Odkrycie grobowca Tutanchamona

Odkrycie grobowca Tutanchamona - jeden z niezwykłych, wyjątkowych epizodów w historii ludzkości. Ciąg zdarzeń, który doprowadził do jednego z największych i najbardziej spektakularnych odkryć archeologicznych w nowożytnych dziejach. Wydarzenia, które do dziś wzbudzają wielkie emocje i kontrowersje.

Lotosowa głowa Tutanchamona

Czas i miejsce wydarzeń

Dolina Królów

• Przełom wieków i początek XX wieku - lata 1891-1932.
• Anglia – Highclere – rezydencja George'a Herberta – lorda Carnarvona.
• Egipt – Kair, Luksor, Teby Zachodnie – Dolina Królów.

Poszukiwacze i odkrywcy

Włosi

• Giovanni Battista Belzoni - 1778-1823 - podróżnik, badacz starożytności, egiptolog-amator.

Amerykanie

• Theodore Monroe Davis – 1837-1915 – prawnik, finansista i egiptolog-amator.
• James Henry Breasted – 1865-1935 – egiptolog i orientalista.
• Harry Burton – 1879-1940 – fotograf i egiptolog.
• Herbert Eustis Winlock – 1884-1950 – egiptolog.

Anglicy

Howard Carter

George Herbert, 5. hrabia Carnarvon

• Howard Carter – 1874-1939 – rysownik, archeolog i egiptolog.
• George Herbert, 5. hrabia Carnarvon – arystokrata, egiptolog, sponsor prac wykopaliskowych.
• Alan Henderson Gardiner – 1879-1963 – jeden z najznakomitszych egiptologów.
• Arthur R. „Pecky” Callender - ????-1936 – architekt, inżynier.
• Arthur Mace – 1874-1928 – egiptolog, uczeń Flindersa Petriego.
• Alfred Lucas – 1867-1945 – chemik, konserwator - dyrektor Instytutu Chemicznego w Kairze.
• Percy Edward Newberry – 1869-1949 – botanik i egiptolog.
• Reginald (Rex) Engelbach – główny inspektor Służby Starożytności w Luksorze.

Francuzi

• Pierre Lacau – 1873-1963 – francuski filolog i egiptolog. Dyrektor generalny Służby Starożyności.
• Gaston Maspero – 1846-1916 – francuski egiptolog, Dyrektor generalny Służby Starożyności, dyrektor Muzeum Egipskiego w Bulak.

Kalendarium poszukiwań

• październik 1891 – 17 letni Howard Carter przyjeżdża do Egiptu, gdzie najpierw pod opieką P.E. Newberriego, a później Flindersa Petriego i E. Naville’a poznaje historię i kulturę Egiptu, ucząc się archeologii i egiptologii. Pracuje m.in. w Amarnie i Deir-el-Bahari.
• 1899 – Carter poznaje Th. M. Davisa, zostaje powołany przez G. Maspero na stanowisko Generalnego Inspektora Zabytków Górnego Egiptu i Nubii.
• 1900 – Carter powadzi pierwsze samodzielne wykopaliska w Dolinie Królów.
• 1902 – Th. M. Davis otrzymuje koncesję na prace w Dolinie, H. Carter zostaje nadzorcą prac.
• 1903-1904 – Carter prowadzi prace w Dolinie, w grobowcach Totmesa III i Hatszepsut.
• 1904 – Carter otrzymuje nominację na stanowisko Inspektora Dolnego i Środkowego Egiptu.
• 8 stycznia 1905 – incydent w Serapeum w Sakkara.
• 21 października 1905 – Carter składa rezygnację i odchodzi ze Służby Starożytności.
• 1907 – Carter poznaje lorda Carnarvona – prowadzą pierwsze wspólne badania na wschodnim brzegu Nilu – w Karnaku i Luksorze.
• 1908 - Th. Davis odnajduje ślady Tutanchamona w Dolinie Królów – odkrywa szyb-skrytkę z przedmiotami pozostałymi po mumifikacji króla. Lekceważy znalezisko.
• 1909 – H. Winlock zwiedza teren wykopalisk Davisa. Davis podarował mu przedmioty znalezione w Dolinie Królów.
• 1912 – Davis zaprzestaje prac w Dolinie.
• 1914 – Davis oddaje koncesję na prace w Dolinie Królów.
• 1914/1915 – Carter i Carnarvon otrzymują koncesję na prace poszukiwawcze w Dolinie Królów. Koncesje podpisuje Georges Daressy, a zatwierdza ją Gaston Maspero.
• październik 1917 - początek pierwszego sezonu wykopaliskowego. Przyjęcie koncepcji systematycznych poszukiwań, ignorując efekty wszystkich wcześniejszych wykopalisk. Koncepcja zakładała kopanie w głąb do litej skały podłoża, według siatki, stosując taktykę zapożyczoną z artylerii, a stosowaną dla prowadzenia postępującego ognia zaporowego. Wyznaczenie pierwszego rejonu poszukiwań w trójkącie grobów Ramzesa II, Merenptaha i Ramzesa VI.
• 1917/1918 – usuniecie górnej warstwy w wyznaczonym terenie do głębokości równej z wejściem do grobowca Ramzesa VI. Odkrycie pozostałości fundamentów chat robotników z epoki ramessydzkiej w pobliżu grobowca Ramzesa VI, leżących na granicy sektora i tuż za nią. Nagłe zaprzestanie prac w tym rejonie. Wznowienie prac w przeciwległym krańcu wyznaczonego terenu wykopalisk.
• 1918/1919 – drugi sezon wykopaliskowy. Niezwykle żmudne prace, prowadzące do dokopania się do skał podłoża – odkrycie 13 alabastrowych waz z imionami Ramzesa II i Merenptaha.
• 1919/1921 - trzeci i czwarty sezon. Niezwykle żmudne bezowocne prace, nie przynoszące żadnych znaczących odkryć. Odkrywcy tracą nadzieję na osiągnięcie sukcesu – lord Carnarvon rozważa wycofanie się z finansowania dalszych prac.
• 1921 – Herbert Winlock, badając znaleziska Davisa dokonuje fascynującego odkrycia i niezwykle trafnej interpretacji swych ustaleń. W prowadzących prace Cartera i Carnarvona wstępuje nowa nadzieja, co skutkuje wzmożeniem prac. Pierre Lacau zapowiada zmiany w przepisach Prawa o starożytnościach.
• wiosna 1922 – powrót do koncepcji przekopania rejonu nieopodal grobu Ramzesa VI – pod fundamentami chat robotników, koniec piątego, bezowocnego sezonu.
• Lato 1922 – rezygnacja Carnarvona z dalszego finansowania prac – obietnica Cartera finansowania ostatniego sezonu z własnych funduszy – powrót Carnarvona do finansowania prac – ostatni sezon!.
• 28 października 1922 – początek „ostatniego” sezonu!
• 1 listopada 1922 – początek prac.
• 3 listopada 1922, do wieczora – odkopanie fundamentów chat w rejonie grobowca Ramzesa VI – dokumentacja prac rysunki i fotografie. Oczyszczenie całego rejonu i rozbiórka fundamentów chat. Pod nimi znajdowała się warstwa około 1 metra starożytnego gruntu dzieląca poszukiwaczy od litej skały podłoża.
• 4 listopada 1922, rankiem – cisza jaką Carter zastał w rejonie wykopalisk zwiastowała wydarzenie niezwykłe. Tak później opisał on to co się stało:

„Zapał do pracy zniknął zupełnie – wyjątkiem był tu mały nosiwoda, który zarabiał niewiele, ale którego energii słońce nie było w stanie spalić ani osłabić. Jak każdy mały, ruchliwy chłopak współzawodniczył ze starszymi od siebie i prowadził, dla zabawy, wykopaliska w piasku za pomocą kija. Nagle trafił na coś twardego. Zaczął z pasją grzebać coraz głębiej i po paru chwilach odsłonił kamienny stopień. Serce w nim zamarło. Pospiesznie zasypał stopień piaskiem, aby nie zauważyli go konkurencyjni kopacze, po czym pobiegł, tak szybko jak tylko mogły go nieść kilkunastoletnie nogi, aby opowiedzieć panu Carterowi o tym, co znalazł”

• 4 listopada i rankiem 5 listopada 1922 – oczyszczenie całości otworu (widoczne cztery krawędzie), zarysowującego górny otwór schodów.
• 5 listopada 1922 - wieczorem - odsłonięcie górnej krawędzi drzwi zbudowanych z wielkich ciosów kamiennych, pokrytych tynkiem z odciśniętymi na nim pieczęciami Królewskiej Nekropoli. Zasypanie wykopu aż do pierwszego stopnia dla jego zabezpieczenie.
• 6 listopada 1922 – depesza do lorda Carnarvona do Highclere.
• 23 listopada 1922 – przybycie Carnarvona do Luksoru.
• 24 listopada 1922, rankiem - odsłonięcie całości drzwi, odczytanie pieczęci z imieniem Tutanchamona.
• 25 listopada 1922, do wieczora – usunięcie całości gruzu, dokładne posprzątanie całej klatki schodowej. Przybycie na teren odkrycia Rexa Engelbacha – głównego inspektora Służby Starożytności, dokładna inspekcja wejścia do grobu – stwierdzenie śladów co najmniej dwukrotnego otwierania i ponownego opieczętowywania drzwi w starożytności w ich lewym, górnym rogu. A więc grób został naruszony. Rozbiórka pierwszych drzwi oraz oczyszczenie około 6 metrów korytarza wypełnionego w całości drobnym rumoszem skalnym i pyłem. Bardzo liczne znaleziska pozostałości – kawałków drewnianych skrzynek, kawałków materii, licznych koralików i fragmentów naczyń, dokonywanie dokładnej dokumentacji wszystkich znalezionych przedmiotów.
• 26 listopada 1922, od rana do wczesnego popołudnia – oczyszczenie całości korytarza (ok. 9 metrów), dokładne zbadanie drugich drzwi – stwierdzenie obecności pieczęci Królewskiej Nekropoli i kartuszy z imionami Tutanchamona oraz śladów ponownego opieczętowywania grobu w starożytności.
• 26 listopada 1922, wczesne popołudnie - obecni są: Carter, lady Evelyn Herbert, Carnarvon i Callender – Carter wykuwa niewielki otwór w lewym, górnym rogu drugich drzwi, za drzwiami trafia w pustą przestrzeń, poszerza otwór i zbliża płonąca świecę, gorące powietrze, uchodzące z komory powoduje, że płomień świecy przez chwilę drga i migocze, po chwili Carter zagląda do wnętrza.

Kalendarium eksploracji

• 26 listopada 1922, do wieczora – Carter wybija przejście w drzwiach, do wnętrza pierwszego pomieszczenia wchodzą: lady Evelyn, lord Carnarvon, Carter i Callender. Pobieżna ocena jego zawartość, zwrócenie uwagi na „systematyczny” nieład oraz ślady pozostawione przez złodziei i kapłanów, zamykających grobowiec po próbie rabunku. Odkrycie drugiego pomieszczenia (Aneksu) oraz trzecich zamurowanych drzwi, również noszących ślady włamania w starożytności. Ślady zamurowywania otworu miały około 1 metra wysokości, zaprawa gęsto pokryta była odciskami pieczęci.

• 26 listopada 1922, późnym wieczorem - Prawdopodobny dalszy przebieg zdarzeń, nigdy oficjalnie nie potwierdzony przez jego uczestników!
  Carter wykuwa niewielki otwór w trzecich drzwiach – przez wąski prześwit stwierdza, że pomieszczenie jest puste, poszerza przejście i wsuwa się do wnętrza – Komory Grobowej. Odkrywa wielką złotą kaplicę z zamkniętymi drzwiami lecz nie zapieczętowaną. Odsuwa hebanowe rygle i w trudem otwiera drzwi. Wewnątrz znajduje się zasłona z niezwykle delikatnej, przezroczystej tkaniny suto pokryta szczerozłotymi rozetkami wielkości monety każda. Za zasłoną pojawiają się drzwi drugiej kaplicy. Tym razem na skoblach z brązu znajduje się misternie splątany i zawiązany węzeł z jednej strony noszący glinianą plombę opieczętowaną znakami Królewskiej Nekropoli. W tej chwili Carter miał już pewność, że oto właśnie to co odkrył jest tak bardzo upragnionym grobowcem króla. Odkrywcy wychodzą z grobowca, prawdopodobnie zabierając kilka drobnych pięknych przedmiotów, m.in. puzderko na perfumy, które, według późniejszych zeznań A. Lucasa, widział on u Cartera w pokoju jeszcze przed oficjalnym otwarciem komory grobowej. Krótka notatka – powiadomienie do Rexa Engelbacha.
• 27 listopada 1922, około południa - Przybycie na miejsce wykopalisk inspektora Ibrahima Effendiego.
• 29 listopada 1922 – oficjalne otwarcie grobowca, zorganizowane przez odkrywców bez powiadomienia Służby Starożytności. Obecni byli: odkrywcy, lord Allenby, brytyjski Wysoki Komisarz w Egipcie, Abd-el-Aziz Bej Yehii, Gubernator prowincji, Mohammed Bej Fahemi, szef policji okręgu oraz Arthur Merton, szef egipskiej placówki londyńskiego „The Times”.
• 30 listopada – 15 grudnia 1922 – kompletowanie sprzętu oraz formowanie ekipy konserwatorsko-badawczej. Odkrycie spowodowało ogromny nawał różnorakich propozycji, próśb, żądań oraz przestróg, często niedorzecznych i absurdalnych, kierowanych do odkrywców przez istny potop turystów, polityków, dziennikarzy, awanturników i szarlatanów, z różnych zakątków świata.
• 15 grudnia 1922 – spotkanie Cartera z J.H. Breastedem.
• 20 grudnia 1922 – lord Carnarvon przyjeżdża do Londynu, audiencja u króla Jerzego V.

Literatura

• Belzoni G.B. - „Narrativ of the Operations and Recent Discoveries in Egypt and Nubia”.
• Carter H. Herbert G. - „Five year's Exploration at Thebes” - 1912.
• Maspero G. Daressy G. Crane L. - „The Tombs of Harmhabi and Touatankhamonou” - 1916.
• Carter H. Mace A. C. - „The Tomb of Tut-Ankh-Amen” - 1923.
• Carter H. Mace A. C. - „The Discovery of Tomb of TutAnkhAmen”.
• Lucas A. - „Chemia w grobie”.

Bibliografia

• Hoving Th. – „Tutanchamon - za kulisami odkrycia”, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1991, ISBN 83-221-0566-5.
• Carter H., Mace A.C. – „Odkrycie grobowca Tutanchamona”, Wydawnictwo AMBER, Warszawa 2001, ISBN 83-241-1363-0.
• Desroches-Noblecourt Ch. - „Tutanchamon”, PIW, Warszawa 1980, ISBN 83-06-00151-6.