Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
 |
Ten artykuł należy dopracować zgodnie z zaleceniami edycyjnymi: Artykuł nierówny, niektóre klasy związków i systemy nazewnictwa nie są omówione.. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu. |
Nomenklatura chemiczna (nazewnictwo chemiczne) to zbiór reguł obowiązujących przy określaniu systematycznej nazwy związku chemicznego.
Zasady nomenklatury chemicznej są ustalane przez Komisję Nazewniczą IUPAC – International Union of Pure and Applied Chemistry (Międzynarodowa Unia Chemii Czystej i Stosowanej). Nomenklatura ta ulega ciągłym zmianom i rewizjom, które są wynikiem dyskusji nieustannie toczonych w Komisji Nazewniczej i jej sekcjach. Dla wielu klas związków IUPAC proponuje kilka systemów nazewnictwa systematycznego; często też dopuszcza stosowanie tradycyjnej nomenklatury nie w pełni systematycznej. Niektóre ustalenia tej Komisji są często bardzo krytykowane jako niepraktyczne i uciążliwe w codziennym użyciu i na skutek tej krytyki po jakimś czasie ulegają zmianom. Zmiany są też często wymuszane przez rozwój nowych dziedzin badań, zaś oficjalna kodyfikacja często za tym rozwojem nie nadąża. Wyniki tych dyskusji i ustaleń są publikowane w czasopiśmie wydawanym przez IUPAC o nazwie Pure and Applied Chemistry.
IUPAC nie posiada żadnej mocy prawnej w narzucaniu komukolwiek zasad nomenklatury i dlatego jego ustalenia należy traktować raczej jako sugestię niż obowiązujące prawo. W polskim systemie edukacyjnym promowana jest systematyczna nomenklatura IUPAC, natomiast w większości krajów zachodnich nauczana jest głównie nomenklatura tradycyjna.
Spis treści |
Dla potrzeb komunikacji międzynarodowej oraz handlu, oficjalne nazwy pierwiastków chemicznych, zarówno tych znanych w starożytności, jak i poznanych ostatnio, ustalane są przez Międzynarodową Unię Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC), która zdecydowała się na przyjęcie międzynarodowego języka angielskiego, opierając się na tradycyjnych nazwy angielskich, nawet gdy symbol pierwiastka oparty jest na łacińskiej lub innej nazwie tradycyjnej, na przykład przyjęto "gold" (złoto), a nie "aurum" jako nazwę 79. pierwiastka (Au). W innych językach również przyjęto stosowane w danym języku nazwy tradycyjne, a nie nazwy łacińskie.
Pierwiastkom chemicznym nadawano nazwy w zależności od[1]:
a także z innych powodów:
Jedno, dwu lub trój-literowy skrót stosowany jako oznaczanie pierwiastka. We wzorach związków chemicznych stosuje się wyłącznie symbole pierwiastków, nie zaś ich nazwy. Symbol pierwiastka stanowi pierwsza litera jego nazwy najczęściej łacińskiej (np. wodór - H od łac. hydrogenium). Jeżeli symbol jednoliterowy został nadany pierwiastkowi, a inny pierwiastek ma nazwę zaczynającą się na tę samą literę, to symbol tworzony jest z pierwszej i drugiej, lub pierwszej i dalszej litery jego nazwy (np. hel - He od łac. helium; hafn - Hf od łac. hafnium). Dla nowych pierwastków lub kolejnych jeszcze nie zsyntetyzowanych stosuje się symbole tymczasowe w oparciu o ich liczbę atomową np. has (108Hs) miał nazwę Unniloctium (Uno). W symbolu pierwiastka pierwsza litera jest zawsze wielką literą, kolejne natomiast małą literą[1].
Zalecenia dotyczące nazewnictwa systematycznego i akceptowanego nazewnictwa tradycyjnego oraz nazw pośrednich dla związków nieorganicznych opracowywane są przez IUPAC. Najnowsza (stan na rok 2011) publikacja, tzw. Red Book pochodzi z roku 2005[2]. System nazewnictwa nieorganicznego opracowywany jest przez IUPAC w języku angielskim, a następnie dostosowywany jest do innych języków przez odpowiednie organizacje współpracujące z IUPAC. W Polsce jest to Podkomisja Nomenklatury Nieorganicznej PTChem, której ostatnie zalecenia zostały opublikowane w roku 1998 i były możliwie wiernym tłumaczeniem tzw. "Red Book I" z roku 1990[3].
Zarówno IUPAC, jak i PTChem, zalecają stosowanie nomenklatury systematycznej[2][3], jednak dla wybranych kwasów tlenowych i ich pochodnych o ugruntowanym nazewnictwie akceptowane są także nazwy tradycyjne[4][5][6].
Dla szeregu kwasów tlenowych i ich pochodnych, np. anionów, soli lub estrów o ugruntowanym nazewnictwie tradycyjnym, IUPAC akceptuje takie nazwy, np.:
W polskim systemie edukacyjnym zaleca się stosowanie tzw. "systemu Stocka", będącego systemem pośrednim pomiędzy nazewnictwem systematycznym IUPAC sprzed roku 2005, a nazewnictwem tradycyjnym.
| Wzór | Nazwa systematyczna (addytywna) | Nazwa tradycyjna | Nazwa wg systemu Stocka | Dawne nazwy systematyczne* |
|---|---|---|---|---|
| HClO | hydroksydochlor | kwas podchlorawy | kwas chlorowy(I) | kwas oksochlorowy, oksochloran wodoru |
| HClO2 | hydroksydooksydochlor | kwas chlorawy | kwas chlorowy(III) | kwas dioksochlorowy, dioksochloran wodoru |
| HClO3 | hydroksydooksydochlor | kwas chlorowy | kwas chlorowy(V) | kwas trioksochlorowy, trioksochloran wodoru |
| HClO4 | hydroksydotrioksydochlor | kwas nadchlorowy | kwas chlorowy(VII) | kwas tetraoksochlorowy, tetraoksochloran wodoru |
*Nazwę można uzupełnić opcjonalnie o stopień utlenienia (np. trioksosiarczan(IV) diwodoru) lub ładunek jonu (np. trioksosiarczan(2−) diwodoru), jeśli uważa się to za pomocne.
Z definicji we wszystkich związkach organicznych występują łańcuchy lub pierścienie zbudowane z powiązanych z sobą atomów węgla. Stąd, podstawę nomenklatury związków organicznych stanowią reguły nazewnicze węglowodorów.
Terminologię biochemiczną opracowuje wspólnie z IUPAC Międzynarodowa Unia Biochemii i Biologii Molekularnej.
