Ministerstwo Spraw Wojskowych

Ministerstwo Spraw Wojskowych (M.S.Wojsk. ) – naczelny organ administracji państwowej powołany do kierowania i administrowania siłami zbrojnymi II RP w czasie pokoju i przygotowania ich do działań na wypadek wojny, w latach 1918-1942.

26 października 1918 Rada Regencyjna Królestwa Polskiego poleciła przekształcić Komisję Wojskową w Ministerstwo Spraw Wojskowych.

Według Konstytucji marcowej 1921 M.S.Wojsk. było jedynym organem dowodzenia siłami zbrojnymi. Ustalona w 1921 pokojowa organizacja przetrwała z małymi zmianami do 1926. Ministrowi podlegali bezpośrednio: szef Sztabu Generalnego, inspektorzy armii (od 1923) i rodzajów broni, szef Wojskowej Kontroli Generalnej, kierownik Marynarki Wojennej, szef Gabinetu M.S.Wojsk. oraz jednostki organizacyjne sił zbrojnych poprzez dowódców Okręgów Korpusów. W 1923 zostało utworzone stanowisko II wiceministra, któremu podporządkowano rodzaje broni i ich fachowe departamenty.

Po przewrocie majowym Józefa Piłsudskiego, na mocy dekretu Prezydenta RP z 6 sierpnia 1926 kierownictwo siłami zbrojnymi zostało rozbite na tzw. "tor pokojowy" i "tor wojenny". Działalność "pokojowa" sił zbrojnych powierzona została M.S.Wojsk. natomiast przygotowaniem armii do wojny zajął się powołany przez Piłsudskiego Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych (GISZ). Generalnemu Inspektorowi Sił Zbrojnych podporządkowany został Sztab Generalny. Zmiany te usankcjonowała prawnie Konstytucja kwietniowa z 1935 i dekret Prezydenta RP z 9 maja 1936, w myśl którego minister spraw wojskowych dowodził i administrował siłami zbrojnymi w czasie pokoju, zgodnie z dyrektywami GISZ, poprzez dwóch wiceministrów i bezpośrednio podległe mu komórki.

I wiceminister zajmował się pokojową organizacją wojska oraz jego wychowaniem i wyszkoleniem, a także dyscypliną i bezpieczeństwem. Podlegały mu bezpośrednio wielkie jednostki broni głównych (piechoty, kawalerii i artylerii). Pomocnikiem wiceministra był jego zastępca. Fachowymi organami dowodzenia I wiceministra były:

• Departament Dowodzenia Ogólnego,
• Departament Piechoty,
• Departament Kawalerii,
• Departament Artylerii,
• Departament Uzupełnień,
• Wojskowy Instytut Naukowo-Oświatowy
• Dowództwo Lotnictwa,
• Dowództwo Saperów,
• Dowództwo Broni Pancernych,
• Dowództwo Wojsk Łączności,
• Dowództwo Żandarmerii,
• Dowództwo Taborów i Szefostwo Remontu.

II wiceminister - szef Administracji Armii, kierował w imieniu ministra całokształtem gospodarki materiałowej i finansowej oraz fachowym wyszkoleniem służb. Pomocnikiem wiceministra był jego zastępca, a organami pracy:

• Biuro Administracji Armii,
• Biuro Przemysłu Wojennego,
• Biuro Budżetowe,
• Departament Uzbrojenia,
• Departament Intendentury,
• Departament Służby Zdrowia,
• Departament Sprawiedliwości,
• Departament Budownictwa.

Organami pracy podległymi bezpośrednio ministrowi spraw wojskowych były:

• Gabinet M.S.Wojsk.,
  • Kwatera Główna M.S.Wojsk.,
• Dowództwo Obrony Przeciwlotniczej,
• Kierownictwo Marynarki Wojennej,
• Polowa Kuria Biskupia,
• Biuro Wyznań Niekatolickich,
• Korpus Kontrolerów,
• Biuro Personalne,
• Biuro Planowań,
• Naczelny Prokurator Wojskowy
• Państwowy Urząd Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego
  • Biuro do Spraw Jednostek Obrony Narodowej,
  • Komenda Główna Związku Strzeleckiego,
  • Komenda Główna Junackich Hufców Pracy,
  • Naczelna Komenda Legii Akademickiej,
  • Komenda Główna Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny i Związków Rezerwy,
  • Komendy Przysposobienia Wojskowego, Przysposobienia Wojskowego Kobiet,
  • Przysposobienie Wojskowe Konne,
• dowództwa Okręgów Korpusów.
  • Nr I w Warszawie,
  • Nr II w Lublinie,
  • Nr III w Grodnie,
  • Nr IV w Łodzi,
  • Nr V w Krakowie,
  • Nr VI we Lwowie,
  • Nr VII w Poznaniu,
  • Nr VIII w Toruniu,
  • Nr IX w Brześciu,
  • Nr X w Przemyślu.

W czasie wojny MSWojsk. miało przejąć dowództwo nad obszarem tyłowym kraju, zajmować się szkoleniem rezerw, formowaniem nowych oddziałów oraz uzupełnieniem personalnym i materiałowym wojsk walczących.

Prezydent RP Władysław Raczkiewicz dekretem z dnia 19 listopada 1942 zmienił nazwę "Minister Spraw Wojskowych" na nazwę "Minister Obrony Narodowej", a nazwę "Ministerstwo Spraw Wojskowych" na nazwę "Ministerstwo Obrony Narodowej". Zmianę nazwy wprowadzono z dniem 30 listopada 1942 .

Ministrowie spraw wojskowych 1918-1942

płk dr Jan Wroczyński	26 X - 17 XI 1918	kierownik M.S.Wojsk.
brygadier Józef Piłsudski	17 - 23 XI 1918
płk dr Jan Wroczyński	23 XI 1918 - 1 III 1919	kierownik M.S.Wojsk.
gen. por. Józef Leśniewski	1 III 1919 - 9 VIII 1920
gen. por. Kazimierz Sosnkowski	9 VIII 1920 - 26 V 1923
gen. dyw. Aleksander Osiński	28 V - 13 VI 1923	kierownik M.S.Wojsk.
gen. broni Stanisław Szeptycki	13 VI - 19 XII 1923
gen. dyw. Kazimierz Sosnkowski	19 XII 1923 - 17 II 1924
gen. dyw. Władysław Sikorski	17 II 1924 - 20 XI 1925
gen. dyw. Stefan Majewski	20 - 27 XI 1925	kierownik M.S.Wojsk.
gen. broni Lucjan Żeligowski	27 XI 1925 - 5 V 1926
gen. dyw. Juliusz Tarnawa-Malczewski	10 V - 15 V 1926
marszałek Polski Józef Piłsudski	16 V 1926 - 12 V 1935
gen. dyw. Tadeusz Kasprzycki	12 V 1935 - 30 IX 1939
gen. broni Władysław Sikorski	1939 - 1942

Bibliografia

• Tadeusz Böhm, Z dziejów naczelnych władz wojskowych II Rzeczypospolitej. Organizacja i kompetencje Ministerstwa Spraw Wojskowych w latach 1918-1939, Wydawnictwo "Bellona", Warszawa 1994, ISBN 83-11-08368-1
• Regina Czarnecka, Organizacja Ministerstwa Spraw Wojskowych (MSWojsk.) w latach 1918-1921, Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej Nr 27, Centralne Archiwum Wojskowe, Warszawa 2005