Metodologia historii

Metodologia historii – dziedzina wiedzy zajmująca się badaniem metod stosowanych dla stworzenia historycznego opisu świata. Metodologia historii kooperuje zatem z grupą dziedzin wiedzy noszących wspólną nazwę epistemologia czy też teoria poznania. Metodologia historii bada także znaczenie historiografii, wiedzy historycznej i historycznego myślenia w dziejach poszczególnych kultur i cywilizacji - wówczas kooperuje z takimi dziedzinami wiedzy jak: historia historiografii, kulturoznawstwo, filozofia kultury.

Sposoby refleksji

Ze względu na specyfikę stawianych problemów badawczych i sposób ich rozwiązywania wyróżnia się obecnie trzy sposoby refleksji w ramach metodologii historii:

• Normatywny: w obrębie którego formułowane są zalecenia dla historyków - "jak badać i opisywać dzieje"? Dziedziny wiedzy kooperujące: źródłoznawstwo, logika pragmatyczna.
• Opisowy: nastawiony na niewartościujący opis różnych sposobów badania i opisywania dziejów obecnych w różnych pracach historycznych. Dziedzina wiedzy kooperująca: historia historiografii.
• Eksplanacyjny: stara się wyjaśnić rolę nauki historycznej i historiografii w kulturze. Dziedziny wiedzy kooperujące: filozofia historii, kulturoznawstwo, socjologia wiedzy i antropologia wiedzy.

Subdyscypliny metodologii historii

1. Teoria historii: dziedzina wiedzy badająca historiografię z perspektywy teorii kultury (dziedzina kooperująca: kulturoznawstwo).
2. Logika wiedzy historycznej: dziedzina wiedzy badająca logiczne narzędzia zastosowane do tworzenia historycznego opisu świata. (np. dedukcja, indukcja, redukcja, kategoryzacja, klasyfikacja, definicja).
3. Retoryka narracji historycznej: dziedzina wiedzy badająca językowe środki użyte do zbudowania historycznego opisu świata (takie jak: metafora, metonimia, synekdocha).

Nurty historiografii współczesnej takie jak: antropologia historyczna, mikrohistoria, historia globalna, historia postkolonialna, historia kobiet, są silnie nasycone refleksją teoretyczną i metodologiczną, gdyż badaniom nad źródłami historycznymi towarzyszy tam namysł nad znaczeniem tych badań dla współczesnego społeczeństwa.

Światowi klasycy metodologii historii

• Giambattista Vico
• Johann Martin Chladni Chladenius
• R. G. Collingwood
• Marc Bloch
• Fernand Braudel
• Michel Foucault
• Paul Ricoeur

Metodologia historii w Polsce

Najbardziej znani polscy przedstawiciele metodologii historii:

• Marceli Handelsman
• Jan Rutkowski
• Jerzy Topolski

Współcześni polscy przedstawiciele metodologii historii (z tytułem profesora lub doktora habilitowanego):

• Wojciech Wrzosek UAM,
• Jan Pomorski UMCS,
• Krzysztof Zamorski UJ,
• Tomasz Pawelec UŚ,
• Ewa Domańska UAM.

Bibliografia

• Bugajewski Maciej [red.] „Czy przeszłość powinna być inna? Studia z teorii i historii historiografii.” Poznań, Instytut Historii UAM 2008
• Bugajewski M. Historiografia i czas. Poznań 2002
• Domanska, E. "Mikrohistorie". Poznań 1999, wyd. II poprawione i uzupełnione, 2005.
• Domańska, E. "Historie niekonwencjonalne. Refleksja o przeszłości w nowej humanistyce". Poznań 2006.
• Domańska, E. „Historiografia insurekcyjna”. Literatura na świecie, nr 1-2, 2008, s. 355-368.
• Domańska, E. [red.], "Pamięć, etyka i historia. Angloamerykańska teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych. Poznań 2002.
• Domańska, E. "O poznawczym uprzywilejowaniu ofiary. (Uwagi metodologiczne)”, w: (Nie)obecność. Pominięcia i przemilczenia w narracjach XX wieku, pod red. Hanny Gosk i Bożeny Karwowskiej. Warszawa: Elipsa 2008, s 19-36.
• Polasik Karolina, Antropologiczny rekonesans historyka. Szkice o antropologii historycznej, Bydgoszcz 2007
• Pomorski Jan, W poszukiwaniu modelu historii teoretycznej, Lublin 1984
• Pomorski Jan, Historyk i metodologia, Lublin 1991
• Pomorski Jan, Paradygmat "New Economic History". Droga do "Nobla", Lublin 1986 (II wyd. 1995)
• Pomorski Jan (red.), Metodologiczne problemy narracji historycznej, Lublin 1990
• Pomorski Jan (red.), Światooglądy historiograficzne, Lublin 2002
• Topolski Jerzy, Świat bez historii, Poznań 1998
• Topolski J. Metodologia historii, Warszawa 1984
• Topolski J. Wprowadzenie do historii, Poznań 1998
• Solarska Maria, Historia zrewoltowana. Pisarstwo historyczne Michela Foucaulta jako diagnoza teraźniejszości i projekt przyszłości, Poznań 2006
• Topolski J. Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej. Warszawa 1997
• Werner Wiktor , Historyczność kultury. W poszukiwaniu myślowego fundamentu współczesnej historiografii, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2009
• Witek Piotr, Kultura. Film. Historia. Metodologiczne problemy doświadczenia audiowizualnego, Lublin 2005
• Witek Piotr, Mazur Mariusz, Solska Ewa (red.), Historia w kulturze współczesnej. Niekonwencjonalne podejścia do przeszłości, Lublin 2011
• Witek Piotr, Woźniak Marek (red.), Świat z historią, Lublin 2010
• Woźniak Marek, Doświadczanie historii. Kulturowy i społeczny wymiar mitu rewolucji, Lublin 2003
• Woźniak Marek, Przeszłość jako przedmiot konstrukcji. O roli wyobraźni w badaniach historycznych, Lublin 2010
• Wrzosek Wojciech, Historia – kultura- metafora. Powstanie nieklasycznej historiografii, Wrocław 1995
• Wrzosek W. [red..] Świat historii. Prace z metodologii historii i historii historiografii dedykowane Jerzemu Topolskiemu z okazji siedemdziesięciolecia urodzin, Poznań 1998
• Wrzosek W. [red.] Problemy współczesnej metodologii, Epigram, Bydgoszcz 2009
• Wrzosek W. Metodologia historii a metodyka nauczania historii, (w:) Między Historią a edukacja historyczną, red. Violetta Julkowska, IH UAM, 2003, s. 278-281.
• Wrzosek W. Czy historia ma przyszłość, (w:) (red.) W. Wrzosek. z G.A. Dominiaki i J. Ostoja-Zagórski, Gra i konieczność. Zbiór rozpraw z filozofii i historii historiografii, Oficyna Wydawnicza Epigram, Bydgoszcz 2005, ss. 11-16
• Ziębińska-Witek Anna, Holocaust. Problemy przedstawiania, Lublin 2005
• Ziębińska-Witek Anna, Historia w muzeach. Studium ekspozycji Holokaustu, Lublin 2011

Linki zewnętrzne

• Wiktor Werner, Historyczność i mit. Między rozróżnieniem a samookreśleniem [w:] Bartosz Korzeniewski [red.] Narracje o Polsce, Wydawnictwo PTPN, Poznań 2008(2009), s. 85 – 96 [1]
• Wiktor Werner, Historyczność i środki jej wyrazu. Przeszłość, teraźniejszość i perspektywy przyszłości. [w:] B. Płonka-Syroka, M. Staszczak [red.] „E-Kultura, e-nauka, e-społeczeństwo.” Oficyna Wydawnicza Arboretum, Wrocław 2008, s. 15-28.[2]