Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
Krążownik pomocniczy – klasa okrętów powstałych przez przebudowę i uzbrojenie dużych lub średnich statków cywilnych, używana głównie w okresie pierwszej i drugiej wojny światowej. Spotykanym anglojęzycznym skrótem jest AMC - Armed Merchant Cruiser.
Krążowniki pomocnicze powstawały poprzez przebudowanie i uzbrojenie większych statków pasażerskich, a nawet towarowych, o mocniejszych kadłubach. Tak powstałe okręty były często używane jako tzw. rajdery, czyli okręty używane do działania na liniach komunikacyjnych nieprzyjaciela i zwalczania jego żeglugi. Dominującym przeznaczeniem była jednak rola odwrotna, czyli patrolowanie i ochrona własnych konwojów i linii komunikacyjnych przed wrogimi rajderami, gdy nie było wystarczającej ilości okrętów eskortowych lub krążowników.
Spis treści |
Mimo nazwy, krążowniki pomocnicze nie zaliczały się do klasy krążowników i nie miały z nimi pod względem konstrukcji nic wspólnego, z wyjątkiem wielkości i uzbrojenia (porównywalnego z mniejszymi krążownikami lekkimi). Zostały tak nazwane z uwagi na wypełnianie tradycyjnie rozumianych zadań "krążowniczych" w postaci odbywania dalekich rejsów patrolowych, w celu ochrony lub zwalczania komunikacji morskiej, od których rejsów (ang. cruise) wzięła się etymologia całej klasy krążowników. Nie były one opancerzone, a z uwagi na użycie do ich przebudowy statków cywilnych, charakteryzowały się znacznie mniejszą odpornością na uszkodzenia, zwłaszcza wybuchy podwodne i pożary, od specjalnie budowanych okrętów. Stosowano jedynie doraźne ulepszenia zwiększające niezatapialność, typu wypełnienia ładowni pustymi beczkami lub korkiem.
Podstawowymi parametrami charakteryzującymi siłę bojową krążowników pomocniczych były: wielkość, prędkość, zasięg rozumiany szerzej jako autonomiczność i uzbrojenie, a w wielu przypadkach także maskowanie.
Trudno mówić o średnich wartościach czy przeciętnej wielkości, były to bez wyjątku okręty budowane ad hoc i od tego, jakiej wielkości był statek bazowy, zależała wyporność powstałego z niego krążownika pomocniczego. Można natomiast mówić o pewnych pułapach wielkości. Okręty te, jako przebudowywane ze statków, miały wyporność od 3000 ton do nawet 19 000 ton (np. niemiecki "Kormoran"). Często do opisu wielkości krążowników pomocniczych zamiast wyporności używa się parametrów stosowanych wobec bazowych jednostek cywilnych, jak nośność statku lub pojemność brutto (BRT).
Prędkość nie była zasadniczym atutem tej klasy, przebudowywane ze statków i doraźnie tylko uzbrajane nie przechodziły remontów czy udoskonaleń w maszynowniach i prędkość pozostawała taka sama jak poprzednio, rzadko kiedy przekraczała 20-25 węzłów, zwykle było to ok. 15-17 w. W zasadzie wystarczała, żeby zatopić z zaskoczenia statek handlowy lub ewentualnie przez krótki okres ścigać go.
Zasięg był jednym z parametrów, który był ze względu na specyfikę działań bardzo ważny. Rajdery musiały krążyć po morzach aby natrafić na swoją "ofiarę", przy tym możliwości ich zawijania do portów były ograniczone. Okręty te, będąc przebudowywane ze statków handlowych, miały duży zasięg, a dodatkowo był on zwiększany. Mimo zasięgu rajderów, wynoszącego nierzadko 15000 mil morskich i tak okazywał się on mały, w związku z czym zachodziła potrzeba wysyłania specjalnych okrętów zaopatrzeniowych mających zaopatrywać je nie tylko w paliwo, ale i we wszelkie środki do życia dla załogi i amunicję. Statki te odbierały także wzięte do niewoli załogi zatopionych przez krążowniki statków.
Z zasięgiem powiązany jest jeszcze inny parametr mający duży wpływ na siłę bojową krążowników pomocniczych, a mianowicie autonomiczność, czyli zdolność do długotrwałego działania bez uzupełniania zapasów. Ten parametr był wysoki, liczba dni jakie te okręty potrafiły spędzać bez uzupełniania zapasów była bardzo duża, nawet jak na standardy przyjęte dla "regularnych" okrętów. Przeciętnie krążownik pomocniczy w rejsie korsarskim potrafił "wytrzymać" bez dopływu zapasów z zewnątrz, w skrajnych wypadkach, około miesiąca. Najdłuższe rejsy bojowe niemieckich rajderów, przy uzupełnianiu zaopatrzenia na morzu, trwały ponad 16 miesięcy. Oprócz załogi, korsarskie okręty tej klasy musiały jeszcze pomieścić jeńców z zatopionych statków. Z kolei krążowniki pomocnicze przebudowane ze statków pasażerskich często służyły także jako transportowce wojska.
Uzbrojenie montowano różne: najczęściej stosowano kilka pojedynczych dział kalibru 120-150 mm, wspomagane dodatkowymi np. 76 mm i ewentualną lekką artylerią przeciwlotniczą. Część okrętów, zwłaszcza te przeznaczone do zwalczania wrogiej żeglugi, miała wyrzutnie torpedowe i miny, a nawet przenosiła małe kutry torpedowe. Niektóre wyposażone były też w wodnosamoloty rozpoznawcze. Przykładem może być niemiecki "Kormoran" mający 6 dział kalibru 150 mm, kilka działek przeciwlotniczych, 6 wyrzutni torpedowych kalibru 533 mm, dwa wodnosamoloty i kuter torpedowy.
Ostatnim elementem mającym wpływ na siłę bojową tej klasy okrętów jest maskowanie, jednak miało ono znaczenie jedynie w przypadku okrętów korsarskich. Na maskowanie może składać się wiele elementów, niemieckie krążowniki pomocnicze miały wiele elementów ruchomych pozwalających się składać lub rozwijać, w zależności od potrzeb; ruchome sztuczne kominy oraz odkrywane na czas strzelania i niewidoczne normalnie działa. Maskowanie to też sposób podawania nazwy okrętu oraz bandera. Należy jednak zdawać sobie sprawę, że użycie maskowania podczas walki, zwłaszcza cudzej bandery, mogło być sprzeczne z prawem wojennym.
Warto wspomnieć, że podobne do zamaskowanych krążowników pomocniczych, lecz mniejsze i o innym przeznaczeniu, były statki-pułapki z I wojny św., służące do walki z okrętami podwodnymi.
Oprócz krążowników pomocniczych i statków-pułapek, mniejsze uzbrojone statki handlowe były także używane jako pomocnicze patrolowce. Marynarka brytyjska podczas II wojny światowej używała także 8 pomocniczych krążowników przeciwlotniczych, służących do ochrony konwojów przed lotnictwem.
Jednymi z pierwszych okrętów, odpowiadającymi charakterystyką i zastosowaniem krążownikom pomocniczym, były okręty przebudowane ze statków handlowych, używane podczas wojny secesyjnej w Ameryce Północnej (1861-1865) przez konfederatów do zwalczania żeglugi Unii. Mimo że były one określane w języku angielskim wprost jako krążowniki (Cruiser), niemniej w tym okresie klasa krążowników jeszcze nie istniała i oznaczało to jedynie ich rolę. Z uwagi na przystosowanie jednostek cywilnych, konfederackie krążowniki można uznać za protoplastów krążowników pomocniczych. W tym okresie jednak różnice konstrukcyjne między statkami a okrętami, nie były jeszcze znaczne. Najbardziej znanymi z nich były CSS Sumter i CSS Alabama - okręty o napędzie żaglowo-parowym, uzbrojone w 5 i 8 dział.
Krążowniki pomocnicze były następnie używane przez Rosję podczas wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905), lecz bez większych efektów[1].
Duże zaangażowanie krążowników pomocniczych miało miejsce podczas I wojny światowej. Niemcy używali wówczas do działań rajderskich 16 okrętów tego typu, rozmaitych rozmiarów i typu, od małego transportowca "Meteor" (wyporność 3640 t) do transatlantyków "Kaiser Wilhelm der Große" i "Kronprinz Wilhelm" (24 300 t), włącznie z żaglową fregatą "Seeadler". Jedynie kilka z nich odniosło większe sukcesy. Wielka Brytania z kolei używała krążowników pomocniczych do ochrony własnych linii żeglugowych. Ciekawszymi epizodami było m.in. zatopienie niemieckiego krążownika pomocniczego "Cap Trafalgar" przez brytyjski "Carmania", 14 września 1914 oraz walka między niemieckim krążownikiem pomocniczym "Greif" i brytyjskim "Alcantra" 29 lutego 1916, zakończona zatopieniem obu okrętów[2].
Najbardziej znane użycie krążowników pomocniczych miało miejsce podczas II wojny światowej. Niemcy ponownie użyli wówczas jako rajdery 11 krążowników pomocniczych przebudowanych ze statków handlowych, a Brytyjczycy używali licznych okrętów tego typu do patrolowania i ochrony konwojów, zazwyczaj przebudowanych ze statków pasażerskich. Z reguły krążowniki pomocnicze nie miały szans w starciu z dużymi okrętami nawodnymi; ewenementem było jedynie starcie niemieckiego rajdera "Kormoran" z lekkim krążownikiem HMAS "Sydney", który zatopił atakiem z zaskoczenia z małej odległości, sam jednak również tonąc.
Brytyjski krążownik pomocniczy "Jervis Bay", uzbrojony w 5 dział kalibru 152 mm, był w stanie przez pewien czas odciągać niemiecki "pancernik kieszonkowy" "Admiral Scheer" od ochranianego konwoju, angażując go w walce. Został zatopiony, lecz dzięki jego poświęceniu, znikoma część statków konwoju została zatopiona. Szczególnie ciekawa była służba niemieckiego rajdera "Thor", który aż trzykrotnie walczył z brytyjskimi krążownikami pomocniczymi, z czego dwa pojedynki zostały zakończone uszkodzeniem okrętów brytyjskich, a trzeci zatopieniem brytyjskiego HMS "Voltaire". O wrażliwości krążowników pomocniczych na uszkodzenia, podobnej, jak zwykłych statków, świadczy jednak fakt, że niemiecki krążownik pomocniczy "Stier" został zatopiony w pojedynku ze słabo uzbrojonym statkiem SS "Stephen Hopkins", który również zatonął[3].
| Nazwa oryginalna | Kraj pochodzenia | Nazwa rajdera | Kod rajdera | Zwodowany w roku | Tonaż (BRT) | Pierwszy armator | Dalsze losy statku |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kurmark | Niemcy | Orion | HSK-1 | 1930 | 7 021 | HAPAG | Zbombardowany i zatopiony 4 maja 1945 koło Świnoujścia |
| Goldenfels | Niemcy | Atlantis | HSK-2 | 1937 | 7 862 | Hansa Line | Zatopiony przez HMS Devonshire 22 listopada 1941 na Atlantyku |
| Neumark | Niemcy | Widder | HSK-3 | 1930 | 7 851 | HAPAG | Przetrwał wojnę |
| Santa Cruz | Niemcy | Thor | HSK-4 | 1938 | 3 862 | OPDR Line | Spłonął 30 listopada 1942 w Jokohamie |
| Kandelfels | Niemcy | Pinguin | HSK-5 | 1936 | 7 766 | Hansa Line | Zatopiony przez HMS Cornwall 8 maja 1941 na Oceanie Indyjskim |
| Cairo | Niemcy | Stier | HSK-6 | 1936 | 4 788 | Atlas-Levante Line | Zatopiony 27 września 1942 przez SS Stephen Hopkins na Atlantyku |
| Ems | Niemcy | Komet | HSK-7 | 1937 | 3 287 | NDL | Zatopiony 14 października 1942 przez MTB[4] w kanale La Manche |
| Steiermark | Niemcy | Kormoran | HSK-8 | 1938 | 8 736 | HAPAG | Zatopiony 19 listopada 1941 na zachód od Australii |
| Bielsko | Budowany dla Polski | Michel | HSK-9 | 1939 | 4 740 | GAL | Zatopiony 17 października 1943 przez OP[5] koło Jokohamy |
| Togo | Niemcy | Coronel | HSK-10 | 1938 | 5 042 | DAL Line | Przetrwał wojnę |
| Glengarry | Dania | Hansa | HSK-11 | 1939 | – | – | Przetrwał wojnę |
Krążowników pomocniczych używały też inne państwa, przede wszystkim Japonia, Włochy i Francja, lecz na mniejszą skalę. Japońskie próby wykorzystywania krążowników pomocniczych do działań rajderskich zakończyły się po starciu okrętów "Aikoku Maru" i "Hokoku Maru" z alianckim słabo uzbrojonym trałowcem HMIS "Bengal" i statkiem "Ondina" 11 listopada 1942, którego efektem było zatopienie "Hokoku Maru" po trafieniu w jego wyrzutnię torped. Znanym epizodem było też zatopienie włoskiego rajdera "Ramb I" przez krążownik HMNZS "Leander" 27 lutego 1941.
(niepełna lista)
