Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
 |
Ten artykuł od 2010-08 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić artykuł weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Płeć – termin właściwy dla świata ożywionego. W najbardziej podstawowym wymiarze odnosi się do różnicy fizycznej, biologicznej i psychicznej w sferze seksualnej, której podstawowym wyznacznikiem jest rola w funkcjach prokreacyjnych: żeńskich i męskich[1]. W odniesieniu do zwierząt mówi się o samcach i samicach, w odniesieniu do ludzi o mężczyznach i kobietach.
Spis treści |
Biologicznie, płcią męską lub żeńską określa się sposób funkcjonowania części organizmu odpowiedzialnych za prokreację. W przypadku zwierząt są one zwane narządami, w przypadku roślin organami rozrodczymi. Płeć przypisuje się również poszczególnym osobnikom danego gatunku, zależnie od ich roli w procesie rozmnażania i rekombinacji genów. Płeć uwarunkowana jest genetycznie lub fizjologicznie, z przewagą jednego lub drugiego z tych czynników u przedstawicieli różnych taksonów.
Istotą zjawisk płciowych jest rekombinacja genów, powiązanie procesów płciowych z rozmnażaniem występuje jedynie u eukariontów. U bakterii procesy płciowe zwane są koniugacją lub transformacją. Podobny proces, a także rozmnażanie płciowe można znaleźć u wielu protistów. U większości eukariontów procesy płciowe są częścią rozmnażania.
Wyodrębnia się następujące kryteria płci[2]:
Zaburzenia na poziomie cielesnych składowych płci noszą nazwę interseksualizmu, natomiast psychicznych transseksualizmu.
U większości organizmów wyróżnia się dwie płcie.
Niektóre gatunki grzybów, orzęsków i śluzowców mają ich więcej, lecz rozmnażanie wymaga udziału co najwyżej dwóch różnopłciowych osobników. U takich organizmów niższych, płcie nazywane bywają typami koniugacyjnymi.
U roślin zróżnicowanie płci może mieć charakter fizjologiczny lub morfo-fizjologiczny (płeć komórek nie zależy od ich genotypu; ich zróżnicowanie zaznacza się tylko na poziomie biochemii i fizjologii, albo znajduje też odbicie w ich budowie).
U roślin nasiennych komórki różnych płci mogą rozwijać się w tych samych organach – kwiatach obupłciowych. Gdy kwiaty są jednopłciowe, oba ich rodzaje mogą być wytwarzane przez tego samego osobnika (jednopienność) lub powstają na różnych roślinach (dwupienność).
Podczas gdy wśród roślin mówi się o koniugacji, wśród zwierząt zróżnicowanie gatunku na płcie powoduje zdolność do zachowania określanego rozmnażaniem płciowym.
W wyniku powstania płci rozwinęły się nowe kierunki ewolucji organizmów, niemożliwe przy rozmnażaniu bezpłciowym.
W rozmnażaniu płciowym mogą uczestniczyć wyspecjalizowane komórki zwane gametami. U zwierząt tkankowych w wytwarzaniu gamet i umożliwianiu zapłodnienia specjalizują się narządy rozrodcze (narządy płciowe). Ich odpowiedniki u roślin nazywamy organami generatywnymi. U niektórych gatunków rozdzielnopłciowość przyjmuje charakter morfo-fizjologiczny (anizogamia), u innych wyłącznie fizjologiczny (izogamia).
Zwierzęta charakteryzują się też, poza zmianami fizjologicznymi i różnicami genetycznymi, również wyraźnymi zmianami morfologicznymi (dymorfizm płciowy). Wyróżnia się wśród nich płcie: męską, żeńską, obojnaczą i obojętną.
Zazwyczaj płeć jest zależna od pojedynczego chromosomu, przy czym występują tu przeróżne kombinacje:
U błonkówek występuje następujący system płci: samce są tu haploidalne, samice zaś diploidalne.
U niektórych gatunków zwierząt rozdzielnopłciowych osobniki męskie występują tylko w niektórych pokoleniach (heterogonia), istnieją też gatunki dzieworodne (partenogeneza). Płeć obojętna występuje u tych osobników danego gatunku, które pełnią funkcje obronne i normalnie nie wytwarzają gamet. W szczególnych warunkach te osobniki mogą się zacząć rozmnażać (np. polipy). Istnieją gatunki, zwłaszcza u ryb, których pewne osobniki, w określonych warunkach mogą zmieniać płeć.
Klasyczna antropologia filozoficzna rozpoznaje, że w strukturze duchowo-cielesnej osoby ludzkiej elementem decydującym o płci, męskiej lub żeńskiej, jest ciało ludzkie - rozumiane szerzej tzn. wraz z zespołem cech psychofizycznych.
Współczesny personalizm, zwłaszcza personalizm chrześcijański, podkreśla, że płeć jest istotnym elementem decydującym o sposobie wyrażania tajemnicy osoby w relacji z drugą osobą. Umożliwia ona wzajemny dar mężczyzny i kobiety, tworzących komunię, komplementarną jedność. Mówi się o zdolności komunijnej i miłości oblubieńczej, wyrażanych poprzez płciowość, które wraz ze zmartwychwstałym ciałem, uduchowione przejdą przez granice śmierci do życia wiecznego[3]. Stąd naturalnym sposobem wyrażania się osoby poprzez jej płeć jest jednoczący mężczyznę i kobietę stosunek seksualny, przeżywany w małżeństwie i mający swe spełnienie w zrodzeniu potomstwa. Inne zachowania płciowe mające charakter auto-erotyczny, nastawiony jedynie na doznanie erotyczne, jak prostytucja czy masturbacja - jako nieotwarte na prawdziwą relację z drugą osobą, a przez to alienujące, przez personalizm chrześcijański rozumiane są jako przeciwne naturze płci, mającej charakter komunijny - jednoczący[4].
Dusza rozumna, jako element duchowy, nie ma cech płciowych,jednak np. Augustyn z Hippony, dostrzegał w umyśle część bardziej męską i bardziej kobiecą:
 |
