Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce

Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce – polskie ustawowe określenie oddzielnych, mniejszych niż dominująca, grup społecznych zamieszkujących Rzeczpospolitą Polską. Według ustawy z 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym mniejszości te są wyodrębniane na podstawie łącznie sześciu kryteriów, w szczególności mniejszej niż pozostała ludność liczebności i zamieszkiwania obecnego terytorium RP przez przodków jej członków od co najmniej 100 lat. Definicja ta podaje też jedno kryterium odróżniające mniejszość etniczną od narodowej – pierwsza oznacza grupę, która nie utożsamia się z innym narodem (współcześnie) zorganizowanym we własnym państwie.

Definicje mniejszości zawarte w tym akcie powodują, że nie wszyscy dyskryminowani ze względów etnicznych lub rasowych w Polsce objęci są rozporządzeniami broniącymi przed dyskryminacją.

Mniejszości narodowe i etniczne stanowią w Polsce kilka procent ludności kraju. RP należy do tych państw europejskich, które mają ich najniższy odsetek.

W 2011 Fundacja Wiedza Lokalna zainicjowała program Raport Mniejszości, który ma na celu stałe monitorowanie treści publikowanych przez internautów, przede wszystkim pod kątem agresji wobec mniejszości m.in. etnicznych. Według badania, najbardziej narażoną na nietolerancyjne wypowiedzi jest społeczność żydowska, a następnie rosyjska, niemiecka i romska.

Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce według ustawy

Art. 2 ust. 2 ustawy wskazuje, które z mniejszości uważa się za mniejszości narodowe w rozumieniu tej ustawy. Ustawa wymienia w tym zakresie (w kolejności alfabetycznej) mniejszości: białoruską, czeską, litewską, niemiecką, ormiańską, rosyjską, słowacką, ukraińską i żydowską. Ponadto w art. 2 ust. 4 ustawy wymienia się mniejszości, uznane za mniejszości etniczne w rozumieniu ustawy: karaimską, łemkowską, romską i tatarską.

Od regulacji ustawowych należy odróżnić wyniki spisów powszechnych. W arkuszach spisowych ankieterzy zaznaczali m.in. odpowiedzi na pytania o narodowość ankietowanych według ich własnych wskazań. W związku z powyższym ankietowani mieli możliwość zarówno wskazania fikcyjnych narodowości, jak i identyfikowania się z mniejszością, która nie spełnia ustawowych kryteriów zakwalifikowania jej do mniejszości narodowej w rozumieniu ustawy. W związku z powyższym na liście wyników spisu powszechnego widnieć mogą mniejszości niewymieniane w ustawie.

Liczebność poszczególnych mniejszości w Polsce według wyników spisów powszechnych

Pytanie o narodowość pojawiało się w czasie spisów powszechnych w Polsce tylko pięciokrotnie: w 1921, 1931, 1946, 2002 i 2011.

W Narodowym Spisie Powszechnym z 2002 roku ponad 96% ankietowanych zadeklarowało narodowość polską, 1,23% (471,5 tys. osób) – przynależność do innej narodowości, natomiast 2,03% ludności (774,9 tys. osób) nie określiło swej narodowości. Jednakże pojawiały się zarzuty zaniżania liczby osób deklarujących inną narodowość niż polska. Spis w 2002 roku był przeprowadzony w sytuacji, gdy nie istniało jeszcze ustawowe uregulowanie definiujące mniejszość narodową lub etniczną.

W Narodowym Spisie Powszechnym z 2011 roku narodowość polską zadeklarowało 93,73% ankietowanych (wliczając osoby deklarujące również drugą narodowość). 834 tys. osób (2,17%) zadeklarowało dwie narodowości – polską i niepolską, 554 tys. osób (1,44%) zadeklarowało wyłacznie niepolską narodowość, z czego 38 tys. osób zadeklarowało dwie niepolskie narodowości.

Poniższa tabela podaje dla mniejszości liczących więcej niż 1000 osób dane spisu z 2002, w tym na postawie danych szczegółowych wyliczone na potrzeby Wikipedii wielkości dominującego – powyżej 10% – rozmieszczenia procentowego. Przedstawia także wstępne dane ze spisu z 2011 dla mniejszości liczących co najmniej 10000 osób (zarówno osoby deklarujące tylko niepolską narodowość, jak i osoby deklarujące łącznie narodowość polską i niepolską). Dane dotyczą ogółu osób mieszkających w Polsce, a nie tylko osób posiadających polskie obywatelstwo – do mniejszości, zgodnie z ustawą, należą osoby posiadające polskie obywatelstwo, a nie należa obcokrajowcy mieszkający w Polsce.

Nk.	Grupa	Liczba osób (2002)	Liczba osób, w tym jako jedyna deklaracja (2011)	Zamieszkiwane województwa (2002)	Patrz też
1	Mniejszość śląska	173 153	809 000 (362 000)	śląskie (86%), opolskie (14%)	Ślązacy
2	Niemcy	152 897	109 000 (26 000)	opolskie (70%), śląskie (21%)	Niemcy w Polsce
3	Białorusini	48 737	47 000 (31 000)	podlaskie (95%)	Białorusini w Polsce
4	Ukraińcy	30 957	48 000 (26 000)	warmińsko-mazurskie (39%), zachodniopomorskie (13%), podkarpackie (11%)	Ukraińcy w Polsce
5	Romowie	12 855	16 000 (9000)	małopolskie (13%), dolnośląskie (10%), mazowieckie (10%)	Romowie w Polsce
6	Rosjanie	6 103	13 000 (5000)	mazowieckie (22%), dolnośląskie (11%), podlaskie (11%)	Rosjanie w Polsce
7	Łemkowie	5 863	10 000 (5000)	dolnośląskie (53%), małopolskie (27%), lubuskie (13%),	Łemkowie w Polsce
8	Litwini	5 846	b.d.	podlaskie (88%)	Litwini w Polsce
9	Kaszubi	5 062	228 000 (16 000)	pomorskie (98%)
10	Słowacy	2 001	b.d.	małopolskie (81%)	Słowacy w Polsce
11	Wietnamczycy	1 808	b.d.	mazowieckie (60%)	Wietnamczycy w Polsce
12	Francuzi	1 633	b.d.	mazowieckie (30%), śląskie (12%), dolnośląskie (12%)	Francuzi w Polsce
13	Amerykanie	1 541	11 000 (1000)	mazowieckie (24%), małopolskie (16%)	Amerykanie w Polsce
14	Grecy	1 404	b.d.	dolnośląskie (38%), zachodniopomorskie (12%)	Grecy w Polsce
15	Włosi	1 367	b.d.	mazowieckie (23%), małopolskie (10%)	Włosi w Polsce
16	Żydzi	1 133	b.d.	mazowieckie (38%), dolnośląskie (18%), opolskie (1%)	Żydzi w Polsce
17	Bułgarzy	1 112	b.d.	mazowieckie (35%), śląskie (10%), opolskie (1%)	Bułgarzy w Polsce
18	Ormianie	1 082	b.d.	mazowieckie (24%)	Ormianie w Polsce

Polskie ustawodawstwo dotyczące mniejszości

• Konstytucja RP Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 w art. 35 gwarantuje obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania i rozwoju własnego języka, zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury, w tym prawo do tworzenia własnych instytucji edukacyjnych, kulturalnych i instytucji służących ochronie tożsamości religijnej oraz do uczestnictwa w rozstrzyganiu spraw dotyczących ich tożsamości kulturowej
• Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy Dz. U. z 2011 r. Nr 21, poz. 112 zwalnia komitety wyborcze wyborców utworzone przez członków organizacji mniejszości narodowych z wymogu przekroczenia 5% progu wyborczego w wyborach do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej
• ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty Dz. U. z 2004 r. Nr 173, poz. 1808 stanowi, że szkoły publiczne umożliwiają podtrzymanie tożsamości narodowej, etnicznej, językowej i religijnej, a w szczególności naukę języka oraz własnej historii i kultury
• ustawa z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji ustala, że publiczne radio i telewizja powinny uwzględniać potrzeby mniejszości narodowych i etnicznych
• ustawa z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim zawiera deklarację, że zawarte w niej przepisy nie naruszają praw mniejszości oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji przewidujące m.in., że w miejscowościach, w których występują zwarte środowiska mniejszości narodowych lub etnicznych nazwom i tekstom w języku polskim mogą towarzyszyć wersje w przekładzie na język mniejszości
• ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny przewiduje penalizację przestępstw popełnianych na tle etnicznym
• ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych zabrania przetwarzania danych ujawniających pochodzenie etniczne
• ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych, oraz o języku regionalnym:

• definiuje mniejszości narodowe i etniczne w Polsce;
• stwierdza, że każda osoba ma prawo do swobodnej decyzji o traktowaniu jej jako osoby należącej bądź też nienależącej do mniejszości, a wybór taki lub korzystanie ze związanych z tym wyborem praw nie pociąga za sobą jakichkolwiek niekorzystnych skutków;
• stanowi, że nikt nie może być obowiązany, z wyjątkiem prawem przewidzianym, do ujawnienia informacji o własnej przynależności do mniejszości lub ujawnienia swojego pochodzenia, języka mniejszości lub religii;
• zabrania stosowania środków mających na celu asymilację osób należących do mniejszości, jeżeli środki te są stosowane wbrew ich woli oraz zabrania stosowania środków mających na celu zmianę proporcji narodowościowych lub etnicznych na obszarach zamieszkanych przez mniejszości;
• stwierdza, że nikt nie może być obowiązany do udowodnienia własnej przynależności do danej mniejszości;
• dopuszcza używanie języka mniejszościowego, w wybranych gminach, jako języka pomocniczego, w kontaktach z organami gminy oraz w postępowaniu sądowym pierwszej instancji;
• określa, że obok ustalonych w języku polskim nazw geograficznych mogą być używane, jako nazwy dodatkowe, tradycyjne nazwy w języku mniejszości dla miejscowości, obiektów fizjograficznych oraz ulic.

Zobacz też

• gminy dwujęzyczne w Polsce

Linki zewnętrzne

• Łukasz Kaźmierczak, Trzy procent odmienności, dostępne w Internecie, dostęp 2007-10-09, 15:45
• prof. Marek Safjan, Pozycja mniejszości w Polsce w świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, dostępne w Internecie, dostęp 2008-12-26
• Strona Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce na witrynie MSWiA, dostępna w Internecie, dostęp 2008-12-26