Czynnik nukleofilowy (nukleofil) – jon ujemny lub cząsteczka z wolną parą elektronową, pełniąca funkcję donora elektronów podczas reakcji z czynnikiem elektrofilowym (elektrofilem), np. podczas addycji nukleofilowej lub substytucji nukleofilowej. Przykładowymi czynnikami nukleofilowymi są: Cl–, Br–, OH–, RCOO–, H2S, H2O, NH3.