Okręg Warszawa AK

Obszar Warszawski i Okręg Warszawski AK

Gen. Antoni Chruściel, komendant Okręgu Warszawa AK

Legitymacja członkowska z Okręgu Warszawskiego

Okręg Warszawa AK kryptonimy: "40", "XX", "Wydra". "Drapacz", "Prom" - jednostka terytorialno-organizacyjna Armii Krajowej obejmująca teren Warszawy i powiatu warszawskiego. Jednostki wojskowe okręgu wzięły udział w powstaniu warszawskim. We wrześniu 1944 oddziały okręgu przekształciły się w Warszawski Korpus Armii Krajowej.

Sztab Okręgu

Komendantami okręgu byli kolejno:

• Henryk Józewski "Olgierd" (do stycznia 1940);
• ppłk./płk. Zdzisław Zajączkowski "Grzywa", "Cieślak" (do marca 1941);
• płk./gen. Antoni Chruściel "Monter", "Nurt" (kwiecień 1941 - październik 1944).

Według danych z lipca 1944 sztab okręgu przedstawiał się następująco:

• Komendant - płk dypl. piech. Antoni Chruściel "Monter";
• Szef sztabu - mjr dypl. art. Stanisław Weber "Chirurg";
• Inspektor Lewobrzeżny "Reflektor" - mjr Karol Błasiński "Antoni Rymarz";
• Inspektor Prawobrzeżny "Latarnik" - mjr Mieczysław Bigoszewski "Groch";
• I oficer sztabu - rtm. kaw. Romuald Radziwiłłowicz "Zaremba";
• Oddział II (wywiad i kontrwywiad); Szef wywiadu - mjr Henryk Trojańczyk "Miecz"; Szef kontrwywiadu - por. Wincenty Kwieciński "Lotny";
• Oddział III (operacyjno-szkoleniowy) - szef oddziału mjr dypl. Stanisław Weber "Chirurg";
• Oddział IV (kwatermistrzostwo) - szef oddziału rtm. Tadeusz Dołęga-Kamieński "Badacz";
  • Kompania motorowa "Orlęta" - ppor. rez. Stanisław Srzednicki "Stach"
• Oddział V (Łączność) - szef oddziału kpt. łącz. Kazimierz Larys "Lech"
  • Batalion łączności - dowódca por. rez. Kazimierz Malinowski "Mirski";
  • Kadrowa kompania radiotelegraficzna "Radio" - dowódca por. łącz. Czesław Pieniak "Mak";
• Oddział V (Biuro informacji i propagandy) - szef oddziału por. rez. Antoni Nowak-Przygodzki "Opel";
• Referat Saperów "XII-s" - szef referatu kpt. sap. Józef Pszenny "Chwacki";
  • l Batalion saperów - dowódca por. sap. Stanisław Gąsiorowski "Mieczysław" (kompanie 101 i 102); Podległy Referatowi Saperów;
  • 2 Batalion Saperów Praskich - dowódca por. Lucjan Zaruski "Władysław";
• Wojskowa Służba Ochrony Powstania (WSOP) "Niagara" "O" - dowódca mjr rez. art. Antoni Łocz "Promień";
  • Zgrupowanie Użyteczności Publicznej WSOP "N-9215" (Warszawska Elektrownia Miejska) - dowódca kpt rez. Stanisław Skibniewski "Cubryna" (6 plutonów);
  • Pluton Użyteczności Publicznej WSOP "Nenufar" (Elektrownia Pruszkowska) - dowódca ppor. rez. Stefan Kwiatkowski "Zabłocki";
• Wojskowa Służba Kobiet - komendantka Maria Szymkiewicz-Drzymulska "Rysia".

Oddziały dyspozycyjne

• Dowódca Kedywu - ppor. Józef Roman Rybicki "Andrzej";
• Oddział dyspozycyjny "A" ("Kolegium A") - dowódca ppor. rez. Tadeusz Wiwatowski "Olszyna";
• Oddział dyspozycyjny "B" ("Kolegium B") KOSA - dowódca por. Ludwik Witkowski "Kosa" ;
• TOW Śródmieście ("Kolegium C") - dowódca ppor. rez. Edward Paszkowski "Wiktor";
• Kobiece patrole minerskie - dowódca dr med. Zofia Franio "Doktor";

Odwód komendanta okręgu

• Dowódca odwodu - ppłk. Franciszek Rataj "2808", "Paweł";
• Batalion NOW-AK "Antoni";
• Batalion "Wigry";

Struktura

Okręg początkowo dzielił się sześć obwodów. W styczniu 1942 w wyniku studium powstania powszechnego, z powiatu warszawskiego wyłączono samodzielny rejon Okęcie, włączając go w skład okręgu. Z tego samego powodu w połowie 1942 w skład okręgu włączono powiat warszawski.

• Obwód I - Śródmieście, Stare Miasto;
• Obwód II - Żoliborz, Marymont, Bielany;
• Obwód III - Wola;
• Obwód IV - Ochota;
• Obwód V - Mokotów
• Obwód VI - Praga
• Obwód VII - Powiat Warszawski;
• VIII samodzielny rejon Okęcie

Stan liczebny

W marcu 1943 w okręgu funkcjonowało 355 plutonów pełnych i 116 szkieletowych. Według meldunku Komendanta Głównego AK, w stosunku do września 1942, nastąpiło zwiększenie stanów o 188 plutonów wskutek uzupełnienia stanów plutonów szkieletowych oraz wcielenie oddziałów Polskiej Organizacji Zbrojnej.

Według obliczeń Jerzego Kirchmayera stan ewidencyjny AK na terenie okręgu warszawskiego w lutym 1944 wynosił ok. 50.000 żołnierzy w tym Kedyw Komendy Głównej (ok. 2400 żołnierzy). W okręgu według tych samych danych funkcjonowało 800 plutonów (647 pełnych plutonów oraz 153 plutony "szkieletowe") w tym 198 plutonów Wojskowej Służby Ochrony Powstania. Stan bojowy oddziałów okręgu wynosił w ciągu całego powstania od 25.000 do 28.000 żołnierzy. O godzinie "W" do walki przystąpiło ok. 2500 uzbrojonych powstańców.

Bibliografia

• Kirchmayer J.: Powstanie Warszawskie, Warszawa 1984.
• Rozwadowski P. (pod red.), Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego, T. I, Warszawa 2005. ISBN 83-11-09261-3.