Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony| Pałuki | |
 |
|
| Stolica | Kcynia, Szubin lub Żnin |
| Dzielnica | Wielkopolska |
| Dorzecze | Wełny i Noteci |
| Ludność | 154 000 osób |
| Powierzchnia | 2156 km² |
| Gęstość zaludnienia | ponad 70 osób/km² |
| Miasta (największe) | 9 (Wągrowiec) |
| Wsie | około 300 |
Pałuki – kraina historyczna[potrzebne źródło] w północno-wschodniej Wielkopolsce, część historycznej ziemi kaliskej.
O miano głównego miasta Pałuk konkurują Kcynia, Szubin i Żnin[1][2].
Spis treści |
Termin Pałuki wywodzi się prawdopodobnie od wyrazu łuk, łęk, łęg, oznaczającego trawiastą nizinę pomiędzy gruntami ornymi lub od łukowatego kształtu niewielkich, ale wszechobecnych w tym rejonie wzniesień. Pojawiła się ona po raz pierwszy w źródłach w XIV – u Janka z Czarnkowa, a niedługo później i u Jana Długosza jako terra Palucacensis.
Od nazwy ziemi pochodzi również nazwa rodu szlacheckiego Pałuków.
Pałuki utożsamia się z przedrozbiorowym powiatem kcyńskim (częścią województwa kaliskiego, a od 1768 r. gnieźnieńskiego).
Tak wyznaczony obszar liczy 2156 km².
Pałuki nigdy nie były odrębną prowincją administracji państwowej dlatego nigdy w historii nie istniała uzasadniona potrzeba określania stolicy tej ziemi. O wadze miast w regionie decydował zmieniający się podział administracyjny państwa, wpływowość obywateli miast lub też po prostu wielkość tychże miast.
Pomimo więc braku podstaw historycznych zdarzają się próby określania głównego miasta Pałuk. Największe aspiracje do tego miana przejawiają trzy miasta:
Na obszarze, który później wyodrębnił się pod nazwą Pałuki, istniały w czasach przedpaństwowych grody obronne, spośród których najbardziej znane są w Łeknie i Biskupinie. W czasach panowania Bolesława Chrobrego głównym grodem na tym obszarze było Łekno, w którym powstał jeden z najstarszych kościołów w Wielkopolsce (rotunda)[3]. Najdawniejsze informacje dotyczące ludności zamieszkującej obszar Pałuk, zawarte zostały w Bulli gnieźnieńskiej z 1136). W 1227 w Gąsawie miał miejsce słynny zjazd książąt polskich, na którym zamordowano ostatniego seniora, Leszka Białego. W tym też czasie lokowano Kcynię oraz Żnin, które stały się kasztelaniami. W 1314 Pałuki znalazły się w granicach odrodzonego po rozbiciu dzielnicowym Królestwa Polskiego, w województwie kaliskim. Za Kazimierza Wielkiego rozwijały się prężnie i zyskiwały mieszkańców – prawa miejskie uzyskały wtedy Gołańcz, Szubin i Wenecja.
U schyłku panowania w Polsce dynastii Piastów Pałuki były terenem wojny domowej rodów rycerskich dążących do obsadzenia tronu według własnej koncepcji. Konflikt polityczny i kryzys korony zażegnany został m.in. przez Sędziwoja Pałukę, regenta Ludwika Węgierskiego, jednej z najbardziej wyrazistych osobowości ówczesnej polityki. Sędziwój Pałuka, jako stronnik Andegawenów, w znacznej mierze przyczynił się do przejęcia tronu przez Jadwigę.
Pałuki przez blisko pięć wieków znajdowały się w granicach województwa kaliskiego. Wychowali się na nich w tym czasie m.in. poeta Klemens Janicki oraz tłumacz Biblii Jakub Wujek. Podczas potopu szwedzkiego bardzo dotkliwie ucierpiały. W 1768 znalazły się w wydzielonym z województwa kaliskiego wojwództwie gnieźnieńskim, lecz już po 4 latach zostały podzielone między Rzeczpospolitą a Prusy. W 1793 znalazły się już w całości pod zaborem pruskim. W 1794 zagościły na nich wojska Jana Henryka Dąbrowskiego podczas powstania kościuszkowskiego.
W 1807 Pałuki znalazły się w Księstwie Warszawskim, a w 1815 w Wielkim Księstwie Poznańskim (od 1848 Prowincji Poznańskiej). Pochodzili stąd m.in. naukowcy bracia Śniadeccy. Objęła je Wiosna Ludów, kolonizacja niemiecka, strajki szkolne 1905-1906 oraz powstanie wielkopolskie, które szczególnie dało się we znaki Pałuczanom, lecz jednocześnie dzięki któremu powrócili na łono ojczyzny. W latach międzywojennych należały do województwa poznańskiego, a dzieliły się na powiaty: szubiński, wągrowiecki i żniński. Od 1939 do 1945 pozostawały pod okupacją niemiecką, a później znów w granicach Polski, podzielone między różne województwa. Na największe ośrodki miejskie wyrosły w XX w. Wągrowiec na zachodzie oraz Żnin na wschodzie.
Na terenie Pałuk znajduje się dziesięć miast: Barcin, Gołańcz, Janowiec Wielkopolski, Kcynia, Łabiszyn, Margonin, Szamocin, Szubin, Wągrowiec, Żnin oraz dwie wsie gminne: Damasławek i Wapno a także ok. 300 sołeckich. Największym miastem regionu jest Wągrowiec z liczbą ludności 25.060, drugi pod względem jest Żnin (14121 mieszk.) a trzeci Szubin (9328 mieszk.). Mieszka tu 154 000 osób, co daje zagęszczenie ludności powyżej 70 osób na km².
Pałuki, będące początkowo pogańskie, zmieniły w średniowieczu swe oblicze na katolickie. Zasadniczo przez całe ostatnie tysiąclecie należały do archidiecezji gnieźnieńskiej. W XII w. (dokładna data sporna) założono w Łeknie jedno z pierwszych w Polsce opactw cysterskich, przeniesione w 1396 r. do Wągrowca. W tym też okresie kasztelania żnińska była własnością arcybiskupa. W następnych wiekach sprowadzono m.in. relikwie Krzyża Św. do kcyńskiej fary, a Bernardynów do Gołańczy. Reformacja nie zaznaczyła się na nich wyraźnie. Obecnie zdecydowana większość Pałuczan to katolicy, choć nie wyróżniają się jako całość szczególną wiarą. Na owym terenie znajdują się dekanaty: chodzieski (mniejszość), damasławski, kcyński, szubiński (większość), wągrowiecki i żniński. Od 2004 północne parafie należą do nowej diecezji bydgoskiej.
Pałuki, położone w większości na Pojezierzu Chodzieskim, południowe krańce znajdują się na Pojezierzu Gnieźnieńskim, a północne w Pradolinie Toruńsko-Eberswaldzkiej. Na polodowcowym terenie Pałuk znajduje się około 100 jezior[4].
Temperatury roczne wynoszą 8-8,5 stopnia Celsjusza[5], a opady należą do najniższych w Polsce, oscylując wokół 500 mm[6].
Największymi rzekami poza granicznymi są Gąsawka i Nielba. Całe Pałuki znajdują się w dorzeczu Odry, z czego około połowa regionu znajduje się w dorzeczu Noteci, a reszta – Wełny (prawych dopływów Warty)[7]. Często przytaczanym, lecz błędnym przykładem bifurkacji jest skrzyżowanie Nielby i Wełny w Wągrowcu, które powstało w wyniku prac melioracyjnych prowadzonych przez cystersów w dolinie Wełny (XV-XVI w.).
Najniżej położonym miejscem jest ujście Margoninki do Noteci (47,7 m n.p.m.), a najwyższym wzniesieniem szczyt Chełminki na północ od Kcyni (161 m n.p.m.)[8]. Przeciętna wysokość wynosi ok. 100 m n.p.m. Występujące tutaj gleby brunatne[9] wykazują się najczęściej dobrą przydatnością rolniczą, wobec czego przeważają na nich grunty orne, zdecydowanie najsilniej zalesione są rubieże tej krainy[10].
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||
