Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
_-_kultura_%C5%82u%C5%BCycka.JPG&filetimestamp=20060428222112)
Kultura łużycka – kultura archeologiczna środkowej i młodszej epoki brązu oraz wczesnej epoki żelaza, występująca głównie na ziemiach polskich oraz przyległych do nich obszarów w innych państwach. Należy do kręgu kultur pól popielnicowych[1], do którego kwalifikuje się między innymi ze względu na formę pochówku ciałopalnego w popielnicach zakopywanych w ziemię. Kultura łużycka nie jest tworem jednolitym, a wręcz przeciwnie, dzieli się na wiele grup różniących się w różnym stopniu inwentarzem, obrządkiem pogrzebowym bądź formami osadnictwa. Występowały w niej zarówno osady otwarte, jak i zamknięte, do których zalicza się osadę w Biskupinie. Natomiast wszystkie grupy kultury łużyckiej charakteryzują się z tym samym modelem gospodarki oraz względnie zbliżonym modelem struktur osadniczych.
Spis treści |
Termin kultura łużycka został stworzony w drugiej połowie XIX wieku przez niemieckiego patologa, antropologa i prehistoryka Rudolfa Virchowa[2]. Początkowo nazwa ta służyła jedynie do oddania zjawisk występujących na obszarach Łużyc, gdzie na przełomie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, pojawiły się cmentarzyska składające się z grobów popielnicowych. Stopniowo jednak rozszerzano zasięg kultury łużyckiej na nowe ziemie, wpierw do Saksonii, Wielkopolski i Śląska, a także na tereny Czech i Moraw. Jej funkcjonowania dopatrywano się na coraz dalszych obszarach, identyfikując ją z występowaniem cmentarzysk, zwanych polami popielnicowymi. Dopiero w ciągu XX wieku zaczęto precyzować znaczenie pojęcia kultura łużycka[3]. Dało się zauważyć tendencję do rozszerzania zasięgu kultury łużyckiej przez badaczy polskich[4], przy odmiennych poglądach archeologów niemieckich i czeskich. Wiele do dyskusji wniósł Jan Filip[5], czeski archeolog i założyciel czasopisma archeologicznego Pamatký archeologické. Na określenie młodszych faz kultury łużyckiej w północnych i północno-wschodnich obszarach Czech, używał terminów kultura śląska i kultura platenicka. W dużym stopniu zgadzał się on jednak z poglądami archeologów polskich[6][7]. Inaczej sytuacja prezentuje się odnośnie używania terminu kultura łużycka przez archeologów niemieckich. Za kulturę łużycką uważają oni, odnośnie obszarów Brandenburgii, Saksonii i Łużyc, wczesne fazy jej rozwoju, nazywając tym samym późniejsze mianem kultury białowickiej, czy kultury górzyckiej. Z poglądem tym zgadza się Aleksander Gardawski, który wyróżnił kulturę białowicką na obszarze całej kultury łużyckiej[8]. Przyczyną tych różnic są metody, którymi posługują się badacze przy dokonywaniu podziałów taksonomicznych, mianowicie badacze polscy kierują się przy tym występowaniem tak zwanych pól popielnicowych oraz charakterystycznych form ceramiki, natomiast badacze niemieccy największą wagę przywiązują do wyrobów brązowych, charakterystycznych często dla kultury nordyjskiej[9].
Kultura łużycka została wyróżniona na podstawie występowania w całym jej zasięgu takiego samego typu gospodarki, podobnych form osadniczych oraz cech budownictwa. Ponadto wiele wzajemnych powiązań można zauważyć w inwentarzu ceramicznym, różnym co prawda w poszczególnych grupach, wykazującym jednak wiele cech wspólnych zarówno co do strony technicznej, jak i stylów w zdobnictwie. Ostatnim czynnikiem, który zaważył na wyróżnieniu tej kultury, jest obrządek pogrzebowy, w którym zmarłych składano powszechnie na długo użytkowanych cmentarzach.
Na przełomie XIX i XX wieku dominował pogląd, według którego ludność kultury łużyckiej przybyła na obszar dorzecza Odry i środkowej Łaby z ziem położonych w dorzeczu środkowego Dunaju. Wzrost zainteresowania tą problematyką miał miejsce w latach 20. XX wieku, kiedy problemem tym zajęli się Józef Kostrzewski[10] i Bolko von Richthofen[11]. Badacze ci zwrócili przy tym uwagę na istnienie grobów, które można nazwać formami przejściowymi, pomiędzy obrządkiem szkieletowym a obrządkiem ciałopalnym. Były to groby ciałopalne, nie zawierające popielnic, w których spalone resztki zwłok rozsypywano w jamach, wykopanych na długość ciała zmarłego. Ponadto wskazywano również na obecność niektórych wyrobów ceramicznych i brązowych zarówno we wczesnych fazach kultury łużyckiej, jak i w poprzedzającej ją kulturze przedłużyckiej. W związku z powyższymi ustaleniami uznano, że omawiana jednostka taksonomiczna wykształciła się na przełomie II i III epoki brązu, czyli około 1300 lat p.n.e. na bazie kultury przedłużyckiej. W 1928 roku Leon Kozłowski, zgadzając się z tą teorią, wyróżnił dla obszarów Dolnego Śląska, południowej Wielkopolski, Łużyc oraz wschodniej Saksonii, tak zwaną kulturę starołużycką[12]. Ziemie te uznał on za kolebkę kultury łużyckiej, a pogląd ten przyjął się także wśród innych archeologów. Obecnie termin kultura starołużycka został odrzucony i nie funkcjonuje już w literaturze.
Dopiero w latach 30. na skutek podjętych licznych badań na stanowiskach epoki brązu, zwrócono uwagę na rolę kultury trzcinieckiej w formowaniu się omawianej kultury. Polscy badacze zagadnieniem tym zajęli się zwłaszcza po drugiej wojnie światowej[13][14][15]. Doprowadziło to do swego rodzaju przeceniania wpływów, jaki mogła wywrzeć na formującą się kulturę łużycką, kultura trzciniecka[16]. Wysuwano wtedy pogląd, że kolebką mogła być dla niej strefa przemieszania się zespołów przedłużyckich i trzcinieckich[15]. Ważnym dla rozwoju myśli nad genezą omawianej kultury, było wyróżnienie przez Aleksandra Gradawskiego tak zwanej fazy łódzkiej, datowanej na starszą część III okresu epoki brązu, którą badacz ten wiązał z kulturą trzciniecką[17]. Miałaby być ona kolebką dla rozwoju wschodniej części kultury łużyckiej. Wiąże się to z wyraźnym podziałem na część zachodnią, gdzie większe powiązania można zauważyć z zespołami przedłużyckimi i na część wschodnią, gdzie dalej żywe były niektóre tradycje trzcinieckie. Również na obszarach Moraw i północno-zachodniej Słowacji badacze zwrócili uwagę na wpływy wcześniejszych kultur, mianowicie kultury wieterzowskiej oraz kultury mogiłowej[18].
Obecnie trudno jest mówić o powstaniu kultury łużyckiej jako o jednym, występującym wszędzie w taki sam sposób, zjawisku, nawet jeśli wyróżni się dwie grupy: wschodnią i zachodnią. W obrębie omawianej kultury archeologicznej, wyróżnić można wiele grup, dla których proces formowania się, nastąpił pod wpływem szeregu czynników. Zapewne nie dla wszystkich z tych grup proces ten przebiegał równocześnie. Początki kształtowania się kultury łużyckiej to końcowa część II okresu epoki brązu (1700–1300 lat p.n.e.) i początek III okresu (1300–1100 lat p.n.e.), według podziału chronologicznego, dokonanego przez Oskara Monteliusa. Proces ten rozpoczął się najpierw w grupie śląskiej, sasko-łużyckiej i słowackiej. Wiązał się ze zmianą modelu życia ludności, z przyjętego w kulturze przedłużyckiej na zachodnich i w kulturze trzcinieckiej na wschodnich połaciach ziem objętych nową jednostką kulturową. Zmiany te zachodziły w gospodarce, osadnictwie, kulturze materialnej, jak i przede wszystkim w obrządku pogrzebowym. Nie wszystkie jednak elementy obrządku pogrzebowego zostały od razu przyjęte, na co wskazuje długotrwałe przeżywanie się niektórych tradycji mogiłowych, na przykład występowanie obok grobów płaskich, pochówków pod kurhanami, wewnątrz których chowano szczątki w obrządku ciałopalnym bądź współistnienie na tych samych cmentarzyskach grobów szkieletowych i ciałopalnych[19].
Kultura łużycka rozwijała się od około 1350/1300 lat p.n.e. do około 500/400 lat p.n.e. W jej rozwoju w okresie epoki brązu na podstawie szerokiego rozprzestrzenienia się niektórych stylów produkcji ceramicznej oraz niektórych typów ozdób wykonywanych z brązu, rozróżnia się dwa podstawowe horyzonty chronologiczne[20]:
Wyróżnia się również fazę przypadającą na wczesną epokę żelaza, kiedy znaczne obszary kultury łużyckiej znalazły się pod wpływami kultury halsztackiej, a na obszarze Śląska można mówić wręcz o rozwijaniu się śląskiego typu stylu halsztackiego. Był to również pierwszy w dziejach ziem polskich okres napływu licznych wyrobów żelaznych. Ponadto z tym okresem wiąże się pojawienie tak zwanych grodów typu biskupińskiego, nazwanych tak od stanowiska archeologicznego w Biskupinie, słynącego obecnie z powstałej tam rekonstrukcji wału i osady kultury łużyckiej. Pojawienie się tej formy osadnictwa wiąże się najprawdopodobniej z najazdami na współczesne ziemie polskie nowej ludności, nazywanej Kimmerami. Kolejnym wartym wyróżnienia okresem w kulturze łużyckiej jest Hallstatt D, kiedy największym rozkwitem cieszyła się grupa wschodniowielkopolska, która przejęła od dominującej wcześniej grupy śląskiej, pośrednictwo w handlu bursztynem między obszarami Pomorza i południowej Europy. Na niektórych obszarach kultury łużyckiej, zwłaszcza na Kujawach, można zauważyć w tym czasie ślady najazdów grup scytyjskich, których efektem było zniszczenie części osad oraz występowanie na stanowiskach, charakterystycznych dla Scytów grocików z trzema graniami. Innym dowodem na obecność Scytów na ziemiach polskich jest skarb z Witaszkowa, mający charakter wotywno-kultowy[21].
| Nazwa okresu | Czas trwania (lata p.n.e.) |
|---|---|
| I okres epoki brązu | 1700–1500 |
| II okres epoki brązu | 1500–1300 |
| III okres epoki brązu | 1300–1100 |
| IV okres epoki brązu | 1100–900 |
| V okres epoki brązu | 900–700 |
| VI okres epoki brązu | 700–400 |
Zasięg kultury łużyckiej został najszerzej przyjęty przez badaczy polskich, wbrew opiniom archeologów czeskich i niemieckich. Obecnie jednak obserwuje się coraz powszechniejsze przyjmowanie polskiego punktu widzenia co do zasięgu tej kultury[22]. Według tego poglądu kultura łużycka obejmuje swoim zasięgiem niemal całe ziemie polskie, z wyjątkiem północno-wschodnich skrawków kraju, północno-zachodnią i środkową Słowację, północne i środkowe Morawy, północną i północno-wschodnią część Czech, Saksonię, Łużyce, wschodnią Turyngię oraz wschodnią Brandenburgię, zaś w kierunku wschodnim sięga zachodniej części Wołynia.
Na obszarze tym rozwijały się poszczególne, różniące się często od siebie w mniejszym lub większym zakresie, grupy.
Największe emocje wśród archeologów budzi kwestia przynależności etnicznej ludności kultury łużyckiej[24]. Wiąże się to z teorią o autochtonicznej genezie Słowian oraz z powstaniem terminu Prasłowianie. W okresie międzywojennym polska archeologia, której czołowym przedstawicielem był Józef Kostrzewski, dążyła do udowodnienia, że ziemie polskie były zasiedlone przez Słowian jeszcze w epoce brązu, a osadnictwo te miało charakter ciągły, aż do wczesnego średniowiecza[25]. Według hipotezy Kostrzewskiego to właśnie ludność kultury łużyckiej miała być przodkiem późniejszych Słowian. Koncepcja ta była obowiązującym paradygmatem polskiej archeologii w kilku następnych dziesięcioleciach, kiedy to badacze mieli za zadanie dowieść przynależności ziem zachodnich do Słowian. Była ona po części podyktowana jako odpowiedź na teorie archeologów niemieckich, a zwłaszcza Gustafa Kossinny, który doszukiwał się w kulturze łużyckiej etnosu pragermańskiego. Badacze niemieccy widzieli również w kulturze łużyckiej lustrzane odbicie pobytu na omawianych ziemiach ludów iliryjskich. Wiąże się to z wypracowanym przez Kossinnę sposobem przyporządkowania kultur archeologicznych poszczególnym ludom i plemionom, znanym z relacji starożytnych[26]. Dalej od Kostrzewskiego poszedł Aleksander Gardawski, który doszukiwał się istnienia Prasłowian w ramach kultury trzcinieckiej, na bazie której miała dopiero rozwinąć się kultura łużycka[8], natomiast najbardziej odważną w tej kwestii hipotezę postawił Witold Hensel[27]. Uważał on, że pierwsze prasłowiańskie wspólnoty należy przypisywać do okresu kultur z ceramiką sznurową. Zgodnie z tą hipotezą kultura trzciniecka i wschodnia część kultury łużyckiej odpowiadały plemionom słowiańskim, natomiast zachodnia część ziem w zasięgu kultury łużyckiej, dopiero później uległa slawizacji. Spośród grup etnicznych odnotowanych w źródłach piśmiennych podkreślić również należy prawdopodobny związek illyryjskich Wenetów z kręgiem kulturowym pól popielnicowych. U progu czasów historycznych ludy z tak zwanego wenetyjskiego ugrupowania etnicznego zepchnięte były jednak kolejnymi falami ludnościowymi na takie obszary jak rejon ujścia Wisły, Bretania, Macedonia, a nawet Paflagonia w Azji Mniejszej[28]. Obecnie podkreśla się słabość hipotezy autochtonicznego pochodzenia Słowian, wskazując na brak możliwości udowodnienia ciągłości osadniczej na ziemiach polskich. Zdaniem Kazimierza Godłowskiego geografia etniczna ówczesnej Europy była o wiele bardziej skomplikowana, niż uważają zwolennicy koncepcji autochtonistycznej. Wynika to z faktu, że istniało w tym czasie z pewnością wiele ludów, których języków nie znamy ani z przekazów pisanych, ani z czasów nam współczesnych[29]. Dlatego też niemożliwe do udowodnienia jest powiązanie niektórych grup etnicznych z określonymi grupami i kulturami kręgu kultur pól popielnicowych, w tym z grupami kultury łużyckiej. W związku z tym, jak podkreśla Piotr Kaczanowski, należy zachować szczególną ostrożność w identyfikowaniu grup taksonomicznych ze znanymi z przekazów pisanych grupami etnicznymi[30].
Włoski paleolingwista Mario Alinei, twórca teorii paleolitycznej ciagłości[31], znacznie starsze kultury archeologiczne przypisuje Słowianom. Jego metoda autodatowania lingwistycznego datuje zróżnicowanie językowe wcześniej niż teoria Colina Renfrewa. Alinii wskazuje także na zapożyczenia z języków słowiańskich w ościennych językach, zapożyczenia te przekształcone według reguł transformacji językowych dodatkowo ustalają daty ustalone metodą autodatowania. Alinei twierdzi, że słowiański charakter miały już naddunajskie kultury starčevskie[32] i późniejsze Vinča i Baden. Alinei jednoznacznie krytykuje polityczne pobudki przedwojennej "pangermańskiej ideologii"[33], z wykluczaniem grup słowiańskich z ziem obejmujących kulturę łużycką jako koniecznym następstwem tej ideologii[34].
Niektórzy polscy badacze identyfikowali ludność kultury łużyckiej ze wspomnianymi przez Herodota Neurami, na co miałyby wskazywać liczne na obszarze Polski nazwy rzeczne o rdzeniu *nur / *nyr („mokry, wilgotny”)[35]: Nurzec, Ner, Narew. Ponieważ Herodot, umiejscawiający Neurów w dorzeczu Prypeci, Bohu i Dniestru, pisze że przybyli tam ze swoich dawniejszych siedzib, byliby oni zatem ludnością łużycką która wywędrowała na wschód[36].
W przypadku ludności kultury łużyckiej próbuje się odtworzyć pierwotne struktury społeczne. Wiąże się to z zaawansowaniem w kwestii badań nad mikroregionami osadniczymi oraz wielkimi, funkcjonującymi nieraz przez kilkaset lat, cmentarzyskami. Pierwszą i najmniejszą jednostką podstawową w kulturze łużyckiej miała być rodzina pojedyncza. Rodziny te łączyły się następnie w wielkie rodziny bądź rody, na które składało się około 100–150 osób. Jedna taka wielka rodzina mogła wykorzystywać powierzchnię około 20–30 km². Największą, ale zapewne luźniejszą formę organizacji społecznej, miały sprawować plemiona składające się z 30–40 rodów. Właśnie tych plemion próbuje się doszukiwać w podgrupach grup kultury łużyckiej.
Na podstawie grobów z wielkich cmentarzysk poznano strukturę wiekową chowanych osób. Dominowały trzy grupy: dzieci do 6 miesięcy, ludzie młodzi w wieku 15–20 lat oraz ludzie dojrzali w wieku 25–35 lat. Obliczona średnia długości życia ludności kultury łużyckiej wynosi około 20 lat, co spowodowane jest dużą śmiertelnością wśród dzieci. Społeczności omawianej kultury były raczej egalitarne, czego dowodem jest bardzo mała ilość grobów wyróżniających się pod względem wyposażenia. W niektórych grupach, zwłaszcza w fazach wczesnych, groby takie jednak występują, wskazując na uprzywilejowaną pozycję starszyzny rodowo-plemiennej. O akumulacji dóbr przez takie osoby świadczyć mogą występujące w początkowym okresie skarby brązowe.
Inaczej sytuacja wygląda w kwestii próby rekonstrukcji dawnych wierzeń i idei religijnych. Na cmentarzyskach brak jest grobów wskazujących na istnienie osób pełniących funkcje kultowe lub obrzędowe. W niektórych grupach występują co prawda figurki ludzkie lub instrumenty muzyczne, jednak zdaniem Piotra Kaczanowskiego znaleziska te nie są dostatecznym argumentem mogącym potwierdzić istnienie zinstytucjonalizowanych form obrzędowych[37]. Z całego obszaru objętego zasięgiem kultury łużyckiej nie jest znany żaden obiekt, co do którego można przypuszczać, że pełnił funkcje kultowe. Z kultem solarnym łączy się co prawda niektóre znaki występujące na ceramice oraz przedstawienia ptaków, wiążą się one jednak dopiero z wczesną epoką żelaza. Przypuszcza się, że ówczesne wierzenia musiały dotyczyć sfery życia pośmiertnego i różnych aspektów rytuału grzebalnego.
Najpowszechniejszym oraz najbardziej charakterystycznym dla ogólnego zarysu kultury łużyckiej jest obrządek pogrzebowy ciałopalny popielnicowy. Zmarłych chowano w grobach płaskich, tworzonych na wielkich, używanych przez wiele pokoleń, cmentarzyskach. Z pojawieniem się takich cmentarzysk wiązało się formowanie kultury łużyckiej na bazie kultury mogiłowej oraz kultury trzcinieckiej. Jednak proces ten nie przebiegał wszędzie jednakowo, a wspomniana forma pochówku nie jest jedyną występującą wśród form grzebania zmarłych. Stosunkowo długo utrzymywały się starsze tradycje mogiłowe, z którymi wiązało się istnienie w głąb II i nieraz IV epoki brązu grobów pod kurhanami. Ze zjawiskiem takim badacze spotykają się w Saksonii, na Łużycach, Pomorzu i Słowacji. Inną formą kontynuowania starszych tradycji są współwystępujące na tych samych cmentarzyskach, wraz z grobami ciałopalnymi, pochówki szkieletowe, co daje się zauważyć zwłaszcza na obszarze Górnego Śląska oraz zachodniej Małopolski. Występowały także różne warianty pochówków ciałopalnych. W pierwszych fazach rozwoju, na cmentarzysku położonym w miejscowości Kietrz, odkryto wiele grobów przygotowanych jakby na przyjęcie całych, niespalonych zwłok, w których znajdowały się jedynie rozsypane po całej jamie szczątki zmarłego. Innym typem grobu są pochówki ciałopalne popielnicowe znajdujące się pod brukiem kamiennym. Cmentarzyska kultury łużyckiej funkcjonowały przez okres nawet kilkuset lat, przy czym przez cały ten czas zachowywano te same tendencje rozwoju nekropolii, nie naruszając tym samym grobów starszych.
O sile tradycji łużyckich w obrządku pogrzebowym świadczy nie zmienienie się formy pochówku w grupie śląskiej, pomimo licznych wpływów kultury halsztackiej w wielu innych dziedzinach życia. W okresie tym pojawiły się w grupie śląskiej jedynie nieliczne, pojedyncze groby szkieletowe. Wpływami kultury halsztackiej tłumaczy się natomiast pojawienie się konstrukcji drewnianej w grobach, tworzącej tak zwane komory drewniane. Innym efektem tych wpływów jest występowanie w grobach dużych naczyń wazowatych, nie służących jako popielnice, lecz jako jedne z przystawek. Na uwagę zasługują tu cmentarzyska położone w miejscowościach Domasław i Gorszewice. Cmentarzysko w tej ostatniej wymienionej miejscowości wiązało się najprawdopodobniej z istnieniem faktorii handlowej. Trudno byłoby w innym przypadku wytłumaczyć ogromną ilość wyrobów obcego pochodzenia. W okresie halsztackim pojawiły się również takie zjawiska jak: obstawianie grobów kamieniami, występujące na przykład w grupie górzyckiej, groby wyposażone w broń i elementy uprzęży końskiej, głównie w grupie wschodniowielkopolskiej, obecność licznych grobów szkieletowych w okresie halsztackim C w grupie górnośląsko-małopolskiej, które zanikły już w okresie D oraz groby występujące jeden nad drugim w grupie słowackiej.
Cechą charakterystyczną w zasadzie dla wszystkich grup kultury łużyckiej jest stabilny, osiadły tryb życia, związany z formą gospodarki typową dla tej kultury. Ludność omawianej jednostki taksonomicznej zajmowała się głównie uprawą ziemi, zarazem przy dużym znaczeniu hodowli zwierząt. Rośliny uprawiane przez ówczesną ludność na dużą skalę to głównie zboża takie jak: pszenica, jęczmień i proso. Ponadto znano także uprawiane kopieniaczo rośliny bobowate, mianowicie: groch, bób i soczewicę, a także len oraz mak. Jako narzędzia do uprawy roli służyły motyki wykonane z fragmentów poroża zwierząt, rogowe kopaczki i sadzaki oraz radła wykonane z drewna, którymi za pomocą siły pociągowej zwierząt orano ziemię. Zachowane fragmenty radeł pochodzą z wczesnej epoki żelaza, jednak przypuszcza się, że były one używane również w epoce brązu. Ze zwierząt hodowano bydło rogate, owce, świnie i konie. W ramach gospodarstwa domowego funkcjonowała obróbka kości, drewna, gliny, poroża, krzemienia, kamienia, wytwórczość ceramiczna, tkacka oraz obróbka włókien. W okresie halsztackim D na obszarze Kujaw duże znaczenie osiągnęła eksploatacja źródeł słonych. Przez cały okres trwania kultury łużyckiej rozwinięte było także odlewnictwo, najprawdopodobniej mające już wtedy status odrębnego rzemiosła. Świadczy to o dużej roli handlu, bowiem cała wytwórczość metalurgiczna bazowała najprawdopodobniej na surowcu importowanym. Jednak największą rolę odegrał handel dopiero we wczesnej epoce żelaza, kiedy grupa śląska kultury łużyckiej najprawdopodobniej przejęła kontrolę nad paneuropejskim szlakiem handlowym, czyli tak zwanym szlakiem bursztynowym wiodącym od północnych wybrzeży Morza Adriatyckiego, poprzez obszary naddunajskie, a następnie rzeką Morawą ku Bramie Morawskiej, lądem przez Śląsk, po czym Odrą do Morza Bałtyckiego.
U schyłku II oraz w III i IV okresie epoki brązu ludność kultury łużyckiej zamieszkiwała osady otwarte, zakładane na terasach nadzalewowych rzek i potoków oraz na łąkach w pobliżu jezior. Wyjątkiem jest tutaj grupa sasko-łużycka, w której już od najwcześniejszych faz rozwoju występowały grody. Domy wznoszono najczęściej w konstrukcji słupowo-ramowej, chociaż występuje również konstrukcja zrębowa i konstrukcja sumikowo-łątkowa. Chaty te były budowane na planie prostokąta. Miały wnętrza składające się z dwóch lub trzech pomieszczeń, a w jednym z tych pomieszczeń znajdowało się palenisko ułożone z kamieni. Poza budynkami naziemnymi w pozostałościach osad odkryto liczne jamy o charakterze gospodarczym lub produkcyjnym oraz paleniska.
W V okresie epoki brązu ludność kultury łużyckiej rozpoczęła intensywną kolonizację wewnętrzną, co musiało wiązać się ze zwiększeniem gęstości zaludnienia. Skłoniło to ludzi do szukania nowych miejsc dla osadnictwa, co zaowocowało wkroczeniem kultury łużyckiej na tereny górskie w Sudetach i w zachodnich Karpatach. Zaczęto również wykorzystywać zalesione obszary dzielące dotąd poszczególne centra osadnicze. W następnej fazie rozwoju, zaliczanej już do okresu halsztackiego, zaczęto na południowych i zachodnich połaciach terytorium zajętego przez kulturę łużycką wznosić osiedla obronne, czyli tak zwane grody typu biskupińskiego. Poza Biskupinem, datowanym metodą dendrochronologiczną na 738 lub 737 rok p.n.e., grody takie znane są ze stanowisk położonych przy miejscowościach Izdebno, Smuszewo, Sobiejuchy, Jankowo i Kruszwica. Osiedla te miały podobną lokalizację, wszystkie były bowiem ulokowane na terenach bogatych w zbiorniki wodne. We wszystkich daje się również zauważyć dążenie budowniczych do maksymalnego zagospodarowania zabudowanej powierzchni i wykorzystania naturalnych walorów obronnych. Wały tych grodów budowano w konstrukcji zrębowej, ich wnętrze wypełniając ziemią i kamieniami[38]. Ich pojawienie się związane jest najprawdopodobniej z tak zwanym horyzontem kimmeryjskim, czyli z przybyciem do Europy koczowniczych ludów, najeżdżających między innymi obszary objęte osadnictwem kultury łużyckiej. Ponadto istnienie osad ufortyfikowanych charakteryzuje grupę słowacką kultury łużyckiej, gdzie istniały grody ufortyfikowane wałami drewniano-kamienno-ziemnymi. W obrębie tych grodów znajdowały się rzędy domów porozdzielane ulicami. Niektóre z chat w tej grupie były stawiane na podmurówkach kamiennych. Istnieje pogląd, według którego grody kultury łużyckiej były zaczątkiem procesów urbanizacyjnych na ziemiach polskich. Jednakże brak swobody architektonicznej wyrażający się w przestrzeganiu określonych zasad przy rozmieszczaniu nowych budynków, a także społeczny nacisk na egalitaryzm, brak miejsca centralnego i obiektów publicznych oraz samowystarczalność osady powodują, że we współczesnym rozumieniu słowa miasto nie można utożsamiać grodów typu biskupińskiego z procesami urbanizacyjnymi[39].
W III okresie epoki brązu w grupie sasko-łużyckiej oraz w grupie śląskiej wykształcił się charakterystyczny dla tego okresu styl w ceramice nazywany stylem guzowym. Na brzuścach naczyń tworzono guzy poprzez wyciskanie ich z wnętrza naczynia, przez co te w przekroju przybierały kształty wieloboków. Powierzchnię wokół guzów zdobiono liniami dookolnymi albo żłobkami. Styl ten występował także w grupie bandenbursko-lubuskiej, gdzie utworzył się jego kolejny wariant oraz w grupie górnośląsko-małopolskiej, gdzie pojawił się jako wpływ grupy śląskiej. Styl guzowy nie przyjął się jednak w całej połaci ziem objętych osadnictwem kultury łużyckiej, a zwłaszcza na obszarach wschodnich oraz w grupie słowackiej. Inaczej było w IV okresie epoki brązu, kiedy to w całej kulturze łużyckiej rozpowszechniły się naczynia dwustożkowate, o ostrych załomach brzuśców. W tym czasie przyjął się również motyw szerokich ukośnych żłobków. U schyłku epoki brązu można zauważyć w ceramice zwyczaj łagodzenia ostrych załomów brzuśców naczyń oraz przyjęcie się techniki grafitowania powierzchni naczyń. Dla tego okresu typowym był ornament geometryczny, na który składały się grupy rytych kresek, linii oraz trójkątów ukośnie zakreskowanych. Z kolei w grupie sasko-łużyckiej pojawiło się zdobienie naczyń szerokimi poziomymi żłobkami.
We wczesnej epoce żelaza zmiany dały się zauważyć w znajdującej się pod wpływami kultury halsztackiej grupie śląskiej, z której rozprzestrzeniały się na inne obszary objęte zasięgiem kultury łużyckiej. Rozwinęła się tu wyspecjalizowana produkcja garncarska, nastawiona na produkcję ceramiki typu halsztackiego. Doskonalono technikę grafitowania naczyń, wprowadzano nowe motywy zdobień, a również zastosowano nowe osiągnięcia w technice produkcji i zdobienia naczyń. Charakterystyczne jest zdobienie naczyń wyświeconymi kreskami lub pasmami na grafitowanej powierzchni. Na Śląsku pojawiło się w tym czasie zjawisko malowania wyrobów ceramicznych, oparte na halsztackich wzorcach. Występują liczne malowane motywy geometryczne składające się z kół, będących wyobrażeniami tarczy słonecznej, czy z trójkątów oraz trykwetrów. Niektóre z tych znaków mogły nieść ze sobą symbolikę solarną. Wyjątkowym znaleziskiem o charakterze kultowym jest tak zwany wózek z Domasławia[40], czyli niewielkie naczynie umieszczone na umocowanych do niego od spodu kółkach. Spotyka się również w grobach kultury łużyckiej tego okresu gliniane podstawki w kształcie półksiężyca, które ustawiane były na płaskich plackach glinianych. Poza tymi nowymi typami ceramiki w dalszym ciągu występowały również dawniejsze rodzaje naczyń, używane zwłaszcza w gospodarstwie domowym. Naczynia te były kontynuacją starszych wzorców z epoki brązu.
Inaczej sytuacja wyglądała w przypadku wschodniej Wielkopolski, czyli obszaru, który wiódł prym w okresie halsztackim D, kiedy załamaniu uległa grupa śląska kultury łużyckiej. Z grupy wschodniowielkopolskiej, na inne obszary obejmowane zasięgiem kultury łużyckiej, dostały się wpływy, których efektem była nowa technika zdobienia naczyń. Mianowicie zdobienia tych wyrobów inkrustowano białą masą. Poza tradycyjnymi i starszymi motywami, pojawiły się wtedy schematyczne wyobrażenia ludzi i zwierząt, które czasem tworzą całe przedstawienia figuralne na naczyniach. Najczęściej występują sceny polowań na jelenie z udziałem jeźdźców pieszych i konnych oraz sceny z wozami, których interpretacja nastręcza badaczom problemów. Bierze się jednak pod uwagę możliwość wyobrażania sobie w ten sposób podróży w zaświaty. Figuralny styl w zdobnictwie naczyń jest efektem wpływów kultury wschodniohalsztackiej.
Już w III fazie epoki brązu szeroko rozpowszechniły się w całej wczesnej fazie wyroby brązowe, wśród których występowały: charakterystyczne szpile brązowe, miecze z nitami do umocowania rękojeści, bransolety z tarczkami spiralnymi, różnego typu siekierki, zwłaszcza siekierki z piętką. W czwartym okresie epoki brązu wykształcił się styl, który szybko opanował cały niemal obszar objęty zasięgiem kultury łużyckiej. Wyroby występujące w tym czasie to siekierki z tulejkami, miecze z rękojeściami brązowymi, ozdoby z tarczkami spiralnymi, występujące już wcześniej siekierki ze skrzydełkami, noże, bransolety, pierwsze zapinki. W schyłkowej epoce brązu pojawiły się dodatkowo nowe typy zapinek, sierpy z guzkiem, brzytwy i sztylety, naszyjniki oraz drobne ozdoby z drutu.
Sytuacja uległa zmianie już w okresie halsztackim C, kiedy to na obszarze zajmowanym przez grupę śląską kultury łużyckiej, pojawiły się wpływy kultury halsztackiej. Wynikają one najprawdopodobniej z istnienia w tych rejonach szlaku handlowego, wiodącego z wybrzeża północnego Adriatyku nad Morze Bałtyckie. Dzięki tym wpływom w grupie śląskiej po raz pierwszy na ziemiach polskich zaczęły pojawiać się przedmioty żelazne. Wśród wyrobów importowanych na te tereny, można wyróżnić zapinki różnego typu, na przykład zapinki harfowate, naszyjniki, naczynia brązowe, klamry do pasa, siekierki żelazne z bocznymi występami, żelazne czekany, rzadziej spotykane już miecze. Ponadto na obszarach objętych zasięgiem kultury łużyckiej wytwarzano liczne bransolety z kulkowato zgrubiałymi końcami i szpile z łabędzią szyjką. Najprawdopodobniej zmienił się w tym czasie również styl ubierania, ponieważ rozpowszechniły się zapinki i klamry do pasów.
Funkcjonowały również narzędzia wytwarzane z innych materiałów. Tak jak i w innych kulturach archeologicznych epoki brązu w użyciu były przedmioty wykonane z poroża zwierząt, kości, drewna oraz z kamienia bądź krzemienia. Były to na przykład drewniane radła, służące do orania ziemi, rogowe kopaczki, sadzaki i motyki. Przez cały okres rozwoju omawianej kultury w użyciu były wykonane z kamienia topory. Wytwory krzemienne natomiast funkcjonowały najliczniej w grupach wschodnich, a zwłaszcza w grupie wschodniomazowiecko-podlaskiej, w której z krzemienia wytwarzano różnego typu narzędzia oraz grociki strzał. Występują również niemetalowe ozdoby w postaci paciorków, wykonywanych niekiedy ze szkła.
U schyłku okresu halsztackiego doszło do znacznych zmian klimatycznych. Wiąże się to z nastaniem okresu subatlantyckiego. Był on chłodniejszy i wilgotniejszy od schyłku okresu poprzedniego, subborealnego. W efekcie nasilał się proces zabagniania coraz większych obszarów, w tym nawet zalewania terenów zasiedlonych (zmuszając np. do przebudowania grodu w Biskupinie). Problemem kluczowym był narastający problem z zaspokojeniem potrzeb żywnościowych. Przyczyną tego była koncentracja dużych grup ludności na małych obszarach, co przy mniejszej wydajności środowiska przyrodniczego skutkowało niemożnością zaspokojenia potrzeb wszystkich osadników. Doprowadziło to do zmian w sposobach uprawy ziemi, co pociągnęło ze sobą reorganizację sieci osadniczej, a więc również zburzenie istniejących dotychczas struktur gospodarczo-społecznych. Dodatkowo do destabilizacji sytuacji przyczyniły się najazdy zagonów scytyjskich, które już w czasach wcześniejszych doprowadziły do załamania się rozwoju grupy śląskiej kultury łużyckiej, wcześniej zresztą uległej silnym wpływom halsztackim. Istniejący w tych czasach kryzys znajduje swoje odzwierciedlenie również w danych palinologicznych, według których w czasach tych obniżyły się wskaźniki świadczące o gospodarce ludzkiej, a także nastąpiła regeneracja szaty leśnej. Na tle tych wydarzeń powstała nowa jednostka kulturowa, dla której bazą była grupa pomorska kultury łużyckiej, nazywana kulturą pomorską. Powstała w wyniku aktywizacji społeczności zasiedlających dotychczas trudniejsze warunki siedliskowe – obszary morenowe południowych pobrzeży Bałtyku. Te mniejsze, bardziej mobilne grupy w zmienionych warunkach stały się motorem przemian społeczno-kulturowych tej części Europy. Charakterystyczne dla nich rozproszone struktury osadnicze lokalizowane były na położonych wyżej i bardziej suchych glebach, co okazało się zbawienne w tym okresie. Kultura ta szybko rozprzestrzeniła się na inne obszary zajmowane dotąd przez osadnictwo kultury łużyckiej i położyła kres występowaniu tej ostatniej. Pozostałości kultury łużyckiej w postaci mniejszych i większych enklaw przetrwały jednak do środkowego okresu lateńskiego. Do ostatecznej destrukcji kręgu kultur popielnicowych przyczyniło się ostatecznie rozprzestrzenienie się w Europie Środkowej żywiołu (proto-)germańskiego[28].
