Mahamudra

Mahamudra (sanskryt: Mahāmudrā; język tybetański: Czagczen; transliteracja Wyliego: phyag chen to skrót od Czagja Czenpo; transliteracja Wyliego: phyag rgya chen po co w tłumaczeniu oznacza Wielka Pieczęć) – najbardziej zaawansowane nauki buddyjskie obecnie praktykowane głównie w tradycjach buddyzmu tybetańskiego związanych z nowożytnym przekazem tantr sarma (buddyzm), tj. w tradycjach sakja, kagju i gelug.

Etymologia

Słowo mahamudra z sanskrytu można tłumaczyć jako Wielka (maha) Pieczęć lub Ślad (mudra), gdzie np. alegoria do pieczęci sygnującej wosk gwarantując autentyczność listu, co w tym przypadku odnosi się do "Doskonałego Oświecenia".

Ściślej wyjaśnia to tłumaczenie od słowa Czagja Czenpo, transliteracja Wyliego: phyag rgya chen po):

• czag, odnosi się do osobistego i autentycznego zrealizowania obecności "pustości" (siunjata) wybiegającego poza werbalne bądź myślowe konstrukcje
• gja, odnosi się do słowa "pieczęć", która uprawomocnia stan niezmienionego autentycznego "samo-wyzwolenia", nienarodzonego naturalnego stanu (ang. the Ordinary Mind) poza który nie może wybiec bądź go ogarnąć ani samsara ani nirwana, gdyż wszystkie zjawiska mają "wielką pieczęć" ostatecznej rzeczywistości
• czenpo, odnosi się do słowa "wielka", gdyż jest wszystko ogarniająca (poznaniem) realizacją unii mądrości i "pustości", której nie "przewyższy" nawet żadna doskonała dharmakaja.

Tradycje mahamudry

IX Karmapa Łangczuk Dordże (1556-1603 r. n.e.) autor uznanych przewodników do praktyk mahamudry stosowanych obecnie w tradycji kagju

Terminu mahamudra używa się we wszystkich tradycjach buddyzmu tybetańskiego, włączając nawet tradycję ningma, na różne rodzaje praktyk. W tradycji sakja i gelug mahamudra związana jest z doskonałym zrealizowaniem tantr jogi najwyższej. Jednak w szczególności tradycja kagju wyróżnia trzy rodzaje mahamudry:

• "Mahamudrę Sutr", zwaną też "ścieżką wyzwolenia", która jest ujęciem dla stopniowego rozwoju praktykującego opartym głównie na siastrach mahajany związanych z naukami o naturze Buddy tj. głównie Utarratantrasiastry, oraz na madjamace i postawie bodhiczitta, gdzie rozwija się medytację wyciszenia (skt. śamatha, tyb. szine) oraz doskonały wgląd (skt. vipaśyanā, tyb. lagtong), a kluczowe są dogłębne metody bezpośrednich instrukcji ukazujących (ang. pointing out instructions) typowych dla tradycji wadżrajana i opartych na oddaniu dla mistrza i jego linii przekazu.
• "Mahamudrę Tantr", zwana też "ścieżką metod", która jest ujęciem tantr Jogi Najwyższej bazujących na fazie budującej (tyb. czierim) mandali jidama oraz fazie spełniającej (tyb. Dzogrim) pracy z kanałami, wiatrami i esencjami w ciele (np. Sześć Jog Naropy).
• "Mahamudrę Esencji", zwana też "ścieżką esencji serca", która jest ujęciem natychmiastowej ścieżki bazującej na zrealizowaniu stanu oświecenia zwanego "Zwyczajny Umysł" (ang: the Ordinary Mind) i na unikalnych metodach o pochodzeniu tantr Jogi Najwyższej, ustnych bezpośrednich przekazach linii mahamudry mistrza oraz tradycji pieśni zrealizowania (sanskryt: doha) i dziełach mahasiddhów, ścieżki jedynie gdy doskonale zrealizowany mistrz mahamudry bezpośrednio przekaże unikalną inicjację (chociaż może mylnie wyglądać niczym zwykła czynność) zwaną inicjacja "Wadżra Mądrości" (sanskryt: adhishthana, ang. the empowerment of vajra wisdom) dla niezwykle oddanego i otwartego na to autentycznego ucznia.

Praktyki mahamudry

Praktyki mahamudry pochodzą głównie od buddyjskich mahasiddhów z Indii i regionów sąsiadujących żyjących do XIII w.n.e. włącznie, a ich źródłem jest pierwotny budda Wadżradhara. Według buddyzmu "pierwotny budda" odnosi się do stanu dharmakai, jednego z trzech ciał buddy Siakjamuniego. Zanim otrzyma się nauki "Wielkiej Pieczęci" zwykle konieczna jest intensywna praktyka buddyjska jako przygotowanie. Tradycyjne podejście oferuje następujące "Praktyki Wstępne Mahamudry" (tyb. Czagczen Nyndro):

• Cztery wstępne kontemplacje buddyjskie związane z mahamudrą:

1. kontemplacja o cennym ludzkim odrodzeniu umożliwiającym oświecenie mahamudry
2. kontemplacja o nietrwałości życia szybko przemijającego podczas którego należy zrealizować mahamudrę
3. kontemplacja o prawie karmy, które decyduje o przyszłych odrodzeniach (reinkarnacja)
4. kontemplacja o wszechobecności cierpień (dukkha) którym będzie się podlegać (jeżeli nie zrealizuje się mahamudry) podczas kolejnych odrodzeń (reinkarnacji) w świecie (samsara)

• Cztery wstępne praktyki wadżrajany związane z mahamudrą:

1. przyjęcie schronienia buddyjskiego oraz rozwinięcie Oświeconej Postawy (skt. bodhiczitta)
2. medytacja na Wadżrasattwę (tyb. Dordże Sempa) dla oczyszczenia ze splamień
3. podarowania Mandali dla nagromadzenia dobroczynnego potencjału tzw. zasługi
4. medytacja na Nauczyciela i Jego Linię Przekazu Mahamudry (skt. Guru Joga, tyb. Lami Naldzior)

Po ukończeniu praktyk wstępnych mistrz mahamudry może przekazać jedną z trzech dostępnych ścieżek mahamudry, tj. mahamudrę sutr, mahamudrę tantr bądź mahamudrę esencji.

Jeżeli będzie wybrana ścieżka mahamudry tantr to uczeń/uczennica otrzyma praktykę jidama na podstawie odpowiedniej dla niego/niej wybranej tantry Jogi Najwyższej (skt. Maha Anuttara Yoga Tantra), i zacznie praktykę fazy budującą (tyb. Czierim), a jeżeli osiągnie odpowiednie jej zrealizowania rozpocznie fazę spełniającą (tyb. Dzogrim), gdzie pracuje się z kanałami, wiatrami i esencjami w ciele np. poprzez Sześć Jog Naropy.

Jeżeli będzie wybrana ścieżka mahamudry sutr otrzyma się praktykę bazującą na dwóch etapach:

• medytacja wyciszenia (skt. śamatha, tyb. szine), praktyka wyciszenia i uspokojenia umysłu, aż do uzyskania jedno-upunktowionego nieprzerwanego skupienia,
• doskonały wgląd (skt. vipaśyanā, tyb. lagtong), praktyka poglądu na naturę rzeczywistości uzyskana pod wpływem medytacyjnego wyciszenia oraz wiedzy analitycznej, aż do urzeczywistnienia wglądu w naturę rzeczywistości.

W tradycji nauk pochodzących od Gampopy praktyka owa przebiegać będzie przez cztery etapy:

1. jednoupunktowienie
2. prostota
3. jeden smak
4. nie-medytacja

Gampopa zintegrował ową praktykę z naukami lamrim obejmując poglądy o naturze buddy i pustości zjawisk siunjata oraz dogłębne metody bezpośrednich instrukcji ukazujących (ang. pointing out instructions) typowych dla tradycji wadżrajany opartych na oddaniu dla mistrza i jego linii przekazu. Mahamudra sutr ze względu na swoją subtelność jednak zwykle praktykowana jest wraz z tantrami Jogi Najwyższej. Jamgon Kongtrul Lodrö Thaye wyjaśnia to że "jest praktyką niemal każdego dzierżawcy "serca" (linii) Dagpo (tj. Gampopy) do czasów obecnych, że instrukcje Mahamudry są po otrzymaniu wcześniej inicjacji (w tantry Jogi Najwyższej). To jest punkt wspólny dla (Mahamudry) Sutr i Tantr".

Istnieje również "Mahamudra Jednego Skoku" ("Mahamudra Esencji"), najbardziej bezpośrednia metoda mahamudry dla rozpoznania natury umysłu, jaka istnieje w buddyzmie. Jak mówi Szamar Rinpocze:

"Nauczyciel jest oświecony, a uczeń jest gotów by to oświecenie osiągnąć. Jest to bezpośrednie rozpoznanie umysłu przez umysł, bezpośrednie medytowanie na rezultat, zamiast przechodzenia wielu etapów. Uczeń potrafi rozpoznawać umysł i jego manifestacje bez konieczności używania uprzednio określonych metod. Po prostu, gdy jest przez kogoś naprowadzony, jego obudzona inteligencja rozpoznaje to, co zostaje mu pokazane. W wypadku niektórych ludzi rozpoznanie to występuje natychmiast."

Mahamudra w innych szkołach

Buddyzm tybetański

W szkole ningma buddyzmu tybetańskiego istnieje porównywanie mahamudry ze zrealizowaniem oświecenia w praktyce tzw. tantr wewnętrznych, w szczególności tantr maha jogi. Najbardziej cenioną praktyką jest natomiast dzogczen. Z punktu widzenia szkół sarma (buddyzm) ekwiwalentem nauk "Wielkiej Pieczęci", szczególnie tych związanych z tantrami jogi najwyższej może być dzogczen. Linia przekazu Dzogczen pochodzi od mistrza Garab Dordże (skt. Prahevajra), a do Tybetu sprowadził ją Guru Rinpocze (skt. Padmasambhava).

Szkoła sakja znana m.in. z unikalnych nauk mahamudry tantr "Ścieżki i owocu" (tyb. Lamdre), wywodzącej się od indyjskiego mahasiddhy Virupy, utożsamia stan mahamudry ze zrealizowaniem tantr jogi najwyższej.

Szkoła gelug oprócz tzw. "Mahamudry Tantr" posiada unikalną linię przekazu "Mahamudry Gelug-Kagyu" dzięki I Panczenlamie Lobsang Czokji Gjalcen.

Buddyzm zen

Chińskie szkoły buddyzmu chan, koreańskie sǒn i japońskie zen również kultywują nauczanie o naturze umysłu, które można porównywać do mahamudry sutr z tą różnicą, że mahamudra sutr uwarunkowana jest również metodami charakterystycznymi tylko dla wadżrajany np. Guru Joga.

Najważniejsze teksty mahamudry

Saraha

• "Pieśń dla Króla"

Maitripa

• "Esencja Wielkiej Pieczęci"

Tilopa

• "Mahamudra Upadesa"

III Karmapa

• "Modlitwa Mahamudry"

IX Karmapa

• "Wskazując Dharmakaję"   (tybetański tytuł: Chos sku mdzub tshugs)
• "Ocean ostatecznego znaczenia"   (tybetański tytuł: Nges don rgya mtsho)
• "Mahamudra, która eliminuje ciemności niewiedzy"   (tybetański tytuł: Ma rig mun sel)

Dziamgon Kongtrul Lodro Taje

• "Bezchmurne Niebo"

XVI Karmapa

• "Pieśń Mahamudry"

Książki

• "Wielka Pieczęć"'; Wydanie II, Ole Nydahl, KF Sp. z o.o., Gdańsk 2009
• "Mahamudra", Gendyn Rinpocze, Wydawnictwo "A", Kraków 2004