Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
Ocean Spokojny, Pacyfik, Ocean Wielki – największy, najgłębszy i najstarszy, obok Atlantyku, na świecie zbiornik wodny. Z powierzchnią równą 178,7 mln km² zajmuje jedną trzecią całej Ziemi. Oficjalna polska nazwa tego oceanu, zatwierdzona przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych brzmi Ocean Spokojny[1].
Spis treści |
Największą rozciągłość południkową osiąga między arktycznym Morzem Beringa a Morzem Rossa (w obrębie Oceanu Południowego) przy brzegach Antarktydy i wynosi ona aż 15.500 km. Z kolei największą rozciągłość równoleżnikową osiąga między wybrzeżem Indonezji a Kolumbii i Peru, jest to 19.800 km czyli prawie połowa obwodu kuli ziemskiej i pięć razy więcej niż średnica Księżyca. Granicami oceanu są wybrzeża: Ameryki Północnej i Południowej na wschodzie, Azji i Australii na zachodzie oraz lody Arktyki i Antarktyki odpowiednio na północy i południu.
Pojemność oceanu szacowana jest na 764,836 mln km³ co stanowi 46% ziemskich zasobów wód. Tradycyjnie dzieli się go wzdłuż równika na część północną i południową, ale wyjątkami są tutaj wyspy Gilberta i Galapagos w całości uznawane za Południowy Pacyfik. Na tym Oceanie znajduje się największa głębia Rów Mariański (głębokość: 10.911 m) oraz druga co do wielkości wyspa świata Nowa Gwinea. Średnia głębokość wynosi 4 280 m p.p.m.
Granice oceanów Ziemi są częstym przedmiotem dyskusji naukowców, ponieważ nie tak łatwo jest je wyznaczyć - na wodzie nie ma naturalnych granic. Ogólnie przyjmuje się, że Ocean Spokojny oddzielony jest od pozostałych w następujących miejscach:
Liczba mórz na Oceanie Spokojnym w stosunku do jego powierzchni nie jest zbyt wielka, ponieważ większa część jego obszaru to po prostu ocean, bez miejsc, w których można wyznaczyć morza. Jedynie w zachodniej części jest dość gęsta sieć mórz i zatok. Niektóre z mórz to: Tasmana, Koralowe, Banda, Jawajskie, Celebes, Południowochińskie, Wschodniochińskie, Japońskie, Ochockie oraz Morze Beringa. Wśród zatok można wyróżnić: Tajlandzką, Karpentaria oraz na wschodzie Alaska i Kalifornijską.
Morza układu oceanicznego - Ocean Spokojny (Pacyfik):[2][3]
Na oceanie tym znajduje się około 25 tys. wysp, czyli więcej niż na pozostałych zbiornikach wodnych razem wziętych. Duża ich część nosi nazwę Oceanii. Tradycyjnie dzieli się ją na:
Prócz tego jest wiele wysp azjatyckich, nie zaliczanych do tego podziału, jak: Wyspy Japońskie, Archipelag Filipiński, Borneo i Jawa.
Do Oceanu Spokojnego wpływa niewiele rzek, co powoduje jego duże zasolenie. Główną tego przyczyną są nadmorskie łańcuchy górskie, na wybrzeżach obu Ameryk oraz Australii, które stanowią dział wodny i powodują, ze większość rzek z tych kontynentów wpada do innych oceanów. Jedynie w Azji sieć rzeczna jest bardziej rozbudowana.
Najważniejsze rzeki wpadające do Oceanu Spokojnego to (według kontynentów):
Z pozostałych kontynentów zasilają Pacyfik tylko nieliczne, krótkie rzeki.
Temperatura wód powierzchniowych Oceanu Spokojnego waha się od bliskiej zeru w okolicach podbiegunowych do ok. 30 °C w pobliżu równika. Zasolenie również zmienia się stopniowo. Woda opodal równika jest mniej słona (ok. 30‰) z powodu obfitych deszczy nawiedzających te rejony od tej znajdującej się na zwrotnikach (ponad 35‰). Również niższe zasolenie niż w strefie zwrotnikowej cechuje rejony polarne, gdyż niska temperatura hamuje tam parowanie.
Wraz z głębokością temperatura wody opada do ok. 3-4 °C, przy czym nie dzieje się to stopniowo, ale skokowo (termoklina).
Cyrkulacja powierzchniowa wody w północnej części oceanu jest zgodna z ruchem wskazówek zegara, a w części południowej jest odwrotnie. Główne prądy ciepłe: Północnorównikowy i Południoworównikowy, Równikowy Prąd Wsteczny, Kuro-siwo, Północnopacyficzny, Aleucki oraz Wschodnioaustralijski. Natomiast prądy zimne to m.in.: Antarktyczny Prąd Okołobiegunowy (Dryf Wiatrów Zachodnich), jego odnoga Zachodnioaustralijski, Kalifornijski i Oja-siwo.
Głębiej występują prądy o innej cyrkulacji, często przeciwbieżne. Na ich przebieg wpływ mają różnice temperatur i zasolenia, czyli gęstości wody.
Ukształtowanie dna oceanu jest bardzo urozmaicone. Występują tam wszystkie wielkie i małe formy dna oceanicznego.
Najbardziej charakterystyczną cechą rzeźby jest obecność najrozleglejszych w oceanie światowym basenów oceanicznych i licznych rowów oceanicznych (2/3 rowów w oceanie światowym), ciągnących się wzdłuż podnóży Azji i obu Ameryk oraz wzdłuż podwodnych grzbietów z łukami wysp w zachodniej części oceanu. Najgłębsze rowy oceaniczne to: Mariański(10 911 m), Tonga (do 10 882 m), Kurylsko-Kamczacki (10 542 m), Filipiński (10 497 m), Izu-Ogasawara (9810 m) oraz Bougainville'a (9140 m).
Światowy system grzbietów śródoceanicznych przechodzi do Oceanu Spokojnego z Oceanu Indyjskiego, od Wzniesienia Australijsko-Antarktycznego, którego pacyficznym przedłużeniem jest Wzniesienie Południowopacyficzne, czyli Grzbiet Południowopacyficzny, ciągnący się przez południową część dna oceanu do strefy rozłamu Eltanin, od której z kolei ciągnie się Wzniesienie Wschodniopacyficzne, czyli Grzbiet Wschodniopacyficzny, szeroki i rozległy grzbiet skręcający stopniowo na północ w kierunku Zatoki Kalifornijskiej, gdzie kończy się główny pacyficzny ciąg grzbietów śródoceanicznych. W części pdołudniowo-wschodniej dna Oceanu Spokojnego leży drugorzędny śródoceaniczny Grzbiet Chilijski, ciągnący się w kierunku południowo-wschodnim, jako przedłużenie poprzecznej do Wzniesienia Wschodniopacyficznego strefy rozłamu Challenger — do podnóża stoku kontynentalnego Ameryki Płd..
Grzbiety śródoceaniczne Oceanu Spokojnego mają wzdłużne doliny ryftowe i są poprzecinane poprzecznie licznymi strefami rozłamu - uskokami transformacyjnymi, tworzącymi długie krawędzie ciągnące się daleko w dnie sąsiednich basenów oceanicznych, zwłaszcza na zachód od Wzniesienia Wschodniopacyficznego, w wielkim Basenie Północno-Wschodnim, gdzie m.in. krawędzie: Clarión, Clipperton i Galapagos, mają po ok. 4 tys. km długości. Główne grzbiety śródoceaniczne dzielą dno Oceanu Spokojnego na 2 nierówne części. Mniejsza rozciąga się wzdłuż stoków kontynentalnych Ameryki i Antarktydy, obejmując kolejno baseny: Gwatemalski, Peruwiański i Chilijski, z rowami oceanicznymi wzdłuż Ameryki oraz rozległy Basen Bellingshausena, rozciągający się do stoków kontynentalnych po południowej części Chile i Antarktydy.
Poza grzbietami śródoceanicznymi, na Pacyfiku występują też inne grzbiety podmorskie. Są to grzbiety powstałe w wyniku przesuwania się płyty oceanicznej ponad tzw. "plamą gorąca", np. Grzbiet Hawajski, Grzbiet Cesarski, wydłużone wyniesienia podmorskie zbudowane ze skorupy kontynentalnej, np. Grzbiet Carnegie, Grzbiet Norfolk lub o nieznanej genezie.
Na zachodzie i północy od głównych grzbietów rozciąga się większa część dna Oceanu Spokojnego z najgłębszymi rowami i basenami oceanicznymi, z których najrozleglejsze są baseny: Północno-Wschodni, Południowopacyficzny, Północno-Zachodni i Środkowopacyficzny.
W zachodniej części oceanu leżą mniejsze baseny: Filipiński, Zachodniomariański, Melanezyjski, Południowofidżyjski, Tasmana i wiele innych. W basenach tych jest kilka wyraźnych, monotonnych równin abisalnych, największe występują na dnie Basenu Południowopacyficznego (na wschód od Nowej Zelandii) oraz w Basenie Bellingshausena (Równina Amundsena) i Basenie Północno-Wschodnim (m.in. równiny Równina Aleucka i Tuftsa).
Inną, charakterystyczną cechą dna Oceanu Spokojnego, jest wielka liczba wzniesień podwodnych, głównie pochodzenia wulkanicznego, w postaci łańcuchów gór wulkanicznych o prostolinijnym przebiegu, lub grzbietów w kształcie łuku, zwieńczonych wyspami, z przyległymi po zewnętrznej stronie głębokimi rowami oceanicznymi. Ponadto na dnie Oceanu Spokojnego występują masowo gujoty — pojedyncze podwodne góry o względnej wysokości do kilku tysięcy metrów i płaskich wierzchołkach, m.in.: Góra Hendersona ze szczytem na głębokości -388 m , Góra Pattona (-662 m), szczyt Ramapo (–73 m), Góra Orne'a (-29 m) oraz góry Wildera (-5 m) i Kammu (-320 m).
W międzyzwrotnikowej części oceanu występują atole i wyspy koralowe oraz bariery koralowe wzdłuż łańcuchów wysp lub na szelfach, m.in. największa tego typu formacja, Wielka Rafa Koralowa, położona na szelfie u północno-wschodnich wybrzeży Australii na Morzu Koralowym.
Stoki kontynentalne w Oceanie Spokojnym są strome, zwłaszcza te, które wznoszą się nad rowami oceanicznymi, a na niektórych odcinkach mają kształt stopni osuwiskowo-tektonicznych i często są pocięte kanionami podmorskimi. Szelfy zajmują niewielką część dna Oceanu Spokojnego, ich szerokość wynosi od kilkudziesięciu kilometrów u wybrzeży Ameryki do 700–800 km w morzach: Beringa, Wschodniochińskim, Południowochińskim, a krawędzie szelfu znajdują się na głębokości 150–200 m, jedynie u wybrzeży Antarktydy 500 m. Geograficznie morza szelfowe należą do oceanu, natomiast pod względem budowy geologicznej, rozpatrywane są one łącznie z kontynentem, do którego przylegają.
Wokół Oceanu Spokojnego ciągnie się "pacyficzny pierścień ognia"; jest to najbardziej aktywny sejsmicznie rejon świata. Występują tu liczne erupcje wulkaniczne i trzęsienia ziemi, które powodują fale tsunami. Występuje tam aż 81% wszystkich trzęsień oraz 90% aktywnych wulkanów.
Centralną część Oceanu Spokojnego stanowi oceaniczna skorupa ziemska zbudowana ze skał magmowych o składzie zbliżonym do bazaltu, czyli skorupa oceaniczna. Wiek skorupy oceanicznej rośnie od strefy ryftu w centralnej części grzbietu śródoceanicznego, gdzie ona powstaje, w stronę otaczających kontynentów. Grzbiety śródoceaniczne oraz występujące w nich doliny ryftowe są poprzecinane poprzecznie licznymi strefami rozłamu - uskokami transformacyjnymi, które powodują ich rozsuwanie na wiele setek km.
Rozległe połacie dna pokryte są głównie czerwonym iłem głębinowym, wapiennym mułem otwornicowym, promienicowym (radiolariowym) lub okrzemkowym. Miąższość tych osadów wynosi średnio 300-400 m, rosnąc od grzbietów śródoceanicznych w stronę lądów, a w rowach oceanicznych dochodzi do 2-3 km. Duże miąższości osadów występują również w strefie równikowej, co jest związane z wysoką produktywnością wód powierzchniowych w tym rejonie[4]. Najstarsze z poznanych dotychczas osadów Pacyfiku pochodzą z okresu górnojurajskiego i występują w zachodnich częściach oceanu.
Bazaltowa skorupa oceaniczna jest odgraniczona od skorupy kontynentalnej tzw. linią andezytową, ciągnącą się wzdłuż rowów oceanicznych i łuków wysp okalających Ocean Spokojny. Z linią tą, poza zmianą składu chemicznego magmy, wiąże się występowanie stref sejsmicznych.
Według tektoniki płyt wzdłuż tej linii skorupa oceaniczna podsuwa się pod skorupę kontynentalną (strefa Benioffa), co wywołuje bardzo dużą aktywność sejsmiczną i intensywny wulkanizm.
Nazwa (hiszp. pacífico – spokojny) została nadana przez żeglarza portugalskiego w służbie hiszpańskiej Ferdynanda Magellana gdyż przez większą część jego wyprawy dookoła świata ocean ten faktycznie pozostawał spokojny[potrzebne źródło]. Jednak w rzeczywistości pacyficzne wyspy nękane są przez liczne huragany i tajfuny, a otaczające lądy i wyspy naszpikowane są wulkanami. Często spotykane są trzęsienia ziemi, a te podwodne powodują wielkie fale zwane tsunami. To właśnie na tym oceanie zanotowano najwyższą w historii falę o wysokości 34 metry w czasie huraganu w 1933 roku.
Już w czasach prehistorycznych przodkowie dzisiejszych Polinezyjczyków podróżowali po tym oceanie wyruszywszy prawdopodobnie z Azji dotarli na Tahiti, a następnie na Hawaje i Wyspę Wielkanocną. Najpóźniej została zasiedlona Nowa Zelandia. Według niektórych badaczy podróżowali oni w kierunku odwrotnym, zgodnym z kierunkiem wiatrów i prądów morskich, czyli z Azji wzdłuż brzegów do Ameryki Południowej w kierunku Hawajów i na pozostałe wyspy.
Pierwszym Europejczykiem, który zobaczył Pacyfik był Vasco Núñez de Balboa, który dotarł na jego brzeg 23 września 1513 roku. Kolejnym był Ferdynand Magellan w trakcie swojej wyprawy, a potem systematycznie Hiszpanie korzystali z tego akwenu, docierając w 1564 z Meksyku do Filipin pod dowództwem Legazpi'ego. Przez długi czas żaden Europejczyk nie przepłynął oceanu w kierunku przeciwnym. Do końca XVI wieku wpływy hiszpańskie przeważały w tym rejonie, a statki docierały na Nową Gwineę i Wyspy Salomona. W XVII wieku to Holendrzy zaczęli nadawać prym odkryciom i handlowi np. Abel Tasman, który dotarł do Tasmanii i Nowej Zelandii w 1642 r. Później wiele wysp odkrył James Cook w służbie brytyjskiej, a w XIX wieku znaczący wkład do wiedzy oceanograficznej zostały dokonany przez wyprawy HMS Beagle w 1830, HMS Challenger w 1870, USS Tuscarora (1873-76) i niemieckiej Gazelle (1874-76). W czasie drugiej wojny światowej prowadzono tutaj wiele zaciekłych walk, głównie między stroną japońską i amerykańską.
Po wojnie wiele byłych kolonii uzyskało niepodległość.
Obecnie podejmowane są próby eksploatacji dna oceanicznego, lecz największym problemem są tutaj duże głębokości utrudniające prace. Jedynie u wybrzeży Australii i Nowej Zelandii wydobywana jest ropa naftowa i gaz ziemny. W Japonii, Papui-Nowej Gwinei, Nikaragui, Panamie i na Filipinach zbiera się dużej wielkości perły, ale ostatnimi czasy notuje się duży spadek ich wielkości.
Największym bogactwem wód Oceanu Spokojnego są ryby. Poławia się tutaj znaczne ilości śledzi, łososi, sardynek, snapper, miecznika i tuńczyka, jak i skorupiaków.
.jpeg&filetimestamp=20100719112314)
Tylko wnętrze Australii pozostaje poza wpływem klimatycznym Oceanu Spokojnego, w którego obrębie występuje pięć znacząco różnych stref klimatycznych: okołobiegunowa, umiarkowana, podzwrotnikowa, zwrotnikowa oraz równikowa. Zarówno w północnych, jak i południowych średnich szerokościach geograficznych strumienie powietrza z zachodu powodują spore różnice temperatur w różnych porach roku. Bliżej równika równomiernie wiejące pasaty zapobiegają dużym wahaniom temperatury stabilizując ją na poziomie 21-27 °C przez cały rok.
Region monsunowy leży w zachodniej części oceanu pomiędzy Japonią, a Australia. Dla tej strefy klimatycznej charakterystyczne są wiatry wiejące z wnętrza kontynentu do oceanu w zimie, zaś w lecie w kierunku przeciwnym. Konsekwencją jest zauważalna sezonowość zachmurzenia i opadów. Częste tajfuny powodują wiele strat w zachodniej i południowozachodniej części oceanu. Z największą częstotliwością występują one w trójkącie między Japonią, centralnymi Filipinami, a wschodnia Mikronezją.
Ilustracje i media w Wikimedia Commons
Definicje słownikowe w Wikisłowniku
Cytaty w Wikicytatach
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
_main_Beach_from_town.JPG&filetimestamp=20080604000607)
