PZL P.11

PZL P.11
PZL P.11 Gotowe do lotu
Dane podstawowe
Państwo	Polska
Producent	Państwowe Zakłady Lotnicze
Typ	jednomiejscowy samolot myśliwski
Konstrukcja	górnopłat zastrzałowy o konstrukcji mieszanej, podwozie klasyczne – stałe, z płozą ogonową
Załoga	1 osoba
Historia
Data oblotu	1931
Lata produkcji	1934 – 1937
Wycofanie ze służby	1939
Egzemplarze	1
Dane techniczne
Napęd	patrz tabelka
Moc	patrz tabelka
Wymiary
Rozpiętość	patrz tabelka
Długość	patrz tabelka
Wysokość	patrz tabelka
Powierzchnia nośna	patrz tabelka
Masa
Własna	patrz tabelka
Startowa	patrz tabelka
Osiągi
Prędkość maks.	patrz tabelka
Prędkość wznoszenia	patrz tabelka
Pułap	patrz tabelka
Zasięg	patrz tabelka
Dane operacyjne
Uzbrojenie
2 lub 4 karabiny maszynowe PUW wz. 33 kal. 7,92 mm 50 kg bomb
Użytkownicy
Polska, Rumunia, Węgry, Bułgaria, Łotwa
Multimedia w Wikimedia Commons

PZL P.11 (zwany "jedenastką") – polski samolot myśliwski konstrukcji inżyniera Zygmunta Puławskiego z okresu przed II wojną światową.

Najpopularniejszy i podstawowy polski myśliwiec wchodzący w skład Brygady Pościgowej oraz Lotnictwa Armijnego przed wybuchem II Wojny Światowej.

Współcześnie jedyny egzemplarz P.11c znajduje się w zbiorach Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie. Samolot ten należał do 121 Eskadry Myśliwskiej zlikwidowanego tuż przed wybuchem wojny 2 Pułku Lotniczego w Krakowie (121 EM została przydzielona do Armii "Kraków"). W kwietniu 2012 roku na terenie Puszczy Niepołomickiej odnaleziono drugi wrak PZL P.11.

Historia

Prace nad tą konstrukcją rozpoczął konstruktor z biura konstrukcyjnego Państwowych Zakładów Lotniczych – inż. Zygmunt Puławski, na początku 1931 roku. Zbudowano trzy prototypy będące rozwinięciem modelu PZL P.7 z mocniejszym silnikiem. Po tragicznej śmierci inż. Puławskiego w marcu 1931, prace kontynuował zastępca inż. Z. Puławskiego, inż. Wsiewołod Jakimiuk. Prototyp P.11 został oblatany w sierpniu 1931 roku. Pierwszym wariantem zamówionym przez wojsko w liczbie 50 sztuk, jako model przejściowy, był P.11a. Swym wyglądem i konstrukcją przypominał on P.7. Napędzał go produkowany w Polsce na licencji silnik gwiazdowy Bristol Mercury IV S2 o mocy 500/550 KM.

W lecie 1934 powstały pierwsze samoloty próbne nowego wariantu P.11c, którego produkcję seryjną rozpoczęto pod koniec roku. Tę najbardziej znaną wersję wyróżniał nowy udoskonalony kadłub z obniżonym silnikiem, co wydatnie poprawiało widoczność z kabiny pilota, w tym samym celu poprawiony płat skrzydła, poprawiono też statecznik pionowy. Łącznie wyprodukowano 155 samolotów tej wersji. Powszechnie podawana w starszej literaturze liczba 175 samolotów jest zawyżona. Na uzbrojenie polskich eskadr lotniczych samoloty te wchodziły od 1935 do 1937 roku.

Zainteresowanie nową konstrukcją wyraziła Rumunia, która w kwietniu 1933 r. zamówiła 50 maszyn oznaczonych jako P.11b. Były one dostarczane począwszy od lata 1934 roku. Samoloty te od P-11a różniły się silnikiem. Wykorzystano jednostkę napędową Gnome-Rhône 9Krsd o mocy 500/515 KM. Po opracowaniu modelu P.11c Rumunia uzyskała bezpłatnie (zgodnie z zapisami umowy z roku 1933) jego licencję i rozpoczęła produkcję nowego modelu w fabrykach IAR. IAR P.11f był wariantem P.11c z silnikiem Gnome-Rhone 9Krse (560/610 KM). Od 1936 roku zakłady IAR wyprodukowały 95 maszyn tego typu.

W latach 1933-1934 P.11 był jednym z najnowocześniejszych samolotów myśliwskich na świecie. Szybki postęp w technice lotniczej sprawił jednak, że w 1939 roku była to maszyna już przestarzała. Wprowadzony pod koniec 1938 roku na wyposażenie eskadr bombowych PZL.37 Łoś był szybszy od P.11 o około 80 km/h na wysokości 3000 m, a używany przez Luftwaffe w 1939 myśliwce Messerschmitt Bf 109 miał prędkość przelotową ok. 350 km/h, a maksymalną ok. 500 km/h, a dla bombowców Heinkel He 111 te osiągi wynosiły odpowiednio ok. 310 km/h i 400 km/h – w wersji "c" P.11 mógł osiągnąć co najwyżej 375 km/h. Wobec braku nowoczesnych następców dla P.11 takich jak PZL.50 Jastrząb, będących wciąż na etapie prototypów, "jedenastka" stanowiła ciągle trzon lotnictwa Wojska Polskiego.

Wobec rosnącego zagrożenia ze strony III Rzeszy i dużych opóźnień programu PZL.50, jako tymczasowe rozwiązanie opracowano wersję P.11g Kobuz. Zastosowany w tym modelu został nowy mocniejszy silnik Bristol Mercury VIII (835 KM), przewidywany początkowo dla PZL.50, oraz zamknięta kabina pilota. Tuż przed wybuchem wojny w sierpniu 1939 roku zdołano oblatać tylko prototyp, który osiągnął wciąż zbyt małą jak na potrzeby konfrontacji z niemieckimi myśliwcami prędkość 390 km/h. Został ewakuowany z Warszawy do Wielicka. Wziął on udział w walkach w kampanii wrześniowej – zestrzelono z niego jeden samolot niemiecki, oraz uszkodzono drugi (pilot H. Szczęsny).

Wersje samolotu

• P.11a – samolot myśliwski
• P.11b – samolot myśliwski, wersja eksportowa dla Rumunii
• P.11c – samolot myśliwski
• P.11d – wersja dla lotnictwa morskiego (jedynie projekt)
• P.11f – samolot myśliwski, wersja produkowana w Rumunii
• P.11g Kobuz – samolot myśliwski [prototyp]

Jedyny zachowany polski PZL P.11c

Zastosowanie bojowe

Samoloty PZL P.11 znajdujące się na wyposażeniu większości eskadr myśliwskich brały aktywny udział w walkach powietrznych podczas kampanii wrześniowej w 1939 roku. Zbyt powolne, i nieliczne nie mogły w znaczący sposób przeciwstawić się nowoczesnym, mającym zdecydowaną przewagę siłom Luftwaffe. Prędkość maksymalna samolotu myśliwskiego Bf 109D była wyższa o około 135-140 km/h, samolotu bombowego Do 17 o około 60-65 km/h, samolotu nurkującego Ju 87 o około 30 km/h, a samolotu bombowego He 111 o około 25-30 km/h. Znacznie gorsze, w porównaniu do niemieckich maszyn, osiągi prędkości rekompensowała w dużym stopniu większa zwrotność, mały promień skrętu P.11, duża prędkość wznoszenia i nurkowania, dobra widoczność z kabiny, oraz doskonałe umiejętności pilotów. Pewne znaczenie miała także wypracowana w trakcie walk powietrznych taktyka atakowania formacji bombowych w locie nurkowym od przodu z wykorzystaniem przewagi wysokości, oraz otwieranie ognia z odległości poniżej 100 metrów. Dodatkowo zastosowany silnik gwiazdowy był mniej podatny na uszkodzenia niż silnik rzędowy powszechnie stosowany w samolotach niemieckich. Pomimo znacznej przewagi niemieckiej polscy piloci myśliwscy zgłosili i udokumentowali 110 zestrzeleń pewnych i 16 prawdopodobnych przy stracie 118 maszyn własnych co daje współczynnik zestrzeleń powyżej 1:1.

Pierwsze starcia:

• Około 7:30 rano 1 września 1939 roku tuż obok lotniska w Balicach pod Krakowem, wystartował kpt. Mieczysław Medwecki (PZL P11c nr boczny II) a zaraz za nim Władysław Gnyś. Podczas wznoszenia się, Medwecki został zestrzelony przez Ju87 (pierwszej serii Ju87 Medwecki prawdopodobnie nie zauważył, wówczas niemiecki pilot ponownie ostrzelał samolot Medweckiego - tym razem celnie - pilot został przestrzelony), samolot lotem ślizgowym opadł na ziemię. Informacje o pożarze są sprzeczne - trudno jednoznacznie określić czy samolot eksplodował po uderzeniu w ziemie, czy jedynie się zapalił czy też nie było pożaru). Medwecki był pierwszym alianckim pilotem, który zginał podczas II wojny światowej. PZL P11c był też pierwszym alianckim samolotem zestrzelonym przez Niemców.

• Wczesnym rankiem 1 września 1939 roku w okolicach Olkusza nad miejscowością Żurada, w samotnej walce powietrznej, pilot 2. Pułku Lotniczego Władysław Gnyś zestrzelił dwa niemieckie samoloty bombowe typu Dornier Do 17E z 77 Pułku Bombowego Luftwaffe. Były to pierwsze samoloty niemieckie, zestrzelone przez polskiego (alianckiego) pilota myśliwskiego w II wojnie światowej (prawdopodobna jest też wersja, że Gnyś uszkodził jeden z samolotów, który następnie zderzył się z drugim).
• 1 września około godziny 7.30 z lotniska Aleksandrowice niedaleko Bielska wystartowały dwa PZL P.11 z 121 Eskadry Myśliwskiej na patrol w rejon Cieszyna. Były pilotowane przez podporucznika Bronisława Skibińskiego i jego bocznego kaprala Jana Kremskiego. W rejonie Cieszyna doszło do starcia z 5 rozpoznawczymi Do 17P. W rejonie Puńcowa zestrzelono 1 samolot nieprzyjaciela. Podporucznik Bronisław Skibiński rozbił jednak przestrzelony samolot podczas lądowania w Aleksandrowicach..

• Około godziny 7 nad ranem tego samego dnia dochodzi do pierwszej dużej bitwy powietrznej II wojny światowej: w rejonie miejscowości Nieporęt dwie eskadry P-11 i jedna eskadra P-7 z IV/1 Dywizjonu Myśliwskiego Brygady Pościgowej przechwytują niemiecką wyprawę bombową w sile ok. 80 samolotów Heinkel He 111 i Dornier Do 17 eskortowane przez ok. 20 myśliwców Messerschmitt Bf-109. Po zaciętej walce samoloty wroga ulegają rozproszeniu i rezygnują z bombardowania Warszawy. Polscy piloci zestrzeliwują sześć samolotów wroga przy stracie trzech własnych..

• PZL P11c był też pierwszym myśliwcem, który podczas II wojny światowej celowo staranował maszynę przeciwnika. Podpułkownik Leopold Pamuła) podjął taką decyzję po wyczerpaniu amunicji w walce z Bf109. Pilot uratował się skacząc na spadochronie..

Opis techniczny

P.11c z silnikiem Mercury

Kokpit

Całkowicie metalowy górnopłat zastrzałowy, skrzydło to tzw. "Płat Puławskiego" lub "płat polski". Podwozie samolotu klasyczne dwukołowe stałe z płozą ogonową. Kabina pilota jednomiejscowa, otwarta. Zbiornik paliwa w kadłubie za silnikiem mógł być odrzucony w razie zagrożenia pożarem. Uzbrojenie stanowiły dwa montowane w kadłubie km-y wzór 33 kal. 7.9 mm, w ok. 1/3 egzemplarzy P-11c dodano dwa karabiny maszynowe wzór 33 umieszczone w skrzydłach, kaliber 7.9 mm. Amunicja: P 11 a po 700 sztuk nabojów na km (łącznie: 1400 sztuk), P 11 c po 500 sztuk nabojów na km kadłubowe, i po 600 sztuk nabojów na km skrzydłowe (łącznie: 2200 sztuk). Silniejsze uzbrojenie, jak i radiostacja, wpływały na zwiększenie masy samolotu i pogorszenie jego osiągów: prędkości wznoszenia, i maksymalnej, oraz zwrotności. P-11c mógł zabierać cztery 12,5 kg bomby na wyrzutnikach podskrzydłowych.

Stosowano silniki gwiazdowe: P-11a: Bristol Mercury IVS2 o mocy 575 KM P-11b: Gnome-Rhone 9Krsd o mocy 595 KM, P.11c: Bristol Mercury VS2 o mocy 600 KM P.11f: Gnome-Rhone 9Krse (moc nominalna: 560 KM, maksymalna: 610 KM).

Dane techniczne

	P.11/I	P.11/II	P.11/III	P.11a	P.11b	P.11c	P.11f	P.11g
Masa własna (kg)	1022	1026	1032	1116	1050	1147,5	1108	1150
Masa całkowita (kg)	1467	1494	1500	1580	1525	1650 lub 1800	1586	1650
Paliwo (l)	224	224	224	224	224	224	224	224
Rozpiętość (m)	10,5	10,5	10,57	10,72	10,72	10,72	10,72	10,72
Długość (m)	7,21	7,2	7,25	7,25	7,25	7,55	7,56	7,55
Wysokość (m)	2,78	2,79	2,69	2,69	2,7	2,85	2,85	2,85
Powierzchnia nośna (m²)	17,9	17,9	17,9	17,9	17,9	17,9	17,9	17,9
Silnik	Jupiter 9Asb	Gnome-Rone 9K	Mercury IV/A	Mercury IVS2	Gnome-Rone 9Krsd	Mercury VS2 lub VIS2	Gnome-Rone 9Krse	Mercury VIII
Moc kW/KM	379/515	390/530	408/555	380/517	386/525	600 lub 630	438/595	618/840
Prędkość maksymalna (km/h)	305	333	346	340	330	360 lub 367	360	390
Pułap (m)	8600	10100	8900	8000	?	8040	7500	10000
Wznoszenie (m/s)	11,6	13	12,5	?	?	12,4 lub 14,5	11	13
Zasięg (km)	?	?	?	480	550	503 lub 550	?	?

Bibliografia

• Andrzej Morgała: Samoloty wojskowe w Polsce: 1924-1939 [T. 2]. Warszawa: Wydawnictwo "Bellona", 2003. ISBN 83-11-09319-9. 
• Krzysztof Cieślak, Wojciech Gawrych, Andrzej Glass: Samoloty myśliwskie września 1939. Warszawa: Wydaw. Czasopism i Książek Technicznych NOT "Sigma", 1987. ISBN 83-8500-111-5. 
• Witold Szewczyk: Samoloty na których walczyli Polacy. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1988, s. 58-63. ISBN 83-206-0738-8. 

Zobacz też

• Brygada Pościgowa
• PZL P.24

Linki zewnętrzne

• Zdjęcie P.11c ze zbiorów Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie. [dostęp 31 stycznia 2010].