Osobowość paranoiczna

Osobowość paranoiczna
ICD-10 F60.0
Paranoiczne zaburzenie osobowości
DSM-IV 301.0
MedlinePlus	000938
MeSH	D010260

Osobowość paranoiczna - zaburzenie osobowości, w którym występuje chłód emocjonalny, wycofywanie się z kontaktów z innymi, wrogość, nadmierna podejrzliwość, nadmierna wrażliwość na lekceważenie i krytykę, niezdolność do wybaczania urazy.

Kryteria diagnostyczne (objawy)

Kryteria diagnostyczne ICD-10

• wrażliwość na niepowodzenia i odrzucenie
• tendencja przeżywania długotrwale przykrości
• podejrzliwość, ujmowanie obojętnych działań otoczenia jako wrogich lub pogardliwych
• sztywne poczucie własnych praw
• podejrzenia dotyczące wierności (partnerów i przyjaciół)
• przecenianie własnego znaczenia
• pochłonięcie wyjaśnieniami wydarzeń

Kryteria diagnostyczne DSM-IV

• pozbawiona wystarczających podstaw podejrzliwość, że inni nas wykorzystują, krzywdzą lub oszukują,
• zaabsorbowanie bezpodstawnymi wątpliwościami co do lojalności przyjaciół lub wspólników i co do tego, czy są oni godni zaufania
• niechęć do zwierzania się innym, spowodowana nieuzasadnionym lękiem, że informacje te zostaną użyte przeciw nam w złych intencjach
• odczytywanie ukrytych, poniżających lub groźnych znaczeń z niezłośliwych uwag lub zdarzeń
• ciągłe noszenie urazów, czyli niewybaczanie zniewag, krzywd lub afrontów
• dostrzeganie ataków na nasz charakter czy reputację, które zwykle nie są widoczne dla innych, oraz szybkie reagowanie na nie gniewem lub przechodzeniem do kontrataku
• powtarzające się nieusprawiedliwione podejrzenia dotyczące wierności współmałżonka lub partnera seksualnego

Atrybuty osobowości paranoicznej

Atrybuty te charakteryzują funkcjonowanie osobowości paranoicznej:

• czynności ekspresyjne - obronna;
• funkcjonowanie interpersonalne - prowokacyjna;
• styl poznawczy - podejrzliwy;
• obraz ja - nienaruszalne;
• reprezentacje obiektów - niezmienne;
• główny mechanizm obronny - projekcja;
• organizacja morfologiczna - nieelastyczna;
• nastrój/temperament - gniewny.

Odmiany osobowości paranoicznej według DSM-IV

• fanatyczna (z cechami osobowości narcystycznej),
• zrzędliwa (z cechami osobowości negatywistycznej),
• wyizolowana (z cechami osobowości unikającej),
• zatwardziała (z cechami osobowości kompulsyjnej),
• złośliwa (z cechami osobowości sadystycznej).

Cechy związane z osobowością paranoiczną według Blaney

• nieufność,
• podejrzliwość,
• czujność,
• cynizm
• rywalizacyjność (porównywanie się z innymi),
• poczucie krzywdy,
• zazdrość,
• nadwrażliwość na krytykę,
• przepełnienie złością,
• mściwość,
• ostrożność,
• niezachwiane przekonania,
• zazwyczaj brak poczucia humoru,
• dychotomiczne myślenie,
• samowystarczalność,
• zadufanie,
• przekonanie o własnej wyższości,
• usprawiedliwienie samego siebie.

Etiologia osobowości paranoicznej (wybrane poglądy)

Freud: Pierwotnie paranoja była obroną przed nieświadomymi pragnieniami homoseksualnymi a jej głównym mechanizmem była projekcja. Później badacz zmienił pogląd i uznał, iż jej przyczyną jest pragnienie uznania pocieszenia ze strony rodzica tej samej płci (mylone z homoseksualnością).

Ferenczi: Charakter paranoiczny wyrasta z sadyzmu analnego związany jest z obroną własnej autonomii skojarzonej z treningiem czystości.

Kernberg: Dominuje mechanizm rozszczepienia-"ja"dobre-"inni"złe-stąd tez osoba funkcjonująca na takim poziomie doświadcza ciągłych zmian emocji. Reprezentacja siebie i innych jest całkowicie podzielona na dobre i złe. Nie ma nic pośrodku oraz nie ma możliwości posiadania obydwu atrybutów: dobra i zła. Charakterystyczny jest mechanizm projekcji nawiązując do projekcji można zauważyć iż negatywne uczucia wewnątrz "ja" spostrzegane są jako pochodzące z zewnątrz. Ponieważ ich źródłem jest sam człowiek-nie można się ich pozbyć uciekając przed nimi. Skłonność do ksobnej rekonstrukcji rzeczywistości.

McWilliams: Duże znaczenie odgrywa krytyka i ośmieszanie, pełnienie funkcji kozła ofiarnego, obarczanie cechami, do których rodzina nie chce się przyznać.

Seaters: pragnienie odwetu

Cameron: krzywdzone dziecko staje się potem nadmiernie wyczulone na sygnały wrogości, pogardy, krytyki, oskarżeń.

Sullivan: Dwa czynniki powodujące rozwój paranoicznej osobowości: a)silne poczucie zagrożenia spowodowane jakimś defektem-rzeczywistym bądź urojeniowymi b)rzutowanie winy za ów defekt na innych ludzi. Mechanizm stanowią: doznane krzywdy oraz silne poczucie niepewności lub/oraz poczucie niższości. Podstawowymi strategiami działania w kontaktach interpersonalnych osoby paranoicznej są: autonomia, kontrola i racjonalność.

Zobacz też

• dystymia
• fobia społeczna
• nieśmiałość
• osobowość unikająca
• paranoja
• urojenie

Bibliografia

1. A. Jakubik - Zaburzenia osobowości
2. T. Millon - Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie
3. L. Cierpiałkowska - Psychologia zaburzeń osobowości

Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.