Nabożeństwo czterdziestogodzinne – nabożeństwo w Kościele katolickim, związane z końcem okresu karnawału i przygotowaniem do wielkiego postu. Jego inspiracją jest biblijna symbolika liczby 40 - jest to zarówno okres 40 dni postu Jezusa na pustyni, jak też - według tradycji - czas 40 godzin przebywania Jezusa w grobie[1]. Swoimi początkami sięga ono okresu późnego średniowiecza i miało początkowo charakter czterdziestogodzinnego postu połączonego z modlitwą. W obecnie obowiązującej formie pojawiło się w końcu XVI wieku, najprawdopodobniej z inspiracji zakonu jezuitów, choć nie ma w tej kwestii jasnych przekazów źródłowych.
Nabożeństwo to ma obecnie charakter pokutny i ekspiacyjny. Ma ono być wynagrodzeniem za grzechy popełnione w karnawale[potrzebne źródło]. Zaczyna się ono w niedzielę poprzedzającą rozpoczęcie wielkiego postu, a kończy się we wtorek wieczorem przed Popielcem. Jego istotą jest całodzienna adoracja Najświętszego Sakramentu.
Ma ono ożywić pobożność wiernych, a także być przygotowaniem do pokutnego okresu wielkiego postu. Adoracja zawsze jest zakorzeniona w liturgii eucharystycznej, dlatego jest ono zaczynane i kończone Mszą Świętą.