Nalot na Tokio (1942)

Nalot na Tokio II wojna światowa, wojna na Pacyfiku
Gęsto usytuowane B-25 na pokładzie lotniskowca USS "Hornet"
Czas	17–19 kwietnia 1942
Miejsce	Tokio, Nagoja, Kobe, Osaka
Terytorium	Japonia
Przyczyna	chęć symbolicznego odwetu za atak na Pearl Harbor
Wynik	symboliczne zwycięstwo Stanów Zjednoczonych
Strony konfliktu Japonia Stany Zjednoczone Dowódcy nieznani Jimmy Doolittle Siły 300 myśliwców liczne działa przeciwlotnicze w miastach Garnizon piechoty w niskim stanie gotowości 2 lotniskowce 70 myśliwców 16 średnich bombowców Straty 6 fabryk czołgów 2 składy amunicji 1 niszczyciel minimalne starty w obronie przeciwlotniczej i piechocie 15 bombowców porzuconych przez załogi 1 bombowiec skonfiskowany 1 zabity 8 pojmanych 8 internowanych

Bombowiec B-25 przygotowuje się do startu

B-25 bierze kurs na Tokio

USS "Hornet" w trakcie startu samolotów do ataku na Tokio

Nalot na Tokio (znany także jako rajd Doolittle'a) – pierwszy nalot na terytorium Japonii, dokonany przez amerykańskie lotnictwo i jak dotąd jedyny w historii atak bombowców, niebędących samolotami pokładowymi, startujących z lotniskowców.

Plan i pomysł operacji

Operacja odbyła się na życzenie prezydenta Roosevelta. Miała ona być symbolicznym odwetem za atak na Pearl Harbor, w celu podniesienia amerykańskiego morale. Do wykonania zadania wybrano podpułkownika Jamesa "Jimmy" Doolittle'a. Miał on 43 lata i ponad trzynaście lat doświadczenia w lotnictwie wojskowym. Jego plan zakładał start z lotniskowców, zbombardowanie Tokio i wylądowanie w Chinach. Doolittle wyznaczył dokładne sektory ataku, przy czym zakazał niszczenia pałacu cesarskiego i dzielnic mieszkalnych.

Użyte siły

Do przeprowadzenia nalotu postanowiono, ze względu na ich duży zasięg, użyć średnich samolotów bombowych B-25 Mitchell, operujących zazwyczaj z lotnisk naziemnych. Były to dobre samoloty, które po wojnie zyskały miano jednych z najlepszych średnich bombowców swego okresu. Przed startem samoloty dokładnie sprawdzono i pozbawiono wszystkich cięższych elementów, które nie były niezbędne, m.in. dolnej wieżyczki strzelniczej, instalacji odladzającej, płyt pancernych oraz celowników bombowych "Norden", zastąpionych przez proste przyrządy. Taki zabieg był konieczny, aby zmniejszyć masę samolotów, a tym samym aby samoloty mogły wystartować z krótkiego pokładu lotniskowca. Istotne też było, aby maszyny spalały mniej paliwa i mogły dolecieć do celów (tj. zwiększenie ich zasięgu). Z tego względu wyposażono je w dodatkowe zbiorniki w kadłubie, co pozwoliło na zabranie 4 319 litrów paliwa (standardowo - 2627 litrów). Po tych zabiegach masa każdej maszyny wzrosła do 14 062 kg. Dodatkowo dwa samoloty zostały wyposażone w aparaty fotograficzne, celem udokumentowania nalotu i jego skutków.

16 samolotów zostało umieszczonych na lotniskowcu USS "Hornet" – tyle maszyn zmieściło się na pokładzie startowym. Rozpiętość ich nieskładanych skrzydeł uniemożliwiła umieszczenie ich pod pokładem. Pierwsza maszyna miała do startu jedynie 150 m rozbiegu; dla pilotów był to też pierwszy w życiu start z lotniskowca. Samoloty zabierały jedynie po 908 kg bomb (4 bomby 500-funtowe – 227 kg, trzy burzące i zapalająca). Samoloty myśliwskie musiano umieścić w hangarze, przez co lotniskowiec stał się praktycznie bezbronny w przypadku ataku z powietrza, dlatego ubezpieczał go drugi lotniskowiec USS "Enterprise" oraz silna eskorta okrętów.

Pomimo przeciwwskazań, adm. Halsey zgodził się, aby Doolittle poleciał razem ze swoimi żołnierzami. Dowodził pierwszą maszyną.

Skład zespołu:

• lotniskowce USS "Hornet" i USS "Enterprise"
• ciężkie krążowniki USS "Salt Lake City", USS "Northampton" i USS "Vincennes"
• lekki krążownik USS "Nashville"
• 7 niszczycieli (USS "Balch", USS "Fanning", USS "Benham", USS "Ellet", USS "Gwin", USS "Meredith", USS "Grayson" i USS "Monssen")
• 2 zbiornikowce (USS "Cimarron" i USS "Sabine")

Przebieg akcji

Atak

17 kwietnia 1942 roku, zachowując przez cały czas ciszę radiową, okręty osiągnęły pozycję o 1000 Mm od Tokio. Po pobraniu paliwa lotniskowce w asyście krążowników skierowały się na zachód w stronę wyspy Hokkaido. Start samolotów miał nastąpić w odległości 500 Mm od Tokio.

18 kwietnia okręt został dostrzeżony na radarze przez japoński patrolowiec "Dai-23 Nittō Maru", który radiowo zaalarmował dowództwo. W obawie o bezpieczeństwo zespołu i powodzenie ataku amerykanie zadecydowali o przyspieszeniu startu samolotów, które miały teraz o 150 mil morskich więcej do pokonania. Aby jeszcze bardziej zmniejszyć zużycie paliwa, wyjęto ogonowe karabiny maszynowe z każdego samolotu i zastąpiono je pomalowanymi na czarno kijami od szczotek, ażeby samoloty sprawiały wrażenie standardowo uzbrojonych (uzbrojenie ostatecznie stanowiły 2 wkm-y 12,7 mm w wieży grzbietowej i 1 km 7,62 mm na dziobie). Zmieniła się również pora ataku – zamiast w nocy nalot miał być dokonany w dzień, kiedy pobliskie garnizony japońskie były w najwyższym stanie gotowości bojowej.

O godzinie 8:00 wiceadmirał Halsey wydał rozkaz startu samolotów. Maszyny osiągnęły cele w Japonii około południa. W Tokio trafiły akurat w końcową fazę ćwiczeń przeciwlotniczych i zostały wzięte za maszyny japońskie. Samoloty dokonały zrzutu bomb na Tokio, Nagoję, Kobe i Osakę. W stolicy Japonii zniszczyły fabryki czołgów, składy broni i japoński okręt stojący w suchym doku. Zaskoczenie było całkowite, żaden z bombowców nie został zestrzelony przez obronę przeciwlotniczą.

Powrót

Okazało się, że w jednym z bombowców zostały źle wyregulowane gaźniki, przez co maszyna zużywała więcej paliwa. Jej dowódca postanowił odlecieć do ZSRR i wylądował w pobliżu Władywostoku. Tam lotnicy zostali internowani, a bombowiec zniszczono (Związek Radziecki nie był jeszcze w stanie wojny z Japonią). Załodze udało się jednak przekupić strażników i uciec po roku internowania, a potem przez Iran dotrzeć do USA. Był to jedyny z szesnastu samolotów, który wylądował.

Reszta lotników wyskoczyła z samolotów nad Chinami lub nad morzem (trzy załogi), jeden został zabity w czasie skoku. Wszyscy ukrywali się do chwili odnalezienia przez Chińczyków z Kuomintangu, którzy pomogli im przetrwać. Chińczycy drogo za to zapłacili, kiedy w odwecie podczas operacji Zhejiang-Jiangxi wojska japońskie zabiły 250 000 ludzi. Japończycy pojmali dwie załogi, dwóch lotników utonęło. Ośmiu pozostałych skazano na śmierć. Pięć z tych wyroków zamieniono na dożywocie, jeden zmarł w niewoli. Trzech lotników rozstrzelano.

Samoloty biorące udział w nalocie

James Doolittle (piąty od lewej) wraz z członkami załogi swojego B-25 po wylądowaniu w Chinach

Szesnaście B-25 według kolejności startu z USS "Hornet"

Numer seryjny	Przydomek	Jednostka	Cel	Dowódca	Po nalocie
40-2344		34 Dywizjon Bombowy	Tokio	p.płk. James H. Doolittle	rozbity k. Zhuzhou (Chiny)
40-2292		37 Dywizjon Bombowy	Tokio	p.por. Travis Hoover	rozbity k. Ningbo (Chiny)
40-2270	Whiskey Pete	95 Dywizjon Bombowy	Tokio	p.por. Robert M. Gray	rozbity k. Zhuzhou (Chiny)
40-2282		95 Dywizjon Bombowy	Tokio	p.por. Everett W. Holstrom	rozbity k. Shangrao (Chiny)
40-2283		95 Dywizjon Bombowy	Tokio	kpt. David M. Jones	rozbity k. Zhuzhou (Chiny)
40-2298	The Green Hornet	95 Dywizjon Bombowy	Tokio	p.por. Dean E. Hallmark	rozbity u wybrzeży Chin
40-2261	The Ruptured Duck	95 Dywizjon Bombowy	Tokio	p.por. Ted W. Lawson	rozbity u wybrzeży Chin
40-2242		95 Dywizjon Bombowy	Tokio	kpt. Edward J. York	wylądował w ZSRR
40-2303	Whirling Dervish	34 Dywizjon Bombowy	Tokio	p.por. Harold F. Watson	rozbity k. Nanchang (Chiny)
40-2250		89 Dywizjon Rozpoznawczy	Tokio	p.por. Richard O. Joyce	rozbity k. Zhuzhou (Chiny)
40-2249	Hari Kari-er	89 Dywizjon Rozpoznawczy	Jokohama	kpt. C. Ross Greening	rozbity k. Zhuzhou (Chiny)
40-2278	Fickle Finger of Fate	37 Dywizjon Bombowy	Jokohama	p.por. William M. Bower	rozbity k. Zhuzhou (Chiny)
40-2247	The Avenger	37 Dywizjon Bombowy	Yokosuka	p.por. Edgar E. McElroy	rozbity k. Nanchang (Chiny)
40-2297		89 Dywizjon Rozpoznawczy	Nagoja	mjr John A. Hilger	rozbity k. Shangrao (Chiny)
40-2267	TNT	89 Dywizjon Rozpoznawczy	Kobe	p.por. Donald G. Smith	rozbity u wybrzeży Chin
40-2268	Bat Out of Hell	34 Dywizjon Bombowy	Nagoja	p.por. William G. Farrow	rozbity k. Ningbo (Chiny)

Znaczenie

Atak na Tokio nie spowodował znaczących szkód, ale wywarł ogromny wpływ psychologiczny – Japończykom uświadomił, że ich terytorium jest w zasięgu przeciwnika, Amerykanom dał wiarę w zwycięstwo nad niepokonanym dotąd wrogiem. Atak został porównany do ciosu szpilką wbitą w serce Japończyków, podczas, gdy o ataku na Pearl Harbor mówiono jako o ranie zadanej Amerykanom mieczem.

Ponieważ Japończycy uznali, że samoloty wystartowały z Midway, postanowili przeciwdziałać i rezygnując z planowanego ataku na Australię, dokonać inwazji na te wyspy. Pozostawili również znaczne siły lotnicze do obrony wysp macierzystych.

Pamięć

Puchary "raidersów" (większość z nich ustawiona do góry stopką) i butelka koniaku Hennessy rocznik 1896 w ekspozycji w Narodowym Muzeum Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych

B-25 eksponowany w Narodowym Muzeum Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych

B-25 startujący z pokładu USS "Ranger" 21 kwietnia 1992

W czerwcu 2010 roku żyło jeszcze siedmiu uczestników rajdu Doolittle'a (William M. Bower, Richard E. Cole, Thomas C. Griffin, Robert L. Hite, Charles J. Ozuk, Edward J. Saylor i David J. Thatcher). Od końca lat 40. XX w. uczestnicy rajdu, niemal co roku spotykają się na uroczystym zjeździe, którego stałym elementem jest apel poległych i toast za kolegów, którzy odeszli w ciągu poprzedniego roku. Jest on wznoszony przy pomocy specjalnych, srebrnych kielichów. Na każdym z nich wyryte jest nazwisko uczestnika rajdu. Puchary tych, którzy nie żyją, stawiane są do góry stopką, jednak na każdym można odczytać nazwisko, ponieważ wygrawerowane ono jest dwukrotnie – w pozycji normalnej i odwróconej. Kiedy przy życiu pozostaną dwaj ostatni członkowie rajdu, toast zostanie wzniesiony po raz ostatni. Posłuży do niego butelka koniaku Hennessy rocznik 1896 – data urodzenia Doolittle'a – która towarzyszy każdemu zjazdowi od 1960 roku. Od 2006 puchary i koniak są eksponowane w Narodowym Muzeum Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych. W 68 zjeździe w Dayton w 2010 roku było już w stanie uczestniczyć tylko 4 członków rajdu (Cole, Griffin, Hite i Thatcher).

Sam Doolittle dożył sędziwego wieku 96 lat (zm. w 1993). W 1985 otrzymał z rąk Ronalda Reagana czwartą, generalską gwiazdkę.

Najwięcej pamiątek związanych z rajdem Doolittle'a można obecnie zobaczyć w Narodowym Muzeum Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych koło Dayton. Najatrakcyjniejszą z nich jest oryginalny B-25 przekazany muzeum w 1958 roku. Nie jest to wersja samolotu jaka brała udział w nalocie na Tokio, jednak malowanie i oznaczenia są takie same jak w samolocie Doolittle'a. Maszyna wyposażona jest w pokrowce na silnikach i wieżyczce górnego strzelca – dokładnie tak jak samoloty Doolittle'a zgromadzone na pokładzie Horneta. Całości ekspozycji dopełniają manekiny w mundurach lotników biorących udział w nalocie. Obok niego w muzeum można zobaczyć spadochron jednego z członków rajdu, którego użył do skoku nad Chinami oraz elementy wyposażenia lotników i ich przedmioty osobiste. Fragmenty wraku jednego z samolotów oraz medale Doolittle'a są również eksponowane w National Air and Space Museum w Waszyngtonie.

21 kwietnia 1992 roku, w ramach obchodów 50-tej rocznicy wybuchu II wojny światowej na Pacyfiku, z lotniskowca USS "Ranger" wystartowały dwa B-25 rekonstruując start maszyn Doolittle'a do nalotu na Tokio. Impreza odbyła się w obecności 1 500 oficjalnych gości, w tym dwóch uczestników rajdu.

Wpływy kulturowe

Kadr z filmu 30 sekund nad Tokio – B-25 startujące do nalotu

• W 1944 powstał w USA film pt. 30 sekund nad Tokio będący sfabularyzowanym i dostosowanym do potrzeb propagandy wojennej zapisem operacji i przygotowań do niej. W rolę Jamesa Doolittle'a wcielił się Spencer Tracy. Motyw nalotu na Tokio pojawił się ponownie w megaprodukcji z 2001 roku pt. Pearl Harbor. Tym razem rolę Doolittle'a powierzono Alecowi Baldwinowi. Motyw rajdu Doolittle'a pojawił się również w tle głównej akcji filmów z 1943 roku: Bombardier i Destination Tokyo. O rajdzie na Tokio i wypowiedzi Roosevelta o samolotach startujących z Shangri-La jest mowa w pierwszej scenie głośnego filmu z 1976 roku pt. Bitwa o Midway.

• W 1975 amerykański zespół grający muzykę postpunkową Pere Ubu jedną ze swoich piosenek zatytułował Thirty Seconds Over Tokyo.

Ciekawostki

• Pytany później przez dziennikarzy o to skąd wystartowały samoloty, prezydent Roosevelt odpowiedział: "Wystartowali z Shangri-La". Ze względu na tajemnicę wojskową, nie mógł ujawnić, że start odbył się z lotniskowca. Samo Shangri-La to w mitologii tybetańskiej ukryta kraina-raj, które do amerykańskiej kultury masowej wprowadził James Hilton w powieści Zaginiony horyzont wydanej w 1933. Później, niejako na pamiątkę tego wydarzenia, jeden ze zbudowanych w czasie wojny lotniskowców typu Essex (w lutym 1944) nazwano właśnie "Shangri-La".

• B-25 był w chwili startu z USS "Hornet" najcięższym samolotem (ponad 14 ton) jaki kiedykolwiek zdołał wystartować z pokładu lotniskowca i do dziś pozostaje jedynym w historii konwencjonalnym bombowcem, który tego dokonał.

Bibliografia

• Zbigniew Flisowski: Burza nad Pacyfikiem Tom 2. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1989. ISBN 83-210-0412-1. 
• Wielka Encyklopedia Lotnictwa nr. 8, dołączony film z serii Aviator.
• Jerzy Lipiński: Druga wojna światowa na morzu. Warszawa: Wydawnictwo Lampart, 1995, s. 386. ISBN 83-902554-7-2. 

Linki zewnętrzne

• Raport Jamesa "Jimmy" Doolittle'a z nalotu nad Japonię 18 kwietnia 1942 (ang.)