Morela japońska

Morela japońska
Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Klad	rośliny naczyniowe
Klad	rośliny nasienne
Klasa	okrytonasienne
Klad	klad różowych
Rząd	różowce
Rodzina	różowate
Rodzaj	śliwa
Gatunek	morela japońska
Nazwa systematyczna
Prunus mume Siebold & Zucc. Fl. jap. 1:29, t. 11. 1836
Zdjęcia i grafiki w Commons

Morela japońska, śliwa japońska, Mume, Ume (Prunus mume Siebold & Zucc.) – gatunek drzewa należący do rodziny różowatych. Pochodzi ze środkowych i północno-wschodnich Chin, gdzie nazywane jest méi (梅), Japonii i Tajwanu. W Korei i Japonii gatunek ten uprawiany był od czasów starożytnych. Łacińska nazwa gatunkowa pochodzi od nazwy japońskiej, która jest niepodobna zarówno do chińskiego oryginału, jak i do nazwy używanej w Korei (매실 maesil ). Przynależność do rodzaju Prunus i synonim nazwy zwyczajowej (śliwa japońska) stosowany w wielu językach, sugeruje bliskie pokrewieństwo ze śliwą domową. W istocie gatunek ten należy do sekcji Armeniaca i jest bliskim krewnym moreli zwyczajnej. Dlatego poprawną nazwą w języku polskim jest "morela japońska", podczas gdy określenie śliwa japońska zarezerwowana jest dla gatunku Prunus salicina.

Morfologia

Pokrój

Drzewo o wysokości do 6–9 m, żyjące kilkadziesiąt lat. Korona ma kulisty pokrój.

Pień

Kora ciemnobrunatnoszara, z licznymi spękaniami.

Liście

Owalne, do 10 cm długości, jasnozielone, błyszczące, ostro zakończone.

Kwiaty

W zależności od odmiany – od białych poprzez różowe do czerwonych, pięciokrotne, zwykle pojedyncze lub w parach, lekko pachnące. Najczęściej średnica korony ma 1–3 cm. Kwitnie bardzo wcześnie, przed pojawieniem się liści na południu Japonii lub USA już w styczniu lub na początku lutego.

Owoce

Pestkowiec o długości 2-3 cm, prawie okrągły, z wyraźną bruzdą wzdłuż owocu, zielonawy lub żółtawy, o omszonej skórce, czasem z czerwonawym rumieńcem. Mdły w smaku, prawie niejadalny, o miąższu żółtym, przyrośniętym do pestki. Dojrzewa wcześnie, w Japonii już w czerwcu. W Chinach dojrzewanie zwiastuje początek pory deszczowej.

Owoce moreli japońskiej

Zmienność

W Japonii jest ponad 300 odmian uprawnych mume, które dzieli się na trzy grupy:

• yabai (dzika śliwa) – uprawiane z przeznaczeniem na podkładki do szczepienia dla moreli, śliw i innych Prunus sp.,
• hibai (Mume purpurowe) – uprawiane jako rośliny ozdobne z okazałych kwiatów, a także z czerwono zabarwionych pędów,
• bungo (nazwa od prowincji Bungo) – uprawiane głównie jako rośliny owocowe, w tym typie są także odmiany powstałe ze skrzyżowania z morelą zwyczajną charakteryzujące się smaczniejszymi owocami.

Najpopularniejszymi odmianami są:

• 'Alboplena' – odmiana wczesna o półpodwójnych białych kwiatach,
• 'Benishidori' – o małych podwójnych kwiatach o purpurowej barwie i późnym kwitnieniu,
• 'Dawn' – o dużych jasnoróżowych, podwójnych kwiatach z poskręcanymi płatkami, późno kwitnąca,
• 'Matsurabara Red' – o ciemnoczerwonych podwójnych kwiatach, ma bardziej wyniosły charakter wzrostu i może dorastać do 10 m wysokości,
• 'Pendula' – nieduży krzew o zwisających pędach z pojedynczymi jasnoróżowymi kwiatami i bardzo wczesnym kwitnieniu.

Prunus mume skrzyżowana z czerwonolistną odmianą ałyczy (Prunus cerasifera 'Atropurpurea') dała czerwonolistną Prunus x blireiana André., znaną i uprawianą także w Polsce jako gatunek ozdobny.

Zastosowanie

Jest rośliną uprawną głównie w krajach dalekowschodniej Azji. Jako roślina ozdobna spotykana sporadycznie w cieplejszych rejonach innych kontynentów (strefy mrozoodporności 6-10.

Roślina lecznicza

Owoc wykorzystuje się w chińskiej medycynie tradycyjnej pod nazwa 'wu mei'. Stosowany jako środek przeciwko pasożytom i wrzodom, dla poprawy funkcjonowania systemu trawiennego oraz jako środek na serce. W Korei sok moreli japońskiej jest sprzedawany jako środek wzmacniający o dużych walorach zdrowotnych.

Umeboshi

Sztuka kulinarna

W Japonii produkuje się napój alkoholowy umeshu (梅酒) otrzymywany poprzez zalanie zielonych owoców mocną, klarowną wódką shōchū – zwany błędnie także winem śliwkowym. Ma słodki i łagodny smak. Smak umeshu mogą polubić osoby, którym zwykle nie smakują napoje alkoholowe. Produkty podobne do umeshu produkuje się także w Korei.

Umeboshi (梅干) – są to zaprawiane owoce. Są solone oraz przyprawiane liśćmi 'Shiso'. Mają kolor czerwony, o intensywnym słono–kwaśnym smaku. Z powodu intensywnego smaku spożywa się je w małych ilościach. Umeboshi podaje się często jako przystawkę do ryżu.

Znaczenie kulturowe

Drzewo moreli japońskiej jest bardzo wysoko cenione w kulturze chińskiej. Dotyczy to w szczególności jego kwiatów. Mume kwitnie w najzimniejszej porze roku i z tego względu uznawane jest jako symbol witalności i umiejętności przeciwstawiania się niesprzyjającym warunkom. Morela japońska, sosna oraz bambus zwane są trzema przyjaciółmi wiatru. Dodatkowo mume wraz z orchideą, bambusem i chryzantemą zwane są czterema rycerzami.

21 lipca 1964 roku parlament Tajwanu nadał mume status kwiatu państwowego. Z tego względu na samolotach linii China Airlines widnieje symbol tego kwiatu. Ponieważ namalowanie kwiatu ze względu na jego wygląd wymaga dużo pracy – a pracę tę wykonuje się ręcznie – wizerunki kwiatu na samolotach różnią się między sobą. Symboliczny wizerunek kwiatu moreli znajduje się także na dolarach tajwańskich.

W Wietnamie ze względu na piękno drzewa i jego kwiatów słowo 'mai' – oznaczające morelę japońską – jest imieniem nadawanym dziewczętom. Największy szpital w Hanoi nazywa się Bạch Mai co oznacza 'biały kwiat moreli', a ponadto wiele innych miejsc w tym mieście ma w nazwach nawiązanie do tej rośliny. Bardzo wiele wierszy poświęconych jest tej roślinie. Buddyjski mnich z nurtu Zen – Thiền sư Mãn Giác napisał wiersz "Cáo tật thị chúng" ('Historia mojej choroby').

Xuân khứ bách hoa lạc → Wiosna przemija, opadają setki płatków,

Xuân đáo bách hoa khai → Wiosna nadchodzi, kwitną setki kwiatów.

Sự trục nhãn tiền qúa → Przed oczyma, wszystko nieustannie przemija,

Lão tùng đầu thượng lai → W głowach, wkrótce przemkną obrazy lat.

Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận → Kto może powiedzieć czy z końcem wiosny wszystkie płatki opadną?

Đình tiền tạc dạ nhất chi mai → Ostatniej nocy, w ogródku, kwitła gałąź moreli. (tłum. z angielskiego)

W tym wierszu, określenie nhất chi mai jest metaforą dla nadziei.