 108 192 km², na którym administrację okupacyjną państw centralnych stanowiły Generalne Gubernatorstwa Warszawskie i Lubelskie.

Podstawę prawną do rozporządzania przez państwa centralne terenami zdobytymi od Rosji dał dopiero art. 3 traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Rosją, zawartego 3 marca 1918 r. w Brześciu Litewskim, zgodnie z którym Niemcy i Austro-Węgry miały ustalić los tych terytoriów w porozumieniu z ich ludnością.

Nie posiadając w pełni zorganizowanych sił zbrojnych, posiadającego autorytet rządu oraz własnej administracji lokalnej, władze Królestwa Polskiego nie były w stanie skutecznie kontrolować obszaru Generalnego Gubernatorstwa Lubelskiego, po przekazaniu im 3 listopada 1918 r. administracji przez gen. Lipoščaka. W efekcie w Lublinie powstał wrogi Radzie Regencyjnej Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, zaś Królestwo Polskie nie posiadało wystarczających możliwości i zasobów, by go zlikwidować.

Kwestia granicy z Niemcami

Przesunięcie granic Niemiec na wschód było jednym z nieoficjalnych celów wojennych tego państwa. Niezależnie od działań związanych z uregulowaniem kwestii polskiej, w czasie trwania pierwszej wojny światowej władze Niemiec oraz Austro-Węgier prowadziły poufne rozważania odnośnie zakresu aneksji, jakie miały być dokonane na terenie okupowanego Królestwa Kongresowego na rzecz Niemiec, tj. tzw. polskiego "pasa granicznego". Zasadniczo rozważany rozmiar anektowanego terytorium miał być tym mniejszy, im bardziej państwo polskie byłoby podporządkowane Niemcom. Według maksymalnej koncepcji sztabu generalnego armii niemieckiej nowa strategiczna granica Niemiec powinna przebiegać wzdłuż linii wyznaczonej przez rzeki Biebrzę, Narew, Wisłę, Bzurę i Wartę. W poufnej nocie z 29 kwietnia 1918 r., skierowanej do rządów Niemiec i Austro-Węgier, rząd Steczkowskiego, powołując się na ponownie pojawiające się pogłoski o zamierzonej "regulacji granicy" Niemiec, stał na stanowisku, iż terytorium Królestwa Kongresowego jest nienaruszalne. W związku z klęską militarną Niemiec na froncie zachodnim w lecie 1918 r. powyższe projekty aneksyjne stały się niemożliwe do realizacji, natomiast Niemcy zaczęły bronić status quo w zakresie swoich wschodnich granic.

Problem granicy z Ukrainą

W wyniku traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Ukrainą, zawartego 9 lutego 1918 r. w Brześciu Litewskim, państwa centralne miały przekazać Ukraińskiej Republice Ludowej ziemię chełmską i część Podlasia. Określona w powyższym traktacie granica miała biegnąć na północ od istniejącej granicy pomiędzy Austro-Węgrami a Ukrainą, zaczynając od Tarnogrodu, według linii: Biłgoraj, Szczebrzeszyn, Krasnystaw, Puchaczów, Radzyń, Międzyrzec, Sarnaki i Mielnik. Zgodnie z protokołem z 4 marca 1918 r., dotyczącym wykonania powyższych postanowień, granica mogła zostać wytyczona na wschód od powyższej linii, biorąc pod uwagę stosunki etniczne i życzenia ludności, przy udziale przedstawicieli Polski. Traktat ten nie został ratyfikowany przez Niemcy i Austro-Węgry, a tereny na wschód od linii wyznaczonej w traktacie z Ukrainą nie zostały faktycznie przekazane temu państwu.

Powyższa cesja stanowiła przekroczenie uprawnień władz okupacyjnych określonych w konwencji haskiej IV. Nie został również dopełniony warunek ustalenia losu tego obszaru w porozumieniu jego ludnością, co było wymagane postanowieniami art. 3 traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Rosją, zawartego 3 marca 1918 r. w Brześciu Litewskim. Królestwo Polskie nie było stroną powyższych traktatów pokojowych. Zgodnie z postanowieniami art. 116 traktatu wersalskiego z 28 czerwca 1919 r., strony tego traktatu, w tym Niemcy, uznały traktat brzeski z bolszewikami za niebyły.

Rozgraniczenie z Ober-Ostem

Orientacyjne rozgraniczenie z Ober-Ostem

Królestwo Polskie aktu 5 listopada nie kontrolowało obszarów poddanych okupacji wojskowej, sprawowanej przez Naczelne Dowództwo Armii Cesarstwa Niemieckiego na froncie wschodnim, tj. ziem zabranych przez Rosję oraz terenów Królestwa Kongresowego o powierzchni 10 988 km², obejmujących gubernię suwalską i obszar etapowy Bugu - zlokalizowany na terenie powiatów chełmskiego, bialskiego, konstantynowskiego i włodawskiego.

Brak władzy na powyższych terenach Królestwa Kongresowego został potwierdzony postanowieniami ustawy o Radzie Stanu Królestwa Polskiego, dotyczącymi obszaru, na którym miały odbyć się wybory do tego organu, oraz powołaniem w skład tego organu jedynie sześciu z siedmiu biskupów diecezjalnych metropolii warszawskiej - co faktycznie skutkowało nieobecnością biskupa augustowskiego w Radzie Stanu.

W skierowanej do rządów Niemiec i Austro-Węgier poufnej nocie z 29 kwietnia 1918 r. rząd Steczkowskiego akceptował utratę czterech północnych powiatów guberni suwalskiej, proponując rekompensatę z tego tytułu na ziemiach zabranych. Natomiast z dniem 16 listopada 1918 r. kierownik ministrów oraz kierownik Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, mianując Komisarzy Rządu Polskiego "w północnej części byłego Królestwa Polskiego", powołali komisarzy także dla powiatów guberni suwalskiej

Nominalna władza Królestwa Polskiego nad powiatami nadbużańskimi została zaznaczona w październiku 1918 r., w związku z określeniem obszaru działania Komisji Ziemskich Okręgowych.

W związku z próbami rozbrajania oddziałów niemieckich na obszarze etapowym, w dniu 18 listopada 1918 r. zawarto pomiędzy władzami polskimi, a Ober-Ostem, umowę ustanawiającą linię demarkacyjną, wyznaczoną miejscowościami Wisznica - Międzyrzec – Łosice – Mielnik – Siemiatycze – Łapy.

Granice z zależnymi od Niemiec, ustanowionymi na okupowanych terenach Rosji, Królestwem Litwy oraz Białoruską Republiką Ludową nie zostały określone.

Próba podporządkowania Galicji

2 listopada 1918 r. Rada Regencyja podała do wiadomości, że z dniem 31 października 1918 r. ustanowiła Komisarza Generalnego Polskiego Rządu dla Galicji i polskiej części Śląska, z siedzibą we Lwowie. Tymczasem, w związku z postępującym rozpadem Austro-Węgier, władzę na terenie zachodniej Galicji przejęła 31 października 1918 r. Polska Komisja Likwidacyjna, odmawiając uznania komisarza rządu warszawskiego, zaś 1 listopada 1918 r. Lwów został opanowany przez wojska zachodnioukraińskie.

Nominalnym przejawem sprawowania zwierzchniej władzy w Galicji przez organy Królestwa Polskiego były dokonanie przez Radę Regencyjną promocji płk. Bolesława Roji, dowódcy Polskiej Komendy Wojskowej w Krakowie, na stopień generalski, oraz potwierdzenie sprawowanej przez niego władzy wojskowej w Krakowie, a także podjęcie nadzoru nad uczelniami wyższymi w Galicji przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.

Podział terytorialny

Podstawową jednostką podziału administracyjnego Królestwa był powiat. Reprezentacje powiatowe w niemieckiej strefie okupacyjnej zostały wprowadzone w styczniu 1916 r., zaś na obszarze okupacji austro-węgierskiej - we wrześniu 1917 r. Podział na powiaty został również wykorzystany do przeprowadzenia pośrednich wyborów do Rady Stanu oraz do określenia okręgów Komisji Ziemskich Okręgowych.

Administracjami specjalnymi, działającymi w okręgach obejmujących kilka powiatów, były administracja wojskowa oraz urzędy ziemskie. Również okręgi Sądów Okręgowych obejmowały kilka powiatów, w niektórych przypadkach odpowiadając guberniom. Natomiast granica pomiędzy Generalnymi Gubernatorstwami Warszawskim i Lubelskim wykorzystana została do określenia okręgów Sądów Apelacyjnych w Warszawie i Lublinie.

Kultura

Portret Józefa Piłsudskiego pędzla Jacka Malczewskiego (1916)

(Od 1916 r. repertuar patriotyczny w teatrach warszawskich, żywe obrazy według dzieł Grottgera. Józef Rapacki - Pro memoria. Prusak w Polsce. Archiwa - Hutten. Kinematografy - Pola Negri. 1916, 7 sierpnia - Powołanie Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego w Łodzi. 1918, 20-22 września - I Zjazd Polskich Stowarzyszeń Sportowych i Gimnastycznych w Warszawie. 1918, 18 marca - w warszawskiej kawiarni „Udziałowa" odbyło się spotkanie grupy autorów, muzyków, krytyków i działaczy kulturalnych, inicjujące powołanie polskiego Związku Autorów i Kompozytorów Scenicznych).

W czerwcu 1918 r. Warszawie działały: Teatr Wielki, Teatr Rozmaitości, Teatr Polski, Teatr Letni, Teatr Nowości oraz Teatr Mały.

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Siły zbrojne

Ustanowienie zależnego od Niemiec i Austro-Węgier Królestwa Polskiego było przede wszystkim spowodowane faktem, że przedłużająca się I wojna światowa zmusiła państwa centralne do poszukiwania rezerw mobilizacyjnych na okupowanych ziemiach polskich. Ostatecznie jednak korzystny dla państw centralnych przebieg wojny na froncie wschodnim spowodował, że polska armia przestała być potrzebna Cesarstwu Niemieckiemu.

W Królestwie

Tworzonym od podstaw przez niemiecką administrację okupacyjną siłami zbrojnymi Królestwa Polskiego aktu 5 listopada, była Polska Siła Zbrojna. 10 kwietnia 1917 r. do dyspozycji niemieckich władz okupacyjnych przekazany został, liczący ponad 21 tysięcy żołnierzy, Polski Korpus Posiłkowy. Korpus ten stanowił jedynie rezerwuar kadrowy dla Polskiej Siły Zbrojnej. Polska Siła Zbrojna została zorganizowana jako kursy szkoleniowe dla wywodzących się z Królestwa Polskiego żołnierzy Polskiego Korpusu Posiłkowego. Kursy te znajdowały się pod dowództwem oficerów armii niemieckiej. W lipcu 1917 r., po kryzysie przysięgowym w Polskim Korpusie Posiłkowym, w Polska Siła Zbrojna liczyła 2800 ochotników, zaś sam Polski Korpus Posiłkowy, na który składała się głównie II Brygada Legionów, został oddany pod dowództwo austro-węgierskie.

Z chwilą zadeklarowania przejęcia przez Radę Regencyjną w dniu 12 października 1918 r. zwierzchniej władzy nad wojskiem zaczęto stosować określenie Wojsko Polskie. 24 października 1918 r. usunięto z wojska polskiego niemieckich oficerów.

Zawiązanie się 7 listopada 1918 r. w Lublinie Tymczasowego Rządu Ludowy Republiki Polskiej uniemożliwiło zorganizowanie tam lokalnego inspektoratu WP, zaś wywołanie buntu w przybyłym tam z Warszawy I batalionie 2 pułku piechoty opóźniło odsiecz dla Lwowa. Rząd lubelski mianował swojego Ministra Spraw Wojskowych płk. Rydza na stopień generała porucznika, zaś Naczelny Dowódca WP Józef Piłsudski nie uznał tego awansu. Niemniej jednak Naczelny Dowódca WP zatwierdził jako warunkowe, nominacje oficerskie dokonane przez Rydza do 21 listopada 1918 r.

Na wschodzie

Od marca 1918 r. Rada Regencyjna sprawowała zwierzchnictwo nad korpusami polskimi w Rosji. I tak 4 marca 1918 r. Radzie Regencyjnej podporządkowała się Rada Naczelna Polskiej Siły Zbrojnej, natomiast 6 marca 1918 r. Rada Regencyjna objęła zwierzchnią władzę nad I Korpusem Polskim w Rosji. W kwietniu 1918 r. Rada Regencyjna powołała gen. Aleksandra Osińskiego na stanowisko naczelnego dowódcy Wojsk Polskich na Ukrainie, któremu podporządkowały się II i III Korpus. Na rozkaz gen. Osińskiego, 18 kwietnia 1918 r. gen. Haller zatrzymał w rejonie Kaniowa maszerujący za Dniepr II Korpus. 10 maja 1918 r., powołując się wydany przez Główną Kwaterę armii niemieckiej zakaz podejmowania przez Radę Regencyjną decyzji politycznych dotyczących wojska, Rada zwolniła dowódcę I Korpusu Polskiego z podległości, a żołnierzy korpusu - ze złożonej jej przysięgi. Po zawarciu przez państwa centralne traktatów pokojowych z Ukrainą, Rosją i Rumunią, w okresie od kwietnia do czerwca 1918 r., siłą, albo pod groźbą użycia siły korpusy polskie zostały rozbrojone i rozformowane przez Niemcy i Austro-Węgry.

W Galicji

Na organizowanie wojska polskiego w Galicji, w październiku i listopadzie 1918 r., miały wpływ konieczność rozbrojenia wojsk austro-węgierskich, stacjonujących na terenie tej prowincji, oraz zajęcie wschodniej części Galicji przez wojska zachodnioukraińskie, działające przy wsparciu dowództwa Armii Austro-Węgier. Działania organizacyjne podejmowały zarówno władze Królestwa Polskiego, jak i nie podporządkowująca się tym władzom Polska Komisja Likwidacyjna.

W drugiej połowie października 1918 r. przebywający we Lwowie płk. Władysław Sikorski utworzył z żołnierzy byłego Polskiego Korpusu Posiłkowego we Lwowie batalion zapasowy WP, wysyłający byłych legionistów oraz żołnierzy austriackich narodowości polskiej do Królestwa. W dniu 31 października 1918 r. stan tego batalionu wynosił 32 żołnierzy. Zajęcie Lwowa przez wojska zachodnioukraińskie w dniu 1 listopada 1918 r. wymusiło podporządkowanie się tych niewielkich sił jednolitej polskiej Komendzie Naczelnej.

Poza wysłaniem do Krakowa I batalionu 2 pułku piechoty, który dotarł tam 5 listopada 1918 r., w listopadzie 1918 r. działalność władz Królestwa Polskiego w zakresie spraw wojskowych na terenie Galicji przejawiała się poprzez nie w każdym przypadku skuteczne akty urzędowe, takie jak:

• rozkaz Szefa Sztabu Głównego WP z 1 listopada 1918 r., potwierdzający gen. Puchalskiego na stanowisku naczelnego dowódcy WP w Galicji, gen. Roję - na stanowisku polskiego komendanta wojskowego w obrębie korpusowym Krakowa, oraz powołujący na dowódcę WP we Lwowie gen. Lamezana,
• wydane 4 listopada 1918 r. przez Radę Regencyjną - reskrypt w sprawie powierzenia gen. Stanisławowi Szeptyckiemu tymczasowego dowództwa sił zbrojnych na obszarze dawnej okupacji austro-węgierskiej oraz w Galicji, oraz dekret w przedmiocie tworzenia armji narodowej, nakazujący tworzenie jednostek bojowych z formacji liniowych przejętych z wojsk austriackich,
• rozkaz Szefa Sztabu Generalnego z 10 listopada 1918 r., potwierdzający utworzenie okręgów wojskowych w Krakowie, Przemyślu i Lwowie oraz określający sposób ich zasilania żołnierzami z okręgów wojskowych, zorganizowanych poza Galicją.

8 listopada 1918 r. podczas uroczystej mszy na Wawelu oficerowie i żołnierze polscy w obecności gen. Rozwadowskiego złożyli przysięgę według roty ustalonej przez Radę Regencyjną. Jednocześnie gen. Roja zachował neutralną postawę wobec Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej w Lublinie, odmawiając opublikowania komunikatu gen. Rozwadowskiego, skierowanego przeciwko temu rządowi. Pismem z 13 listopada 1918 r. Józef Piłsudski, Naczelny Dowódca WP, poinformował gen. Roję o przejęciu pod swoje rozkazy wszystkich polskich oddziałów i formacji na ziemiach polskich.

Zobacz też

• Naczelny Komitet Narodowy
• Polonia Restituta (film)

Linki zewnętrzne

• c. i k. Jeneralne Gubernatorstwo Wojskowe dla austryacko-węgierskiego obszaru okupowanego w Polsce: Dziennik Rozporządzeń (pol.). Biblioteka Cyfrowa UMCS, 1915-1916. [dostęp 30-03-2012].
• c. i k. Zarząd wojskowy w Polsce: Dziennik Rozporządzeń (pol.). Biblioteka Cyfrowa UMCS, 1915-1918. [dostęp 30-03-2012].
• Prezydent Ministrów (organ promulgacyjny): Monitor Polski (pol.). W: e-Kolekcja Czasopism Polskich [on-line]. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie oraz Biblioteka Narodowa, roczniki 1918, 1919, 1929. [dostęp 01-04-2012].
• Komisja Wojskowa, Minister Spraw Wojskowych (organy promulgacyjne): Dziennik Rozporządzeń (pol.). Śląska Biblioteka Cyfrowa, 1918. [dostęp 02-04-2012].
• Roman Dmowski i in.: Protest lozański przeciwko proklamacji z 5 listopada 1916 r. (pol.). Portal historyczny Dzieje.pl, 11 listopada 1916 r. [dostęp 19-11-2011].
• państwa centralne: traktat pokojowy państw centralnych z Ukrainą (ang.). W: Source Records of the Great War, Vol. VI [on-line]. firstworldwar.com, 9 lutego 1918 r. [dostęp 22-11-2011].
• Józef Rapacki: Pro memoria. Prusak w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo "Tygodnika Ilustrowanego".  - Śląska Biblioteka Cyfrowa (pol.). [dostęp 8-11-2011].
• Henryk Zieliński: Polska i sprawa polska podczas I wojny światowej (pol.). W: Historia Polski [on-line]. Ossolineum, 1982.
• Polish Border Strip (ang.). Wikipedia, 22-02-2009. [dostęp 23-11-2011].