Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony| Obrona twierdzy brzeskiej (1941) II wojna światowa, front wschodni, część operacji "Barbarossa" |
|||||||||||||||||
 |
|||||||||||||||||
| Czas | 22–30 czerwca 1941 | ||||||||||||||||
| Miejsce | Brześć | ||||||||||||||||
| Terytorium | ZSRR | ||||||||||||||||
| Wynik | zwycięstwo Niemców | ||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
| Operacja "Barbarossa" |
|---|
|
Brześć • Białystok-Mińsk • Rosienie • Brody • Besarabia • Smoleńsk • Humań • Kijów • Tallinn • Jelnia • Odessa • Leningrad • Charków • Krym • Rostów • Moskwa |
Obrona twierdzy brzeskiej (1941) – jedna z pierwszych bitew operacji "Barbarossa", mająca miejsce w dniach 22–30 czerwca 1941 roku, stoczona przez Armię Czerwoną przeciw wojskom Wermachtu. Opór obrońców trwał dłużej, niż Niemcy to przewidywali i bitwa stała się jednym z symboli oporu w czasie II wojny światowej.
Spis treści |
Przed rozpoczęciem się agresji III Rzeszy na ZSRR w twierdzy brzeskiej stacjonowało 7 batalionów piechoty, 1 batalion rozpoznawczy, artyleria, części wojsk pogranicza, części 42. Dywizji Strzeleckiej wchodzącej w skład 28. Korpusu Strzeleckiego 4. Armii, ponadto części 33. Pułku Inżynieryjnego, części 132. Batalionu Konwojów NKWD oraz sztaby. Łącznie siły sowieckie liczyły 7–8 tysięcy ludzi, nie licząc znajdującej się na terenie twierdzy grupy około 300 członków rodzin żołnierzy.
Niemcy do zajęcia twierdzy przeznaczyli 45. Dywizję Piechoty (ok. 17 tysięcy ludzi), a także części sąsiednich zgrupowań (31. i 34. Dywizji Piechoty XII Korpusu Armijnego 4. Armii), oraz dwie dywizje pancerne z 2. Grupy Pancernej Heinza Guderiana, któremu przyszło drugi raz zdobywać twierdzę (uprzednio czynił to w 1939 roku).
Niemiecki plan zakładał zdobycie twierdzy w czasie najwyżej 12 godzin.
22 czerwca o 3:15 Niemcy nakryli twierdzę ogniem artyleryjskim, co wprawiło jej obrońców w popłoch. Ostrzał zniszczył między innymi składy, wodociągi i zadał ciężkie straty w ludziach. O 3:45 rozpoczął się szturm. Sowieci nie zdołali utworzyć zwartej obrony i ta polegała na nieskoordynowanych próbach utrzymania izolowanych punktów. Największy opór Sowieci stawiali w Umocnieniu Terespolskim i Kobryńskim, najsłabiej – na Wołyńskim, gdzie znajdował się głównie szpital. Około godziny 9:00 połowie obrońców udało się wymknąć z twierdzy. Niemcy zamknąwszy pierścień okrążenia, przypuścili atak na Cytadelę. Zdobycie górującego nad twierdzą budynku "klubu" (dawnej cerkwi św. Mikołaja) sprawiło, że uzyskali oni znaczącą przewagę nad pozostałymi w twierdzy Sowietami. Nie trwała jednak ona długo – Sowieci przeszli do kontrataku, odbijając "klub" i częściowo wypierając z twierdzy Niemców. Pozostali w niej Niemcy zajęli pozycje obronne, gdyż cel walki został zrealizowany – brzeski węzeł kolejowy został uruchomiony, a zablokowani wewnątrz twierdzy żołnierze Armii Czerwonej nie byli w stanie zagrozić niemieckim liniom komunikacyjnym.
Pod wieczór 24 czerwca Niemcy zajęli wreszcie po ciężkich walkach Umocnienie Wołyńskie i Terespolskie, wypierając stamtąd Sowietów, którzy bronili się już tylko w Umocnieniu Kobryńskim i Cytadeli. Dopiero wówczas udało się Sowietom skoordynować swoje działania – odbyła się narada oficerów. W jej trakcie kapitan Iwan Zubaczow gorąco wystąpił przeciw koncepcji opuszczenia twierdzy, optując za dalszą obroną, w celu nieodpuszczenia do sytuacji, że w razie sowieckiej kontrofensywy twierdzę trzeba będzie odbijać z rąk Niemców. Jego argumenty zostały przyjęte, dokonano więc reorganizacji obrony i powołano sztab, z wybranym na dowódcę obrony Zubaczowem na czele. Do pomocy przydzielono mu komisarza politycznego Fomina.
26 czerwca zorganizowano jednak próbę wymknięcia się z okrążenia poprzez przebicie się z Umocnienia Kobryńskiego. Próba okazała się całkowicie nieudana – z grupy dokonującej tej próby uszło z życiem jedynie 13 żołnierzy, z których wszyscy dostali się do niewoli. Pozostali przy życiu obrońcy Umocnienia Kobryńskiego przeszli do Fortu Wschodniego.
Każdego dnia obrońcy Cytadeli i Fortu odpierali 7-8 szturmów. W dniach 29–30 czerwca Niemcy przypuścili dwudniowy szturm generalny, wskutek którego udało im się wejść do Cytadeli i wziąć do niewoli dowódców obrony. Fomin, jako komisarz partyjny i Żyd, wydany przez jednego z żołnierzy, został natychmiast rozstrzelany. Równocześnie Niemcy zdobyli Fort Wschodni i na tym zakończyła się zorganizowana obrona twierdzy. Nie oznacza to jednak, że tego dnia w forcie zapanował spokój. Istniało jeszcze wiele izolowanych skupisk obrony małych jednostek, a nawet pojedynczych osób, które ukrywały się w ruinach i kazamatach. Pewnej liczbie obrońców udało się nawet po pewnym czasie opuścić twierdzę i przedostać do partyzantki. Pozostali ukrywali się jeszcze wiele dni. Major Piotr Gawriłow dostał się do niewoli dopiero 23 lipca. Istnieją podobno relacje, wedle których pojedyncze strzały w twierdzy słyszano jeszcze w sierpniu.
Pierwszy raz o obronie twierdzy miało stać się głośno po 1942 roku, kiedy Sowieci przejęli pod Orłem dokumentację sztabu wojsk niemieckich. W końcu lat 40. XX wieku w gazetach pojawiły się pierwsze artykuły na ten temat, oparte na niesprawdzonych informacjach. Wokół obrony narastały mity, po części także dlatego, że nie można było wykorzystać relacji ocalałych obrońców, którzy przebywali wówczas w łagrach[potrzebne źródło]. W okresie powojennym, w ZSRR narodził się swoisty kult oborony brietskoj krieposti, który w świadomości Rosjan nabrał takiego samego wymiaru jak obrona Westerplatte w Polsce. Twierdza została zneutralizowana już w porannych godzinach pierwszego dnia wojny, a jej teren został zajęty 30 czerwca. Później oddziały niemieckie tropiły i likwidowały ukrywających się Sowietów[potrzebne źródło]. Wielka Sowiecka Encyklopedia pisała o tym, że "przez miesiąc bohaterowie twierdzy brzeskiej zatrzymywali postępy całej niemieckiej dywizji"[potrzebne źródło].
W 1951 roku Piotr Kriwonogow namalował obraz, Obrońcy twierdzy brzeskiej. Wiedzę o obronie twierdzy rozpowszechnili: historyk Siergiej Smirnow i pisarz Konstantin Simonow. Smirnow za książkę o obronie twierdzy, wydaną po raz pierwszy w 1956 roku, otrzymał w 1965 roku Nagrodę Leninowską. Popularną legendę o ostatnim obrońcy twierdzy schwytanym dopiero w kwietniu 1942, któremu Niemcy, gdy szedł do niewoli oddawali honory, "ożywił" w 1974 na kartach swej powieści pt. W ewidencji nie figuruje Borys Wasiliew[1]. W monumentalnej epopei filmowej pt. Bitwa o Moskwę z 1985, obrona twierdzy brzeskiej zajmuje czołowe miejsce, sprawiając wrażenie, że była najważniejszym polem walki w trakcie operacji "Barbarossa" (o blisko trzymiesięcznej operacji ofensywno-obronnej pomiędzy lipcem a wrześniem 1941, w rezultacie której Armia Czerwona straciła w okrążeniu około 600 tys. żołnierzy[2] oraz Kijów wraz z całą prawobrzeżną Ukrainą, w filmie zmieszczono ledwie kilkuzdaniowy komentarz lektora).
8 maja 1965 roku twierdzy nadano tytuł twierdzy-bohatera.
Warto odnotować, że przy nagłaśnianiu obrony twierdzy w 1941 roku, temat obrony przez Polaków w 1939 roku długo pozostawał nieznany.
