Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane stronyOkręg Wilno - jednostka terytorialna SZP, ZWZ, wreszcie Armii Krajowej noszący kryptonimy "Miód", "Wiano".
Pokrywał obszar byłego województwa wileńskiego i Litwy w granicach z 1939. W swojej strukturze zawierał również Podokręg Litwa Środkowa.
Komendantem okręgu był ppłk Nikodem Sulik "Jodko", a po jego aresztowaniu mjr/ppłk Aleksander Krzyżanowski "Wilk".
Spis treści |
Gen. Michał Tokarzewski-Karasiewicz komendant powstałej w Warszawie 27 września 1939 Służby Zwycięstwu Polski wysłał do Wilna trzech emisariuszy. Byli to: płk dypl. Janusz Gaładyk, ppłk dypl. Nikodem Sulik "Jodko" oraz mjr Aleksander Krzyżanowski "Andrzej". Oficerowie przybyli do Wilna 8 grudnia 1939 bez płk. Janusza Gaładyka, którego to aresztowano na granicy litewsko-sowieckiej.
Poprzez ks. Kazimierza Kucharskego nawiązali oni łączność z samorzutnie powstałymi organizacjami podziemnymi. 28 grudnia 1939 formalnie powstał Wileński Okręg SZP wchłaniający wszystkie powstałe podziemne organizacje na terenie Wileńszczyzny.
Już w styczniu 1940 przemianowano SZP na Związek Walki Zbrojnej. Okręg Wileński ZWZ podlegał bezpośrednio Komendantowi Głównemu ZWZ w Paryżu, gen. broni Kazimierzowi Sosnkowskiemu. Łączność utrzymywano za pośrednictwem bazy w Kownie, a później bazy "Anna" w Sztokholmie.
Obsada Dowództwa Wojewódzkiego (od maja 1940 Komenda Okręgu)
W styczniu 1943 zlikwidowano podział okręgu na "Dwór" i "Pole". Od tej pory okręg dzielił się na garnizon miasta Wilno i Inspektoraty
Zgodnie z dekretem Hitlera z 17 lipca 1941 "Administracja terytoriami na Wschodzie", Wileńszczyznę wraz z Litwą określono jako Generalbezirk Liteauen. Utworzono dwa Gebietskommissariaty: Wilna-Stadt pod zarządem Kreisleitera NSDAP Hansa Hingsta j Wilna-Land pod zarządem SS-Obersturmführera Horsta Wulfa. Obok niemieckiego Gestapo, służby bezpieczeństwa i policji powstały odpowiedniki litewskie włącznie z polityczną Saugumą.
Zgodnie z wytycznymi Komendy Głównej Wileńszczyzna została podzielona na Wilno-Miasto oraz Wilno-Wieś (Prowincja)[1]. Wilno - Miasto otrzymało kryptonim "Dwór", a Wilno-Wieś kryptonim "Pole". Komendantem "Pola" został inż. por Czesław Dębicki "Chudy", a szefem sztabu Mieczysław Potocki "Kamień".
14 lutego 1942 Związek Walki Zbrojnej przemianowano na Armię Krajową. Na wiosnę z Komendy Głównej AK w Warszawie przybyli do Komendy Okręgu ppłk Lubosław Krzeszowski "Ludwik" oraz kpt Teodor Cetys "Sław". Zgodnie z wytycznymi Komendy Głównej nastąpiła reorganizacja Komendy Okręgu Wileńskiego AK.
W czerwcu 1942, zamiast dotychczasowego podziału na "Dwór" i "Pole" wprowadzono inspektoraty. Inspektoraty rejonowe dzieliły się na obwody, które pokrywały się z powiatami według podziału administracyjnego sprzed 1939.
W kwietniu 1944, na podstawie rozkazu organizacyjnego Komendy Okręgu, na bazie inspektoratów utworzono sztaby zgrupowań partyzanckich. 6 czerwca oficjalnie ujawnione zostało Dowództwo Oddziałów Partyzanckich Okręgu Wileńskiego.
Dowództwo
Zgrupowania partyzanckie:
| Data i miejsce | Opis działań |
|---|---|
| Gieladnia
15 kwietnia 1943 |
Chrzest bojowy OP "Kmicica". Oddział dokonał ataku na stację kolejową i magazyny. Zniszczono urządzenia stacyjne, zdobyto broń i amunicję. |
| Duniłowicze
1/2 sierpnia 1943 |
OP "Kmicica" zlikwidował posterunek niemiecki. Straty nieprzyjaciela: kilku zabitych. Zdobyto: kilka sztuk kb i pm z zapasem amunicji oraz żywność. |
| Male
7 sierpnia 1943 |
Pierwsze starcie oddziału partyzanckiego na terenie Inspektoratu F. OP "Świta" stoczył potyczkę z Niemcami i policją litewską. Zginął dowódca oddziału "Świt" Tadeusz Borowiński. |
| Żodziszki
14/15 sierpnia 1943 |
OP "Kmicica" zlikwidował załogę miasteczka Stanowiło ją ok. 50 żandarmów niemieckich i 80 policjantów litewskich. Zdobyto broń, amunicję, umundurowanie i żywność. |
| Zanarocze-Hatowicze
26 sierpnia 1943 |
Partyzanci sowieccy z oddziału Markowa podstępnie opanowali bazę OP "Kmicica" w Zanaroczu i rozbroili polskich partyzantów. Rozstrzelano "Kmicica", 56 polskich partyzantów i 20 członków konspiracji terenowej. |
| Madziuny
28 sierpnia 1943 |
OP "Żuka" spalił most na Mereczance, powodując zakłócenia ruchu kołowego na szosie Wilno-Grodno |
| Chojeckowszczyzna
12 września 1943 |
Drużyna "Maksa" ostrzelała bandę rabunkową. W związku z brakiem amunicji partyzanci wycofali się. Przeciwnik poniósł duże straty |
| Sorok-Tatary[5]
19-24 września 1943 |
Zlikwidowano kilka małych band rabunkowych i kolaborantów z Niemcami i Litwinami. |
| Popiszki
17 X 1943 |
OP "Szczepcia" wpadł w zasadzkę przygotowaną przez Łotyszów. W walce zginęli "Lipniak" i "Hardy". Łotysze stracili 4 zabitych i kilku rannych. Rozproszony polski oddział wycofał się do bazy. |
| Worniany
5 listopada 1943 |
OP "Górala" rozbił więzienie, uwolnił Żydów i miejscowych rolników. W urzędzie gminy zniszczył dokumentację. |
| Turgiele i Taboryszki
28/29 XII 1943 |
3 i 6 Brygada zajęła obie miejscowości, rozbrojono posterunki policji litewskiej, zniszczono dokumenty kontyngentowe i osobowe, nakazano policjantom i urzędnikom litewskim opuszczenie miejscowości w ciągu doby, co zostało wykonane. Zdobyto: 30 kb, 2 rkm, pistolety, zapas amunicji i granaty. |
| Lasy Stoickie
31 XII 1943 |
6 Brygada przeczesała lasy. Zlikwidowała dwa bunkry bandy rabunkowej. W bunkrach znaleziono rzeczy skradzione okolicznej ludności. Straty bandy: 2 zabitych. Zdobyto: 4 kb, 1 pm. |
| Zabrzezie
III 1944 |
OP "Małego" dokonana nieudanego zamachu na konfidenta Gestapo. W czasie wymiany strzałów poległ "Mały" (Andrzej Kutzner vel Kucner). |
| Mikuliszki
8 I 1944 |
3 i 6 Brygada walczyły skutecznie z atakującym je oddziałem litewskiej policji i niemieckiej żandarmerii. Broniące się oddziały 3 Brygady wsparła kwaterująca w Łapiejkach 6 Brygada z pobliskich. Straty nieprzyjaciela: 25 zabitych. Zdobyto: 25 kb, 1 lkm, 4 pm. Straty własne: 5 poległych, wśród nich por. Piotr. Motylewicz "Szczepcio". |
| Bodziszki
16 I 1944 |
5 Brygada rozbiła atakujący kolumnę partyzantów oddział niemiecki. Straty nieprzyjaciela: 7 zabitych. Zdobyto: działko 27 mm, 2 ciężarówki z amunicją. |
| Rudomino
17/18 I 1944 |
Brygady 6. i 3. pod dowództwem por. Adama Boryczki "Tońki" zaatakowały Rudomino. Rozbito posterunek policji litewskiej, pocztę i urząd gminy. Do niewoli wzięto 15 policjantów. Zdobyto 14 kb, 2 lkm i amunicję. Policjantom i urzędnikom polecono opuścić miasteczko. |
| Polany
21 I 1944 |
3 i 6 Brygada bez walki zajęły miejscowość. Litewscy policjanci i urzędnicy uciekli. Zniszczono dokumenty kontyngentowe i osobowe. |
| Worziany
31 I 1944 |
5 Brygada stoczyła zwycięską walkę z ekspedycyjnym oddziałem niemieckim w sile ok. 200 ludzi. Po całodziennej walce atak odparto. Straty własne: 20 poległych. |
| Radziusze-Lozowe
2 II 1944 |
Stacjonująca tu po krwawym boju z Niemcami 5 Brygada została podstępnie zaatakowana przez oddział partyzantki sowieckiej. Odpierając skutecznie ataki, wycofano się za rz. Streczankę. Rosjanie ponieśli duże straty. Straty własne: 1 partyzant utonął podczas przeprawy przez rzekę. |
| Bołtupie
9/10 II 1944 |
Oddział partyzancki "Tura" uderzył na 20-osobowy posterunek policji litewskiej. Litwini nie wytrzymali uderzenia i wycofali się do Oszmiany. |
| Majralice
4 III 1944 |
Plutony "Rakoczego" z 5 Brygady i pluton "Mścisława" z "Błyskawicy" oraz drużyna doraźnie zmobilizowana z placówki AK w Podbrzeziu wspólnie zaatakowały kwatery bandy rabunkowej "Borodacza". Po krótkiej walce bandę zlikwidowano. Zdobycz: 15 kb, 2 rkm, 10 pm, 5 pistoletów, zapas amunicji. |
| Bękarty(Jaszuny)
2 III 1944 |
6 Brygada zdobyła magazyn Luftwaffe. Zdobyto ok. 50 tys. sztuk amunicji karabinowej - zapalającej, przeciwpancernej oraz rakiety i materiały wybuchowe. |
| Kiejdzie
3/4 III |
Wydzielony oddział 6 Brygady zaatakował posterunek niemiecki ochraniający magazyny zboża. W krótkiej walce Niemców pokonano. Zdobycz: 2 rkm, 1 pm, dużo amunicji, granaty oraz koce, buty itp. Zboże z magazynu rozdano rolnikom. Wziętych do niewoli Niemców zwolniono. Straty własne: 1 zabity (d-ca drużyny "Polza"), 5 rannych. |
| Dubinki
4 III |
OP "Błyskawica" rozbił posterunek policji litewskiej. Straty przeciwnika: 1 zabity, 1 ranny, 2 jeńców. Zdobycz: 30 kb, 2 rkm, 5 pm, amunicja. Budynek posterunku spalono. |
| Szumsk
12 III |
6 Brygada rozbroiła posterunek złożony z policjantów litewskich i żołnierzy organizacji Todt. Zdobycz: 1 ckm, 2 rkm, karabiny, amunicja. |
| Miedniki Królewskie
8/9 III |
Wydzielony oddział 6 Brygady pod dowództwem "Zygmunta" zaatakował i zdobył niemiecki posterunek (ok 30 żołnierzy). Niemców rozbrojono i zwolniono. Zdobycz: 30 kb, 1 ckm, 1 rkm, 4 pm, 6 pistoletów, amunicja, granaty. |
| Graużyszki
12/13 III |
3 Brygada zaatakowała i po krótkiej walce z załogą litewską zajęła Graużyszki. 28 Litwinów rozbrojono, 1 Litwin zabity. Zdobycz: 27 kb, 2 lkm, 1 pm, 3 pistolety, 85 granatów, 1300 naboi. |
| Krewo
15 III 1944 |
OP III "Tura" i OP VI "Nietoperza" zdobył miasteczko, rozbił posterunek policji litewskiej. Straty nieprzyjaciela: 2 zabitych, kilku rannych. Jeńców zwolniono. Zdobycz: 25 kb, 3 rkm, 1 pm, 30 granatów, 6 tys. sztuk amunicji. |
| Dziewieniszki
16 III 1944 |
6 batalion "Pala" (16 kompania) pod dowództwem "Zbroi" zdobyła miasteczko, likwidując administrację litewską. |
| Nowe Troki
29/30 III 1944 |
3 Brygada czasowo opanowała miasto. Zdobyto broń, żywność, pieniądze. Zniszczono dokumentację Arbeitsamtu. Straty własne: l partyzant poległ. Akcję ubezpieczała 7 Brygada. |
| Ostrowiec
30/31/1 IV 1944 |
Wydzielony oddział 6 Brygady pod dowództwem "Tońki" zaatakował miasteczko, którego broniła załoga złożona z 80 żołnierzy Wehrmachtu, 150 ludzi z OT, 20 strażników holenderskich z ochrony majątku, 15 policjantów litewskich. Po dwugodzinnej walce główne siły przeciwnika wycofały się w kierunku Gudogaj. Straty nieprzyjaciela: 2 zabitych, 6 rannych. Zdobycz: 100 kb, 5 rkm, 1 ckm, 1 granatnik, granaty, amunicja, 1 motocykl, 10 rowerów, umundurowanie, wyposażenie, dokumentacja. Straty własne: 1 zabity, 9 rannych, wśród nich ciężko ranny "Tońko". |
| Pohulanka
24 IV |
5 i 4 Brygada opanowała pociąg służbowy po krótkiej wymianie strzałów. Straty nieprzyjaciela: kilku zabitych i rannych. Straty własne: 1 partyzant ranny. Niemcom zabrano broń i inne materiały wojskowe. |
| Worniany
21 IV |
Plan dowódcy 6 Brygady opanowania miasteczka nie powiódł się, nie zdołano rozbić posterunku policji litewskiej. W urzędzie gminnym i na poczcie zniszczono dokumenty. Zdobyto żywność. |
| Osienniki
25 IV |
Wzmocniony pluton "Kruka" z 6 Brygady rozbroił oddział Holzkomando złożony z 11 Niemców, 22 własowców, 32 radzieckich jeńców wojennych. Straty przeciwnika: zabitych 3 Niemców, rannych 3 Niemców, 4 własowców i 2 jeńców. Zdobyto: 14 kb, 3 km, amunicję, 2 wozy, 6 koni. Straty własne: 6 rannych. |
| Bołosza
28 IV |
5 Brygada zaatakowała niemiecki oddział rekwirujący bydło i trzodę chlewną. Straty nieprzyjaciela: kilkunastu zabitych i rannych. Zdobyto: 20 kb, 1 ckm, 3 rkm, amunicję, granaty, 2 samochody ciężarowe. Straty własne: 1 zabity, 3 rannych. Dowodził "Węgielny"("Łupaszko" w tym czasie więziony był przez Niemców). |
| Opsa
3 V |
23 Brygada zorganizowała ucieczkę załogi posterunku białoruskiej policji pomocniczej Zabrali ze sobą: 100 kb, 1 ckm, 5 lkm i wstąpili do 23 Brygady. Organizator ucieczki plut. Pupkiewicz. |
| Sieńkowszczyzna
7 V |
8, 13 i 9 Brygada rozbiły litewski oddział Plechaviciusa. Straty nieprzyjaciela: 30 zabitych, 11 zaginionych, kilkunastu rannych. Zdobyto znaczną ilość broni i wyposażenia. |
| Koniawa
8 V |
Batalion litewskiej formacji Plechaviciusa zaatakował w nocy z 12 na 13 maja 6 Brygadę. Bój trwał cały dzień bez rozstrzygnięcia. Straty nieprzyjaciela: 12 zabitych, 8 zaginionych. Straty własne: 9 zabitych, kilkunastu rannych. Dwaj partyzanci dostali się do niewoli, zostali przez mieszkańców litewskiej wsi wrzuceni do studni i ukamienowani. |
| Murowana Oszmianka i Tołminowo | 12/13 V 1944
Brygady 3, 8, 9, 12 uderzyły na Murowaną Oszmiankę bronioną przez dwie kompanie wojska Plechaviciusa. W tym samym czasie wieś Tołminowo bronioną przez jedną kompanię Litwinów zdobyła 13 Brygada przy współdziałaniu z 9 Brygadą. Straty nieprzyjaciela: Murowana Oszmianka 23 zabitych, Tołminowo 2 zabitych, 3 rannych. Straty własne; poległo 11 partyzantów. |
| Koleśniki
21 V |
Siłami plutonu 6 Brygady zaatakowano jeden samochód osobowy i dwa ciężarowe przewożące niemiecką żandarmerię i litewską policję. Straty nieprzyjaciela: 6 Niemców i 15 Litwinów zabitych, 11 Niemców i 8 Litwinów rannych oraz 4 Litwinów zaginionych. Zdobyto: kilkadziesiąt kb, 2 rkm, 2 pm, kilkanaście pistoletów, granaty, amunicję. Straty własne: 2 zabitych, 8 rannych. |
| Nowe Daugieliszki
21 V |
23 Brygada Brasławska i 24 Brygada "Dryświaty" po krótkiej nocnej walce opanowały miasteczko. Straty nieprzyjaciela: 2 zabitych, 3 rannych. Zdobyto: 16 kb, 2 rkm, 6 pistoletów, kilka min ppanc, granaty, amunicję, materiały sanitarne, papierosy, żywność. W urzędzie gminnym zniszczono dokumenty kontyngentowe. Jeńców po pouczeniu zwolniono. |
| Wielkopole
30 V |
Na stacji Czarny Bór 7 Brygada opanowała pociąg towarowo-osobowy z Wilna, którym następnie 30 partyzantów przejechało przez most na rzece Rudomince i zaatakowało bunkier strzegący mostu. Nie udało się zaskoczyć przeciwnika. Straty nieprzyjaciela: 4 zabitych, 5 rannych, reszta załogi wycofała się. Straty własne: 2 zabitych, 1 ranny. Zdobyto 1 ckm. Wobec zbliżania się pociągu pancernego z odsieczą, partyzanci wycofali się. |
| Janiszki
po 15 V 1944 |
5 i 4 Brygada zaatakowała i zdobyła miejscowość. Akcję rozpoczęto szarżą kawalerii na bunkry, do których wrzucono granaty. W ślad za kawalerią uderzyła kompania szturmowa 5 Brygady. Załoga litewska poddała się. |
| Łokciany
21 VI |
4 i 23 Brygada wykoleiła i zaatakowała pociąg towarowy transportujący zarekwirowane bydło i inne mienie. Straty nieprzyjaciela: kilku zabitych i rannych. Straty własne: poległ dowódca 23 Brygady por. "Ostroga" (Marian Kisielewicz). Zdobyto: 20 kb, 2 rkm, granaty, amunicję, kilka pistoletów, rakietnicę, dużo sprzętu łączności i saperskiego, ponadto 40 szt. bydła rogatego. |
| Postawy
27 VI 1944 |
4 Brygada na linii kolejowej Nowe Święciany - Postawy zniszczyła 4 mosty. |
| Rudomino
29 VI |
3 Brygada toczyła bój spotkaniowy z oddziałem Luftwaffe w okolicach Rudomina. Straty nieprzyjaciela: 3 rannych. Zdobyto: samochód ciężarowy, działko p.panc., 3 ckm, 9 pm. |
| Szakieny
2 VII |
23 i 4 Brygada na szosie Święciany - Podbrodzie urządziły zasadzkę na kolumnę 15 samochodów, którymi ewakuowała się z Głębokiego niemiecka administracja wojskowa i cywilna. Straty nieprzyjaciela: 5 zabitych, 2 rannych. Straty własne: 2 rannych. Zdobyto: 12 samochodów, 1 motocykl, 2 km, kilkanaście kb, 10 pistoletów, amunicję, sprzęt kancelaryjny i inne. |
| Soły-Kiena
3 VII |
4 i 23 Brygada na linii kolejowej Soły - Kiena wysadziły pociąg zaporowy i zniszczyły drezynę. Straty nieprzyjaciela: 3 zabitych, 12 rannych. |
| Szwajcary
7 VI1 1944 |
6 i 12 Brygada rozbroiła eskortę złożoną ze 120 żołnierzy niemieckich konwojującą ok. 3 tys. jeńców sowieckich, włoskich i jugosłowiańskich ze Stalagu 352 w Mińsku. Uwolniono jeńców, zdobyto dużo broni. |
| Wilno
7-13 VII 1944 |
I i III Zgrupowanie oraz Garnizon Wilno walczy o miasto w ramach operacji Ostra Brama |
| IX 1944- VIII 1945 | Młodzież z rozwiązanych oddziałów Armii Krajowej Ziemi Wileńskiej (Okręgów Wileńskiego i Nowogródzkiego), zagrożona aresztowaniami, zsyłką do ZSRR, deportacją lub poborem do Armii Czerwonej, organizuje się w partyzanckie oddziały samoobrony. |
|
||||||||||||||||||||
