Podmiot (językoznawstwo)

Podmiot - część zdania, która w zdaniu w stronie czynnej oznacza wykonawcę czynności wyrażonej orzeczeniem, obiekt podlegający procesowi wyrażonemu orzeczeniem lub znajdujący się w stanie wyrażonym orzeczeniem.

Przykłady:

• Kot pije mleko – kot jest podmiotem i oznacza wykonawcę czynności;
• Kot rośnie – kot jest podmiotem i oznacza obiekt podlegający procesowi wzrostu;
• Kot leży – kot jest podmiotem i oznacza obiekt znajdujący się w stanie spoczynku.

W zdaniach w stronie biernej podmiot oznacza obiekt, wobec którego czynność jest wykonywana.

Przykład:

• Mleko zostało wypite przez kota – mleko jest podmiotem, kot oznacza wykonawcę czynności.

W większości języków podmiot w typowym zdaniu występuje przed dopełnieniem. W takich językach jak angielski, niemiecki, czy chiński szyk wyrazów wskazuje, co jest podmiotem (w wymienionych językach podmiot stoi przed orzeczeniem):

• The cat drinks milk – the cat to podmiot
• Die Katze trinkt Milch – die Katze to podmiot

Język polski

W języku polskim może być wyrażany przez frazę rzeczownikową w mianowniku, może też być pomijany. W starszych opracowaniach podaje się przykłady zdań typu: "Ale" jest spójnikiem, mające dowodzić, jakoby podmiotem zdania mogła być praktycznie każda część mowy. Stwierdzenie to jest jednak błędne, ponieważ mamy tu do czynienia z użyciem metajęzykowym: wyraz "ale" nie występuje w powyższym zdaniu jako sam spójnik, tylko jako nazwa spójnika "ale" i jako taki jest rzeczownikiem.

Podmiot gramatyczny

Podmiot gramatyczny jest wyrażony rzeczownikiem lub zaimkiem w mianowniku. Jest najczęstszym podmiotem w zdaniu.

Przykład:

"Janek uzbierał mnóstwo jagód" - podmiotem gramatycznym jest "Janek".

"Trzewik jest w szafie" - podmiotem gramatycznym jest "trzewik".

"Burak jest w ziemi" - podmiotem gramatycznym jest "burak".

"Płaszcz jest na wieszaku" - podmiotem gramatycznym jest "płaszcz".

Podmiot domyślny

Podmiot domyślny wynika z kontekstu i wskazywany jest przez końcówkę fleksyjną orzeczenia. W zdaniu: (ona) Zrobiła bańkę mydlaną, dlatego szczerze się (ona) zaśmiała - w końcówce czasownika zaznacza się wyraźnie trzecia osoba i ta osoba jest wykładnikiem podmiotu domyślnego. W przypadku zdań; (ty) Zrobiłeś nieśmiały krok do przodu. (ja) Popatrzyłam i (ja) skinęłam głową - druga i pierwsza osoba świadczą już o podmiocie konotowanym. Możemy jedynie domyślać się na podstawie orzeczenia (czasownika) o którą osobę chodzi. np. "Pojechał do sklepu" - podmiotem domyślnym jest "on".

Podmiot logiczny (w dopełniaczu lub rzadziej w celowniku)

Podmiot logiczny, (w dopełniaczu) czyli podmiot wyrażony rzeczownikiem (lub inną częścią mowy) w dopełniaczu, występuje przy orzeczeniu wyrażającym:

• informację o braku, nadmiarze, przybywaniu lub ubywaniu, np.
  • Zabrakło nam mleka.
  • Tej wiosny przybyło wiele kwiatów w ogrodzie. (podmiot pogrubiony)

• istnienie podmiotu ograniczonego do domniemanej części, np.
  • Tu jest jedzenia na dwa lata. (podmiot pogrubiony)

• zaprzeczone istnienie, np.
  • Nie ma kota.
  • Nie było brata. (podmiot pogrubiony)

Podmiot szeregowy

Podmiot szeregowy to podmiot składający się z kilku członków (wyrazów) równorzędnie połączonych, przede wszystkim spójnikami: i, ni, lecz, oraz, lub, a.

Przykład: Wrona, wróbel i szpak siedzą na drucie. (podmiot pogrubiony)

Podmiot towarzyszący

Podmiot towarzyszący to podmiot, który jest wyrażony wyrazem w mianowniku oraz wyrażeniem przyimkowym, najczęściej z "z" i z narzędnikiem:

Przykład: Ojciec z córką wyszli na spacer (podmiot pogrubiony).

Oba człony podmiotu towarzyszącego są funkcjonalnie współrzędne i mogą zostać zastąpione szeregiem łącznym: ojciec i córka. Charakterystyczne jest tu także to, że orzeczenie jest uzgodnione z obydwoma członami podmiotu i występuje w liczbie mnogiej. Niemniej forma wyrażenia przyimkowego wskazuje, że mówiący uważa drugi składnik podmiotu za mniej ważny, drugorzędny, "towarzyszący". Fakt ten może zostać podkreślony orzeczeniem w liczbie pojedynczej.

Przykład: Matka z dziećmi wysprzątała cały dom. (podmiot pogrubiony)

Dawniej jedynie ta ostatnia forma była poprawna. Użycie liczby mnogiej zostało przeniesione do polszczyzny z języka rosyjskiego.

Podmiot zbiorowy

Występuje rzeczownik w liczbie pojedynczej, ale zawiera w sobie zbiór osób, rzeczy, np. Cała klasa pojechała na wycieczkę (klasa jest podmiotem zbiorowym).

Bibliografia

• Zenon Klemensiewicz, Zarys składni polskiej, Warszawa 1963.

Zobacz też

• Orzeczenie
• Przydawka
• Dopełnienie
• Okolicznik