Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony Ten artykuł jest częścią serii Ustrój i polityka Chińskiej Republiki Ludowej |
| Konstytucja |
| Przewodniczący ChRL: Hu Jintao |
| Ogólnochińskie Zgromadzenie Przedstawicieli Ludowych: Stały Komitet OZPL Przewodniczący Stałego Komitetu OZPL: Wu Bangguo |
| Rada Państwa: Premier ChRL: Wen Jiabao |
| Centralna Komisja Wojskowa Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza |
| Najwyższy Sąd Ludowy Przewodniczący: Wang Shengjun Najwyższa Prokuratura Ludowa Prokurator Generalny: Cao Jianming |
| Ludowa Polityczna Konferencja Konsultatywna Chin |
| Podział administracyjny |
|---|
| Podział administracyjny |
| Partie polityczne |
| Komunistyczna Partia Chin Chińskie partie demokratyczne |
Maoizm (chin. upr. 毛泽东思想, chin. trad. 毛澤東思想, pinyin Máo Zédōng Sīxiǎng) jest wariantem ideologii komunistycznej, rozwinięciem marksizmu-leninizmu opartym na ideach przywódcy Komunistycznej Partii Chin Mao Zedonga[1]. Maoizm jako odrębna ideologia ujawnił się w 1958 r. proklamowaniem kursu "trzech czerwonych sztandarów" (alternatywna wobec radzieckiej droga budowy komunizmu). Po rozbiciu radykalnej "bandy czworga" przez pragmatyków (1976-1977) został praktycznie wyparty przez dengizm, który w latach 90. XX w. uzupełniła Zasada Trzech Reprezentacji Jiang Zemina. Maoizm przyjęły m.in. komunistyczne partie w Chinach, Albanii, Malezji, Indonezji, Tajlandii, Birmie, Indiach (Komunistyczna Partia Indii - Marksistowsko-Leninowska), Kambodży (Czerwoni Khmerzy), Nepalu (Komunistyczna Partia Nepalu (Maoistowska)), Australii, Peru (Sendero Luminoso). Najsilniejsze wpływy w Europie Zachodniej zdobyli maoiści w Holandii, Portugalii, Belgii i Norwegii. Wśród polskich komunistów zwolennikiem maoizmu był Kazimierz Mijal, a współcześnie Organizacja Czerwonej Gwardii. Maoizm inspirował też ruchy kontestacyjne w rozwiniętych krajach kapitalistycznych (Maj 1968) i organizacje partyzanckie w wielu krajach Trzeciego Świata[2].
Obecnie maoiści sprawują demokratyczne rządy w Nepalu, od obalenia autorytarnej monarchii w 2007 roku. Nepalscy maoiści nie współpracują z autorytarnymi władzami ChRL uważając ich za zdrajców ideałów [3]. W Portugalii maoiści byli inicjatorami rewolucji goździków lecz z powodu swojego radykalizmu nigdy nie uzyskali znaczącego poparcia w wyborach[4].
Spis treści |
Maoizm, choć opierał się na importowanym z Europy marksizmie, ukształtował się pod wpływem chińskiej tradycji intelektualnej[5]. Mao już na VI Plenum KC KPCh w październiku 1938 r. postulował "schińszczenie marksizmu" przez nadanie mu "specyficznych cech chińskich":
"Marksizm powinien przybrać narodową formę, zanim może być zastosowany. Nie ma takiego pojęcia jak abstrakcyjny marksizm, istnieje tylko marksizm konkretny. To, co my nazywamy konkretnym marksizmem - jest marksizmem, który przybrał narodową formę"[6].
Pierwszym impulsem do wyodrębnienia się maoizmu z proradzieckiego ruchu komunistycznego były wydarzenia 1927 r., gdy prawica Kuomintangu zerwała sojusz z Komunistyczną Partią Chin i zmasakrowała kadry komunistów[7]; wydarzenia te wykazały błędność narzuconej przez Komintern strategii frontu narodowego. Niedobitki komunistów uszły na wieś, gdzie rozpoczęły zbrojną walkę partyzancką w oparciu o masy chłopskie ("długotrwała wojna ludowa")[8]. Zrodzony w warunkach wojny domowej maoizm od początku cechował się militaryzmem i jawnym dążeniem do monopolu władzy.
Po zdobyciu władzy w Chinach maoiści stanęli przed zadaniem przeprowadzenia industrializacji ogromnego i zacofanego kraju; brak środków własnych i niemożność uzyskania wydatnej pomocy z zewnątrz zmusił ich do przyjęcia zasady "opierania na własnych siłach", co w praktyce oznaczało dokonywanie pierwotnej akumulacji kapitału kosztem bieżących potrzeb ludności; Chińczykom narzucono ascetyczny styl życia w imię szczęścia przyszłych pokoleń. Model ten doprowadził do konfliktu z wyżej rozwiniętym ZSRR:
"Chińczycy [...] rozpaczliwie potrzebowali inwestycji aby stworzyć nowe przemysły od zera, używali najbardziej prymitywnych metod, jeśli było to konieczne, i chcieli utrzymać standard życia najniżej jak to możliwe. Rozbieżne interesy doprowadziły do narastającej ostrości sporów o podział zasobów, a z ekonomicznych różnic wyrosły różnice ideologiczne. [...] Rosyjska biurokracja potrzebowała ostrego odwrotu od stalinowskiej ideologii niekończącego się poświęcenia i nieustającej mobilizacji. Chińczycy, jeszcze na etapie pierwotnej akumulacji, potrzebowali takiej ideologii bardziej niż kiedykolwiek"[9].
Drugą przyczyną zerwania z ZSRR były mocarstwowe ambicje Chin, nie godzących się na rolę satelity. Na Naradzie Partii Komunistycznych i Robotniczych Świata w Moskwie w 1960 r. delegacja KPCh potępiła radziecką politykę "pokojowego współistnienia", w 1963 chińska prasa oskarżyła ZSRR o restaurację kapitalizmu, w 1964 ChRL wystąpiła z pretensjami terytorialnymi wobec ZSRR; równocześnie głoszono, że centrum rewolucji światowej przesuwa się do Chin ("Wiatr ze wschodu przeważa nad wiatrem z zachodu")[10].
Maoizm był pod względem intelektualnym ubogi i niespójny, co wynikało z programowego antyintelektualizmu Mao (charakterystyczna przypowieść o wyższości Dziadka Głupiego nad Dziadkiem Mądrym)[11]. Mao podkreślał, że "Słuszne idee człowieka pochodzą jedynie ze społecznej praktyki" a nie z wiedzy książkowej[12].
Maoistowska filozofia akcentuje Marksowskie prawo "jedności i walki przeciwieństw" głosząc, że "sprzeczne strony nie mogą istnieć izolowane jedna od drugiej"[13]. Zdaniem maoistów wszystko, co dzieje się w świecie, jest wynikiem sprzeczności i do nich się sprowadza: "Sprzeczność i walka są powszechne i absolutne"[14]. Następstwem tej tezy był pogląd, że naturalnym stanem życia społecznego jest walka, a równowaga może być tylko etapem przejściowym szybko prowadzącym do pojawienia się nowych przeciwieństw ("walka między nowym a starym, między słusznym a błędnym nie ustanie nigdy")[15]. Co więcej, prawidłowość ta dotyczyć miała także socjalizmu, w którym motorem miały być "sprzeczności w łonie ludu", prowadzące do odradzania się walki klasowej. Mao podkreślał, że nawet w warunkach dyktatury proletariatu "walka klasowa między proletariatem a burżuazją w dziedzinie ideologii będzie trwać długo i przebiegać zygzakami"[16].
Oznaczało to uznanie równorzędności "bazy" (sił wytwórczych) i nadbudowy (stosunków produkcji i kultury) - jak pisał "Renmin Ribao" (30 XI 1971 r.): "w pewnych warunkach stosunki produkcji i nadbudowa 'mogą z kolei występować w głównej, decydującej roli'"[17]. Takie postrzeganie rzeczywistości nadawało maoizmowi charakter woluntarystyczny - w jego ujęciu rzeczywistość podporządkowana jest człowiekowi, jego myśli, woli i działaniu[18]. Mao pisał o "przenoszeniu gór": "jeżeli masy ludowe całego kraju powstaną, żeby razem z nami znieść te góry, czemu to nie moglibyśmy ich znieść?"[19]. Stąd brały się takie koncepcje jak "wielki skok", czyli próba dogonienia krajów rozwiniętych w ciągu 5 lat[20], czy typowe dla maoistów uparte dążenie do rewolucji bez względu na okoliczności.
Woluntaryzm nakazuje maoistom "przyśpieszać" rewolucję bez względu na obiektywne warunki. Rewolucja rozumiana jest jako wojna domowa, pokojową drogę do socjalizmu odrzucono jako utopię. "Rewolucja to nie obiad proszony", głosi znany aforyzm Mao[21]. Maoiści absolutyzują przemoc: "przebudować cały świat można tylko z pomocą karabinu". Wiąże się z tym aprobata wojny: wojna uważana jest nie tylko za zjawisko w społeczeństwie klasowym nieuchronne, ale i pożądane, jako że prowadzić ma do rewolucji. "Wojna rewolucyjna jest swego rodzaju antytoksyną, nie tylko złamie ona zaciekły napór wroga, lecz oczyszcza również nasze własne szeregi od wszelkiego plugastwa"[22]. Dlatego według Mao "Wojna to dobra rzecz" a pokojowe współistnienie atakowane było jako zdrada rewolucji[23]. Główną armią rewolucji socjalistycznej w skali światowej miały być chłopskie ruchy narodowowyzwoleńcze III Świata prowadzące "długotrwałą wojnę ludową" o charakterze partyzanckim[24]. Jak zauważał Mao "Walka narodowa jest w ostatecznym rachunku walką klasową"[25].
Maoistowska wizja sprawiedliwego społeczeństwa kojarzyła zarówno azjatyckie tradycje wiejskich komun, jak i ultrarewolucyjne pragnienie osiągnięcia komunizmu w ciągu jednego pokolenia. Wiązała się z tym idea radykalnego zerwania z przeszłością i nihilistyczny stosunek do zastanej kultury: wielki skok odbywał się pod hasłami "zabić ślepą wiarę w autorytety" i "uwolnić się od starych dogmatów"[26]. Przejawami antytradycjonalizmu maoistów było zarówno poparcie emancypacji kobiet[27] jak kult młodości. Mao pisał, że "Młodzież stanowi najbardziej aktywną i najbardziej żywotną siłę społeczeństwa" bo "jest najmniej konserwatywna"[28]. Antytradycjonalizmowi towarzyszył jednak purytanizm obyczajowy maoistów, przejawiający się np. w negatywnym stosunku do homoseksualizmu.
Maoizm był skrajnie kolektywistyczny, egalitarny i ascetyczny (najpełniej oddawała to broszura z czasów rewolucji kulturalnej "Sto zasad zniszczenia starego i ustanowienia nowego")[29]. Mao głosił, że bieda "jest to rzecz dobra. Bieda pobudza dążenie do przemian, dążenie do walki, do rewolucji"[30] a "interesy części trzeba podporządkować interesom całości"[31]. Droga do komunizmu miała prowadzić przez militaryzację pracy i całkowite uspołecznienie własności w komunach[32]. Janusz Janicki tak tłumaczy tą stronę maoizmu: "w 800-milionowym narodzie dysponującym niewielkimi mocami produkcyjnymi, których wzrost będzie stale pozostawał daleko w tyle za potrzebami mierzonymi skalą rozwiniętych krajów współczesnego świata, ideał równości społecznej musi przybierać postać uniformizmu opartego na ascetycznych wzorcach życiowych"[33].
Ten scentralizowany "koszarowy komunizm" dialektycznie wiązał się jednak z apoteozą żywiołowości mas. Mao głosił, że "Masy są prawdziwymi bohaterami, my sami natomiast bardzo często bywamy nieporadni do śmieszności"[34]. Prowadziło to do prób radykalnej decentralizacji państwa poprzez nadanie samodzielności komunom ludowych[35]. By przeciwdziałać biurokratyzowaniu się aparatu partyjnego Mao sformułował ideę "kontynuowania rewolucji w warunkach dyktatury proletariatu"; jej istotą miały być okresowe kampanie czystek dokonywanych przez rewolucyjne masy. Największa z nich to Wielka Proletariacka Rewolucja Kulturalna w latach 1966-1971 przeprowadzana pod hasłem "Tysiące zasad marksizmu można zawrzeć w jednej: Bunt to słuszna sprawa"[36].
Politykę zagraniczną maoizmu cechowała zmienność. W pierwszym etapie Komunistyczna Partia Chin usiłowała przejąć z rąk radzieckich kierownictwo światowego ruchu komunistycznego, udało się jednak pozyskać tylko nieliczne partie komunistyczne (m.in. Albańską Partię Pracy)[37]. Niepowodzenie tej strategii sprawiło, że we wrześniu 1965 r. Lin Biao proklamował jako zasadniczą sprzeczność współczesnego świata konflikt między "światową wsią" (zacofane kraje postkolonialne) i "światowym miastem" (imperializm) i rzucił hasło "światowa wieś okrąża miasto świata"[38]. Naturalnym przywódcą uciskanych narodów III Świata w ich walce przeciw "imperializmowi i socjalimperializmowi" miały być Chiny. Po X Zjeździe KPCh koncepcja ta została przetworzona w teorię "trzech światów": pierwszy stanowić miały "hegemonistyczne" supermocarstwa (ZSRR i USA), drugi – rozwinięte kraje kapitalistyczne i socjalistyczne, które eksploatują narody postkolonialne, ale same manipulowane są przez supermocarstwa, a trzeci – kraje zacofane[39]. Co więcej, ZSRR zostało uznane za groźniejszego przeciwnika od USA[40]. Szef chińskiej dyplomacji Huang Hua oznajmił: "Musimy zjednoczyć się z Trzecim Światem, pozyskać Drugi Świat oraz wykorzystać sprzeczności pomiędzy obydwoma supermocarstwami [...] Pozyskanie i przyciągnięcie Stanów Zjednoczonych pozwoli nam wpierw skoncentrować wszystkie siły przeciwko głównemu arcywrogowi - rewizjonistycznemu socjalimperializmowi radzieckiemu"[41].
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
