Książka blokowa

Strona z Bibliae Pauperum z XV wieku. Książka powielona techniką ksylograficzną.

Pierwsza książka blokowa Ars Moriendi, Holandia 1460 rok

Strona z Apokalipsy wydanej w okresie 1450-1500

Książka blokowa (lub książka ksylograficzna z greckiego ksylon + grapho, drewno + piszę) – forma książki, która powstaje w wyniku odbijania jednostronnie stron (tekstu oraz rysunków) z klocków drzeworytowych.

Spis treści

1 Geneza powstania książki
2 Wydania książki blokowej
3 Książki blokowe w zbiorach bibliotecznych ^[2]
4 Przypisy
5 Zobacz też
6 Bibliografia

[edytuj] Geneza powstania książki

Książka blokowa pojawiła się w Europie w XV wieku. Była to pośrednia forma pomiędzy rękopisem a książką drukowaną ruchomymi czcionkami. Dzieli się ją na kilka grup w zależności od stosunku obrazu do tekstu:

obraz bez tekstu (były to głównie wizerunki świętych, karty do gier czy tarcze herbowe oraz mapy. Tekst dopisywany był ręcznie, a w późniejszym okresie odbijano go z czcionek w prasach drukarskich);
obraz i tekst znajdował się na jednej płytce (tekst służył do objaśnienia treści rysunku);
obraz i tekst był tworzony na oddzielnych płytkach i odbijany na osobnych kartach;
tekst pozbawiony rysunku (głównie podręczniki szkolne, gramatyki języka łacińskiego tzw. donaty.

Treść książek blokowych dotykała najczęściej tematyki religijnej i miała charakter moralizatorski, kaznodziejski, rzadziej poświęcone były obyczajom ludowym lub służyły rozrywce. Większość tego typu druków nie była opatrzona ani datą, ani nazwiskiem. Szacuje się, iż pierwsze książki blokowe powstały w latach 1420-1430 w Holandii, a następnie powstawały w południowych Niemczech, w Norymbergii, Ulm, Augsburgu i w Szwaben. Szczyt ich rozwoju przypada na lata 1455-1460. Ostatnie tego typu druki datuje się na początek lat XVI wieku. Według niemieckiego XIX-wiecznego uczonego, Wilhelma Ludwika Schreibera, z okresu od lat 30. XV wieku do pierwszych lat XVI wieku zachowały się 33 dzieła w 100 wydaniach, przy czym najwcześniejsze mają niektóre fragmenty zapisane ręcznie^[1].

[edytuj] Wydania książki blokowej

Do najpopularniejszych tytułów tworzonych w ten sposób należały:

Apokalipsa św. Jana pod tytułem Historia sancti Johannis Evangelistae eiusque visiones apocalypticae – najwcześniejsze dzieło powstałe w latach 1420-1430 w Holandii.
Biblia pauperum – przedstawiające sceny ze Starego i Nowego Testamentu;
Ars moriendi – sztuka umierania, dzieło pochodzące z 1450 roku w Holandii;
Ars memorandi – dzieło przeznaczone dla kleryków i duchownych;
Speculum humanae salvationis – zwierciadło ludzkiego zbawienia;
Oracula Sibyllina
Liber regum – dzieło o życiu proroka Dawida;
Hyrologium deviotonis – modlitewnik;
Das buch von dem Endchrist – utwory na temat Antychrysta;
Defensorium inviolatae virginitatias
Salve Regina;
Canticum Canticorum;
Donatus minor - podręcznik do nauki języka łacińskiego z 1475 roku;
Mirabilia Romae – przewodnik dla pielgrzymów do Rzymu;
Canticum conticorum;
Death of dance;
Abecadło.

[edytuj] Książki blokowe w zbiorach bibliotecznych ^[2]

[edytuj] Uniwersytet Heidelberga ^[3]

Apokalypse,(łac.) wyd.południowe Niemcy (?), ok. 1469 (Pal Cod. Germanisches 226a)
Apokalypse, (łac. z odręcznymi tłumaczeniami niemieckimi) (Pal Cod. Germanisches 34)
Ars-Moriendi, (łac. - niem. z odręcznymi tłumaczeniami niemieckimi)
Biblia pauperum (ksylograficzna z ręcznie pisanym tekstem)(Pal Cod. Germanisches 438
Biblia Pauperum, (łacina z ręcznym tłumaczeniem) (Pal Cod. Germanisches 34)
Death of dance, Pal Cod. Germanisches 438)
Symbolum Apostolicum, Cod. Pal. germ. 438,
Septimania poenalis, Cod. Pal. germ. 438,
Planetenbuch, Cod. Pal. germ. 438,
Geschundener Wolf (dwuwierszowa bajka o chorym lwie, Cod. Pal. germ. 438,
Dekalog, Cod. Pal. germ. 438,

[edytuj] Biblioteka w Bambergu ^[4]

Ab anno domini 1478 (kalendarz na lata 1478-96), 1478
Ars memorandi, ok. 1470/75
Ars moriendi, ok. 1475
Die XXIIII. Stund des wercks vnser erlösung vnd des leydens xpi Christi, 1475
Donatus, Aelius: Ars minor, ok. 1485
Wagner, Ulrich (?): Regula von dre ist drey dinck die du setzt (sog. Bamberger Blockbuch), ok. 1471/1482

[edytuj] Münchner Digitalisierungszentrum ^[5]

Strona z Biblii Pauperum z 1455 roku

Strona z dzieła pt. Taniec ze śmiercią z 1455-1458

Abecedarium, [Süddeutschland (Ulm)?], [ca. 1470?] (Xylogr. 39 t)
Ars et modus contemplativae vitae, Norymberga, 2 egz z 1473
Ars memorandi per figuras evangelistarum, Północne Niemcy (Norymberga lub Schwabia), 3 egz. z ok. 1470/75
Ars memorandi per figuras evangelistarum, Północne Niemcy, 5 egz. z lat po 1470
Ars moriendi, Ulm, 2 egz. z ok. 1468/69]
Ars moriendi, Nadrenia, (Dolny Ren, Kolonia, Moguncja), [ok. 1470] (Memmingen, Stadtbibliothek)
Ars moriendi, Nadrenia, (Dolny Ren, Kolonia, Moguncja), [ok. 1470]
Ars moriendi, Nadrenia, (Dolny Ren, Strasburg, Basel)], [ok. 1480/85?]
Ars moriendi, (południowe Niemcy), 3 egz. z lat ok. 1475
Ars moriendi, (południowe Niemcy), 2 egz. z lat ok. 1480/85
Biblia pauperum, Niemcy, [ok. 1469]
Biblia pauperum, Niemcy,
Biblia pauperum, Nördlingen, 4 egz. z 1470,
Biblia pauperum, Norymbergia, 3 egz z 1472,
Biblia pauperum, Holandia, (z lat ok. 1460/65, ok. 1465, 2 egz. z lat ok. 1460/63)
Canticum canticorum, Niemcy 3 egz. z lat ok. 1469/70
Canticum canticorum, Holandia, 3 egz z lat ok. 1465
Der Antichrist und die fünfzehn Zeichen vor dem Jüngsten Gericht, Norymbergia , 2 egz z lat 1472
Der Antichrist und die fünfzehn Zeichen vor dem Jüngsten Gericht, Norymbergia, [ok. 1450 (ale nie po 1467)]
Der Antichrist und die fünfzehn Zeichen vor dem Jüngsten Gericht, południowe Niemcy, 4 egz. z lat ok. 1465 ale przed 1470
Die sieben Planeten, Bazylea, [ok. 1465/70]
Die sieben Planeten, Szwabia, [ok. 1465]
Donatus, Aelius: Ars minor, Ulm, [ok. 1476/77]
Donatus, Aelius: Ars minor, Bazylea, [ok. 1486]
Donatus, Aelius: Ars minor, Mittelrhein, [przed 1475]
Donatus, Aelius: Ars minor, [ok. 1485/90]
Franciscus [de Retza]: Defensorium inviolatae virginitatis Mariae, Nördlingen, 3 egz. z 1470
Hartlieb, Johannes: Chiromantie, Augsburg, 3 egz. z ok. 1485/95
Apokalypse Johannis, Niemcy, [ok. 1468/70]
Apokalypse Johannis, Holandia, 2 egz z ok. 1465/70
Apokalypse Johannis, Apokalypse Holandia, [ok. 1465/70]
Apokalypse Johannis, Apokalypse Niemcy, 2 egz. z ok. 1468/70
Apokalypse Johannis, Apokalypse Holandia, [ok. 1465/70]
Jtem in dem puechlein stet geschrieben wie Rome gepauet ward, Rzym, [ok. 1475]
Meinradslegende , [ok. 1466?]
Regiomontanus, Johannes: Kalendarz, Norymbergia, 3 egz z ok. 1474/76
Speculum humanae salvationis, Holandia, [2 połowa XV wieku]
Speculum humanae salvationis, Holandia, 2 egz. z ok. 1468/79
Symbolum apostolicum, północne Niemcy, [przed 1470]
Symbolum apostolicum, północne Niemcy, [po 1470?]
Totentanz, [południowe Niemcy], [ok. 1465/70?]

Dzieło Speculum Humanae Salvationis z 1470 roku

[edytuj] Oxfordzka Biblioteka Bodleiana ^[6]

Apocalypse, Niderlandy i Niemcy 1460,
Apocalypse, Niemcy 1465,
Apocalypse, Niemcy 1468/70,
Biblia Pauperum, Holandia ok. 1460-3, druk w Niemczech ok.1465-70
Biblia Pauperum, Niemcy ok. 1462-8
Biblia Pauperum, Niemcy ok. 1470
Canticum Canticorum , Niemcy ok. 1469-70
Donatus: Ars minor , Ulm, Conrad Dinckmut, ok. 1476/80
Speculum humanae salvationis , Niederlandy, ok. 1474-5
Passion [fragment] , Süddeutschland, ok. 1460/65

[edytuj] Biblioteka Uniwersytecka Princeton

Biblia pauperum, Norymbergia, Hans Sporer, 1471 nie później niż 1475^[7]

[edytuj] Biblioteka Kongresowa w Waszyngtonie

Apocalypsis Sancti Johannis, Niemcy ok. 1470 ^[8]
Ars memorandi per figuras Evangelistarum, Niemcy ok. 1470^[9]
Ars moriendi, Niemcy ok. 1466^[10]
Ars moriendi, Niemcy, ok. 1470^[11]
Ars Moriendi, Niemcy, 1475^[12]
Biblia pauperum, Niederlandy ok. 1470^[13]
Passio Christi, Niemcy ok. 1470^[14]

[edytuj] Biblioteka księżnej Anny Amalii w Weimarze

Biblia pauperum - ok. 1470-1475^[15]
Ars memorandi notabilis per figuras evangelistarum. - ok. 1470-1475^[15]

[edytuj] Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel

Apocalypsis S. Johannis. [ok. 1465-70]^[16]
Apocalypsis S. Johannis. [ok. 1470-75]^[17]
Apocalypsis S. Johannis. [ok. 1462/3]^[18]
Ars moriendi. Ulm, [ok. 1470]^[19]
Ars moriendi Oberrhein, [ok. 1480/85]^[20]
Ars moriendi Kolonia [ok. 1475]^[21]
Biblia pauperum [ok. 1470-75]^[22]
Biblia pauperum [ok. 1462-68]^[23]
Biblia pauperum Nördlingen: [Walther ; Hurning], [nie przed 1470]^[24]
Biblia pauperum Nürnberg : [Sporer], 1471^[25]
Geschichte des Simon von Trient Trient : Duderstat, 6.IX.1475^[26]
Hartlieb, Johannes: Die Kunst der Chiromantie Augsburg : Schapf, [ok. 1485/95]^[27]
nie zidentyfikowany kalendarz^[28]

Przypisy

↑ Do dnia dzisiejszego odnajduje się fragmenty książek blokowych w toku badań makulaturowych.
↑ Na podstawie niemieckojęzycznych Wikiźródeł
↑ Apokalypse, lat. (Blockbuch) (Süddeutschland (?), vor 1469) (Cod. Pal. germ. 226a)
↑ Staatsbibliothek Bamberg - Digitale Sammlungen - Ergebnisse - Vollanzeige
↑ http://dfg-viewer.de/show/?set[mets]=http%3A%2F%2Fmdz10.bib-bvb.de%2F~db%2Fmets%2Fbsb00038686_mets.xml
↑ Search Results: All Fields similar to 'Arch. g d.56' - ODL
↑ Princeton University Library
↑ Library of Congress
↑ Library of Congress
↑ Library of Congress
↑ Library of Congress
↑ Library of Congress
↑ Library of Congress
↑ Library of Congress
↑ ^15,0 ^15,1 HAAB - Monographien Digital
↑ HAB
↑ HAB
↑ HAB
↑ HAB
↑ HAB
↑ HAB
↑ HAB
↑ HAB
↑ HAB
↑ HAB
↑ HAB
↑ . HAB
↑ HAB

[edytuj] Zobacz też

Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Książka blokowa

[edytuj] Bibliografia

Barbara Bieńkowska, Książka na przestrzeni dziejów, wyd. Centrum Edukacji Bibliotekarskiej, Informacyjnej i Dokumentacyjnej im. Heleny Radlińskiej, Warszawa 2005, ISBN 83-88581-21-X.
Helena Szwejkowska, Książka drukowana XV - XVIII wieku, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Wrocław 1975.
Bronisław Kocowski, Drzeworytowe książki średniowieczne, wyd. Ossolineum, Wrocław 1974.

[0] Do dnia dzisiejszego odnajduje się fragmenty książek blokowych w toku badań makulaturowych.

[1] Na podstawie niemieckojęzycznych Wikiźródeł

[2] Apokalypse, lat. (Blockbuch) (Süddeutschland (?), vor 1469) (Cod. Pal. germ. 226a)

[3] Staatsbibliothek Bamberg - Digitale Sammlungen - Ergebnisse - Vollanzeige

[4] ttp://dfg-viewer.de/show/?set[mets]=http%3A%2F%2Fmdz10.bib-bvb.de%2F~db%2Fmets%2Fbsb00038686_mets.xml

[5] Search Results: All Fields similar to 'Arch. g d.56' - ODL

[6] Princeton University Library

[7] Library of Congress

[8] Library of Congress

[9] Library of Congress

[10] Library of Congress

[11] Library of Congress

[12] Library of Congress

[13] Library of Congress

[autonazwa1-14] 15,0 ^15,1 HAAB - Monographien Digital

[15] HAB

[16] HAB

[17] HAB

[18] HAB

[19] HAB

[20] HAB

[21] HAB

[22] HAB

[23] HAB

[24] HAB

[25] HAB

[26] . HAB

[27] HAB

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

Książka blokowa

Spis treści

[edytuj] Geneza powstania książki

[edytuj] Wydania książki blokowej

[edytuj] Książki blokowe w zbiorach bibliotecznych ^[2]

[edytuj] Uniwersytet Heidelberga ^[3]

[edytuj] Biblioteka w Bambergu ^[4]

[edytuj] Münchner Digitalisierungszentrum ^[5]

[edytuj] Oxfordzka Biblioteka Bodleiana ^[6]

[edytuj] Biblioteka Uniwersytecka Princeton

[edytuj] Biblioteka Kongresowa w Waszyngtonie

[edytuj] Biblioteka księżnej Anny Amalii w Weimarze

[edytuj] Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel

Przypisy

[edytuj] Zobacz też

[edytuj] Bibliografia

Osobiste

Przestrzenie nazw

Warianty

Widok

Działania

Szukaj

Nawigacja

Dla czytelników

Dla wikipedystów

Narzędzia

Drukuj lub eksportuj

W innych językach

Książka blokowa

Spis treści

[edytuj] Geneza powstania książki

[edytuj] Wydania książki blokowej

[edytuj] Książki blokowe w zbiorach bibliotecznych [2]

[edytuj] Uniwersytet Heidelberga [3]

[edytuj] Biblioteka w Bambergu [4]

[edytuj] Münchner Digitalisierungszentrum [5]

[edytuj] Oxfordzka Biblioteka Bodleiana [6]

[edytuj] Biblioteka Uniwersytecka Princeton

[edytuj] Biblioteka Kongresowa w Waszyngtonie

[edytuj] Biblioteka księżnej Anny Amalii w Weimarze

[edytuj] Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel

Przypisy

[edytuj] Zobacz też

[edytuj] Bibliografia

Osobiste

Przestrzenie nazw

Warianty

Widok

Działania

Szukaj

Nawigacja

Dla czytelników

Dla wikipedystów

Narzędzia

Drukuj lub eksportuj

W innych językach

[edytuj] Książki blokowe w zbiorach bibliotecznych ^[2]

[edytuj] Uniwersytet Heidelberga ^[3]

[edytuj] Biblioteka w Bambergu ^[4]

[edytuj] Münchner Digitalisierungszentrum ^[5]

[edytuj] Oxfordzka Biblioteka Bodleiana ^[6]