Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
| Niżne Tatry | |
| Megaregion | Region Karpacki |
| Prowincja | Karpaty Zachodnie |
| Podprowincja | Centralne Karpaty Zachodnie |
| Makroregion | Łańcuch Niżnotatrzański |
| Mezoregion | Niżne Tatry |
| Zajmowane jednostki administracyjne |
Słowacja: – kraj żyliński – kraj bańskobystrzycki – kraj preszowski |
Niżne Tatry (514.91; słow. Nízke Tatry, węg. Alacsony-Tátra, niem. Niedere Tatra) – pasmo górskie w Karpatach Zachodnich, na terenie Słowacji. Jego najwyższym szczytem jest Dumbier (Dziumbier, Ďumbier, 2043 m n.p.m.). Na terenie Niżnych Tatr utworzono największy park narodowy na Słowacji - Park Narodowy Niżne Tatry.
Spis treści |
Niżne Tatry są największym powierzchniowo oraz drugim pod względem wysokości pasmem Centralnych Karpat Zachodnich. Przebiega ono w kierunku wschód–zachód na długości ok. 75 km i maksymalnej szerokości blisko 30 km.
Od północy Niżne Tatry ograniczone są Kotliną Liptowską (Liptovská kotlina) i Kotliną Popradzką (Popradská kotlina), za którymi wznoszą się Góry Choczańskie (Chočské vrchy) i Tatry. We wschodniej części, pomiędzy Niżnimi Tatrami a wymienionymi obniżeniami, wypiętrza się niewielkie pasmo Kozich Grzbietów (Kozie chrbty), oddzielone doliną Czarnego Wagu (Čierny Váh) i doliną Hornádu. Według starszych podziałów, Kozie Grzbiety były częścią Niżnych Tatr, obecnie są zazwyczaj traktowane jako osobna jednostka. Na wschodzie Niżne Tatry sąsiadują ze Słowackim Rajem (Slovenský raj), a rozdziela je dolina Vernárskiego potoku. Południowe stoki opadają do Bruzdy Hronu (Horehronské podolie), za którą rozciągają się pasma Rudaw Słowackich (Slovenské rudohorie) – Góry Stolickie (Stolické vrchy) i Góry Weporskie (Veporské vrchy). Na zachodzie, za Przełęczą Hiadelską (Hiadeľské sedlo, 1099 m), wznoszą się Starohorskie Wierchy (Starohorské vrchy) – podobnie jak Kozie Grzbiety niegdyś zaliczane do Niżnich Tatr, a współcześnie uznawane za samodzielne pasmo. Na północny zachód od Starohorskich Wierchów wypiętrza się Wielka Fatra (Veľká Fatra), od Niżnich Tatr oddzielona głębokimi dolinami Korytnicy i Revúcy.
Niżne Tatry dzielą się na dwie części:
Obie części rozdziela ważna komunikacyjnie przełęcz Čertovica (1238 m).
W Tatrach Ďumbierskich geomorfolodzy wyodrębnili szereg podrzędnych jednostek:
Tatry Kráľovohoľskie dzieli się na następujące części:
Masyw Niżnych Tatr zbudowany jest, podobnie jak Tatry, z paleozoicznego trzonu krystalicznego oraz mezozoicznych skał osadowych występujących w autochtonicznej (nieprzemieszczonej) serii wierchowej oraz w dwóch płaszczowinach reglowych – kriżniańskiej i choczańskiej.
Trzon krystaliczny zbudowany jest z odpornych na wietrzenie skał – granitów, łupków krystalicznych, gnejsów. Występują one głównie w okolicy głównego grzbietu oraz na stokach południowych. W zachodniej części (od Przełęczy Hiadelskiej po Latiborską hoľę) przeważają granity typu "prašivskiego" – częściowo zmetamorfizowane. Dalsza część głównej grani, po Čertovicę, zbudowana jest z granitów typu "ďumbierskiego", wyróżniających się większym udziałem biotytu. We wschodniej części pasma zaznacza się przewaga skał metamorficznych – gnejsów i paragnejsów. Miejscami, np. na Veľkej Vápenicy i w znacznej części masywu Kráľovej hoľi można spotkać również granity. Podczas fałdowania, skały trzonu krystalicznego miejscami popękały, dzięki czemu mogły utworzyć się ubogie złoża – złota, antymonitu i żelaza.
Na północy do trzonu krystalicznego przylega wąskie pasmo skał serii wierchowej. Najlepiej jest ona reprezentowana w masywie Veľkégo boku, gdzie zachowały się warstwy osadzane od dolnego triasu po kredę. Składają się one z łupków, kwarcytów, dolomitów, wapieni, margli i wapieni marglistych.
Bardziej na północ, na serię wierchową nasunięta jest płaszczowina kriżniańska, składająca się głównie z mało odpornych margli kredowych. W pasie od doliny Revúcy do Doliny Demianowskiej występują twardsze triasowe wapienie i dolomity. Płaszczowina kriżniańska nie występuje w Tatrach Kráľovohoľskich.
Płaszczowina choczańska spoczywa w zachodniej części pasma na płaszczowinie kriżniańskiej, w części wschodniej natomiast bezpośrednio na autochtonicznej serii wierchowej. Budujące ją skały to głównie wapienie, dolomity, często z krzemieniami, piaskowce i margle. W najstarszych, jeszcze paleozoicznych warstwach, spotkać można melafiry – ciemne skały pochodzenia wulkanicznego. Ze skał płaszczowiny choczańskiej zbudowane są m.in. Krakova hoľa, Poludnica i Ohnište.
Ciekawostką jest występowanie triasowych wapieni również na grzbiecie głównym, w pobliżu Chaty M. R. Štefánika. Jest to fragment długiego pasa, który ciągnie się od stoków Baby, przez Trangoškę, Veľký Gápeľ aż do górnej części Jánskej doliny. Niewielkie fragmenty płaszczowiny kriżniańskiej i choczańskiej zachowały się także po południowej stronie pasma w postaci wysp między Moštenicą a Mýtem pod Ďumbierom. Na wschodnim krańcu, w obręb Niżnich Tatr sięgają w kolei warstwy wapieni i dolomitów ze Słowackiego Raju.
Złożona budowa geologiczna wpłynęła w dużym stopniu na obecną postać rzeźby Niżnich Tatr. Cechą charakterystyczną jest wyraźna asymetria między południową a północną stroną gór. Doliny opadające na południe, w stronę Bruzdy Hronu, są krótsze, a grzbiety mniej rozgałęzione, niż po stronie północnej. Brak też na południe od grzbietu głównego wybitnych i odizolowanych masywów, które licznie występują na północy (np. Salatín, Siná, Poludnica, Ohnište, Capkovo). Ta odmienność widoczna jest szczególnie wyraźnie w kráľovohoľskiej części Niżnich Tatr.
Do północnych stoków, w najwyższych partiach gór, ograniczone są przeważnie skutki plejstoceńskiego zlodowacenia. W czasie największego ochłodzenia klimatu istniało ogółem 16 niżnotatrzańskich lodowców, osiągających maksymalnie 6 km długości (Krížská dolina, dolina Štiavnica). Niektóre istniały również po południowej stronie pasma (najdłuższy w Bystrej dolinie). Wyraźne ślady działalności lodowców zaznaczyły się szczególnie w masywie Dumbiera, Chopoka, Dereszy, Skalki i Chabenca. W mniejszym stopniu przemodelowały rzeźbę terenu niewielkie lodowce pod Kráľovą hoľą i Veľkým bokiem.
Krasowe formy rzeźby terenu wykształciły się w wielu miejscach po obu stronach gór. Wyróżnia się tu szereg rejonów krasowych, z których najrozleglejszy i najbogatszy w zjawiska krasowe jest Demänovský kras, zajmujący powierzchnię około 62 km2. Znajduje się tu zarówno najdłuższa jaskinia Słowacji – Demänovský jaskynný systém (35 193 m poznanych korytarzy), jak i najgłębsza – Systém Hipmanových jaskýň (495 m głębokości)[1]. Innymi długimi jaskiniami na tym obszarze są: Jaskyňa Zlomísk (10 471 m), Systém Hipmanových jaskýň (7554 m), Jaskyňa v Záskočí – Na Predných (5034 m), Štefanová 1 (4484 m), Stanišovská jaskyňa (3138 m) i Okno (2570 m). Masyw Ohnišťa znany jest z największego na Słowacji łuku skalnego, zwanego również Oknem (około 10 m wysokości), a pod wierzchołkiem znajduje się Veľká ľadová priepasť (głębokość 125 m), słynąca z 15-metrowej wysokości lodowego stalagmitu na dnie pierwszego stopnia jaskini. Innym ciekawym niżnotatrzańskim rejonem krasowym, reprezentującym kras wysokogórski, jest Ďumbiersky kras. Wykształciła się tu rozległa Jaskinia Martwych Nietoperzy (Jaskyňa mŕtvych netopierov) o długości 19 386 m i głębokości 320 m.
W Niżnych Tatrach występuje piętrowy układ roślinności. Około 67% powierzchni pokryte jest lasami dolno- i górnoreglowymi. W partiach grzbietowych rozciąga się piętro kosodrzewiny.
Rzadkie rośliny reprezentują m.in. sasanka biała, szarotka alpejska i goryczka kropkowana. W dolnych partiach górskich powszechnie zbierane są zioła lecznice, maliny, jeżyny, jagody, poziomki oraz liczne gatunki grzybów jadalnych.
Największym drapieżnikiem jest niedźwiedź brunatny. Oprócz niego występują tu: kozice, wilki, rysie, jelenie, sarny i dziki.
Z ptaków pojawiają się orły, głuszcze, drozdy obrożne i dzięcioły trójpalaczaste.
Większa część masywu objęta jest ochroną w Parku Narodowym Niżne Tatry (słow. Národný park Nízke Tatry - NAPANT), powstałym w 1978 r. Jego powierzchnia wynosi 728 km², a powierzchnia strefy ochronnej (otuliny) 1.102 km², co daje łącznie 1.830 km² powierzchni chronionej.
Niżne Tatry są górami licznie odwiedzanymi, przy czym większość ruchu turystycznego i narciarskiego koncentruje się jedynie w wybranych, niewielkich powierzchniowo obszarach. Infrastruktura turystyczna jest w tych miejscach dobrze rozbudowana, natomiast przeważająca część gór pozostaje względnie dzika i niezagospodarowana. Zdecydowanie najliczniej odwiedzana, zarówno latem jak i zimą, jest Dolina Demianowska.
Na obszarze pasma istnieje około tysiąca kilometrów znakowanych szlaków turystycznych, za których stan odpowiada Klub slovenských turistov. Udostępniają one praktycznie wszystkie najwyższe i najbardziej widokowe kulminacje. Największe zagęszczenie znakowanych ścieżek jest w Dolinie Demianowskiej. Głównym grzbietem Niżnych Tatr prowadzi fragment czerwono znakowanej Cesty hrdinov Slovenského národného povstania – część europejskiego długodystansowego szlaku E8. Pozostają także duże powierzchnie bez żadnych szlaków, zwłaszcza w północnej, niższej i gęsto zalesionej części Tatr Kráľovohoľskich.
Największym centrum narciarskim jest Jasná – Chopok sever, na północnych zboczach Chopoka, opadających do Doliny Demianowskiej. Wyposażone jest w 17 wyciągów o łącznej przepustowości 16 430 osób/godzinę. Długość tras zjazdowych to 24 244 metry[2]. Również południowe stoki Chopoka (Chopok juh) są mocno zagospodarowane narciarsko (7 wyciągów, 10 040 metrów tras zjazdowych)[3]. Mniejszymi ośrodkami narciarskimi na terenie Niżnych Tatr są m.in. Tále, Mýto pod Ďumbierom, Vernár, Liptovská Teplička, Čertovica, Wyżna Boca (Vyšná Boca), Niżna Boca (Nižná Boca) i Liptowski Jan (Liptovský Ján).
Jedną z największych atrakcji turystycznych pasma są bogate w nacieki jaskinie. Najpopularniejszą jest Demianowska Jaskinia Wolności (Demänovská jaskyňa Slobody), odwiedzana rocznie przez ok. 180 tysięcy turystów z całego świata. Pobliską Demianowską Jaskinię Lodową (Demänovská ľadová jaskyňa) zwiedza w ciągu roku ponad 100 tysięcy ludzi. W przyszłości planowane jest otwarcie dla turystów Demianowskiej Jaskini Pokoju (Demänovská jaskyňa Mieru), stanowiącej wraz z Jaskinią Wolności i Lodową część wspólnego systemu jaskiniowego. Po południowej stronie Niżnych Tatr do zwiedzania udostępniona jest Bystrianska jaskyňa. Wszystkie trzy turystyczne jaskinie posiadają oświetlenie elektryczne i liczne ułatwienia w postaci betonowych ścieżek, poręczy i schodów, a Bystrianska jaskyňa jest dostępna również dla osób niepełnosprawnych. Nieco odmienna jest Jaskinia Martwych Nietoperzy (Jaskyňa mŕtvych netopierov) – jej zwiedzanie ma charakter trekingu speleologicznego, a samo wejście do jaskini znajduje się dość wysoko w górach (1520 m).
Rozmieszczenie i ilość miejsc noclegowych jest skorelowane z natężeniem ruchu turystycznego. Najbardziej rozwinięta jest baza noclegowa w Dolinie Demianowskiej – Jasná oferuje 1200 miejsc (głównie w hotelach), wiele obiektów stoi także w pobliżu wylotu doliny. Spore zaplecze noclegowe posiada większość liptowskich miejscowości u podnóża Niżnych Tatr. Uboższą bazą turystyczną charakteryzuje się Bruzda Hronu.
Na całym obszarze Niżnych Tatr znajdują się tylko trzy schroniska turystyczne. Są to: Útulňa pod sedlom Ďurkovej (wbrew nazwie jest typowym schroniskiem), Kamenná chata pod Chopkom i Chata M. R. Štefánika pod Ďumbierom. Wszystkie znajdują się we wschodniej części pasma, w bezpośrednim sąsiedztwie głównej grani. Oprócz nich w okolicach Chopoku działa kilka hoteli górskich (m.in. Kosodrevina i Trangoška) oraz innych obiektów noclegowych dla turystów. Wędrowanie w części wschodniej ułatwiają dwa bezobsługowe i bezpłatne schrony (tzw. útulňe), będące wyremontowanymi szałasami – útulňa Ramža i útulňa Andrejcová.
