Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska

Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska (skr. POW Górnego Śląska) - organizacja konspiracyjna powstała 19 lutego 1919 r. w Bytomiu. Stanowiła ona główną polską siłę zbrojną w powstaniach śląskich 1919-1921.

Działali w niej: Alfons Zgrzebniok, Jan Wyglenda, Walenty Fojkis, Karol Grzesik, Stanisław Mastalerz, Adam Kocur, Stanisław Krzyżowski, Alojzy Nikodem Fizia, Rudolf Kornke, Maksymilian Iksal.

Licząca około 23 tys. członków organizacja w dniu 17 sierpnia 1919 roku w następstwie rozkazu wydanego przez Maksymiliana Iksala rozpoczęła I powstanie śląskie. Po II powstaniu śląskim POW G.Śl. formalnie rozwiązano, a na jej miejsce została powołana Centrala Wychowania Fizycznego.

Centrala Wychowania Fizycznego

Organizacja została powołana we wrześniu 1920 r. i oficjalnie miała zajmować się propagowaniem zdrowego stylu życia i upowszechnianiem sportu. Jej siedziba mieściła się w Hotelu Lomnitz w Bytomiu. W rzeczywistości organizacja zajmowała się ochroną polskich wieców i placówek plebiscytowych, chroniąc osoby przygotowujące plebiscyt przed niemieckimi bojówkami Kampforganisation Oberschlesien (Organizacja Bojowa Górnego Śląska). na najwyższym szczeblu CWF powstał organ o nazwie "Centrala", który był podporządkowany Polskiemu Komisariatowi Plebiscytowemu z Wojciechem Korfantym na czele. Na czele CWF stał kpt. Mieczysław Paluch, a potem ppor. Mieczysław Chmielewski. Szefem sztabu CWF był kpt. Alfons Zgrzebniok (dowódca I i II powstania śląskiego) a jego zastępcą kpt. Michał Grażyński (późniejszy wojewoda śląski). Szefem sztabu technicznego był Józef Jędrośka, szefem referatu wywiadowczego - Józef Witczak. Przedstawicielstwem CWF w Polsce był Związek Przyjaciół Górnego Śląska. Po II powstaniu śląskim CWF przekształciła struktury partyzanckie we wzory organizacyjne przyjęte w armiach regularnych. Pod koniec roku 1920 CWF miała 16 tys. zaprzysiężonych członków i tyle samo współpracowników, jednak dużym problemem tej organizacji był fakt, że rząd polski nie doceniał determinacji Ślązaków i nie wykazywał dostatecznego zainteresowania wsparciem CWF w środki do dalszej działalności, co stało się podstawą do wystosowania dramatycznego memoriału przez dowództwo CWF w dniu 20 grudnia 1920 r. W styczniu 1921 r. CWP została włączona do nowej tajnej organizacji wojskowej pod nazwą "Dowództwo Ochrony Plebiscytu".

Dowództwo Obrony Plebiscytu

Organizacja powstała 11 grudnia 1920 roku w Kępnie w Wielkopolsce, z inicjatywy gen. Kazimierza Raszewskiego i Wojciecha Korfantego. Początkowo w celach konspiracyjnych nosiła nazwę Warszawskie Towarzystwo Przemysłowo – Budowlane. Po wcieleniu do niej CWF, Dowództwo Obrony Plebiscytu stało się głównym ośrodkiem dowódczym polskiego podziemnego ruchu zbrojnego na Górnym Śląsku. Ze względów bezpieczeństwa, siedziba kierownictwa znajdowała się w Grodźcu, a od lutego 1921 r. w Sosnowcu. W skład DOP weszły: Centrala Wychowania Fizycznego, Związek Przyjaciół Górnego Śląska (jako organ kwatermistrzowski), Związek byłych Hallerczyków (skupiający kilka tysięcy Ślązaków z dawnej armii Hallera) oraz popowstaniowych uchodźców śląskich. Na czele organizacji stał początkowo płk dr Paweł Chrobok a jako zastępcą (od kwietnia 1921 r.– dowódcą) był ppłk Maciej Mielżyński. W ramach tej organizacji zostały powołane kilkuosobowe Inspektoraty, które z czasem poza funkcjami inspekcyjnymi, przejęły funkcje dowódcze w terenie.

Powstały następujące Inspektoraty:

1. inspektorat - Katowice, Bytom, Zabrze, Chorzów;
2. inspektorat - Racibórz, Pszczyna, Rybnik;
3. inspektorat - Gliwice, Tarnowskie Góry;
4. inspektorat - Lubliniec, Olesno;
5. inspektorat - Opole, Kluczbork;
6. inspektorat - Strzelce Opolskie, Koźle, Prudnik.

Na czele Głównego Inspektoratu stał Karol Grzesik.

DOP w lutym 1921 r. liczyło około 30 tys., a w kwietniu 1921 r. już około 40 tys. członków. W celu uzyskania wsparcia w wyposażeniu DOP nawiązała współpracę z dowódcami sąsiadujących ze Śląskiem polskich okręgów wojskowych: gen. Kazimierzem Raszewskim w Poznaniu i gen. Stanisławem Szeptyckim w Krakowie, którzy wbrew stanowisku rządu polskiego (który nie chciał zaogniać sytuacji na Śląsku), przekazywali potajemnie uzbrojenie na Górny Śląsk. Po plebiscycie i niekorzystnych dla Polaków propozycjach podziału Górnego Śląska, w Dowództwie Obrony Plebiscytu przystąpiono do przygotowywania powstania. W chwili wybuchu III powstania śląskiego w dniu 3 maja 1921 r., DOP przekształcono w Naczelną Komendę Wojsk Powstańczych.

Naczelna Komenda Wojsk Powstańczych

Najwyższy polski organ militarny na Górnym Śląsku powstały w dniu wybuchu III powstania śląskiego, 3 maja 1921 r. Komendą kierował ppłk Maciej Mielżyński a od 6 czerwca 1921 ppłk Kazimierz Zenkteller. Naczelna Komenda zajmowała się dowodzeniem w trakcie działań bojowych i organizacją zaopatrzenia w czasie walk powstańczych. Wojciech Korfanty w tym czasie koordynował działania polityczne piastując funkcję dyktatora w organie o nazwie Naczelna Władza Cywilna na Górnym Śląsku i w jego Komitecie Wykonawczym (w skład Komitetu Wykonawczego wchodzili: Józef Rymer, Józef Grzegorzek, Józef Biniszkiewicz, Franciszek Roguszczak, Michał Grajek, Adam Wojciechowski i Klemens Borys).

Siedziba Naczelnej Komendy mieściła się w Katowicach Szopienicach przy ul. Lwowskiej 2 (obecnie VI Liceum im. J. Długosza).

Naczelna Komenda została zlikwidowana w lipcu 1921 r. po zakończeniu III powstania śląskiego.

Bibliografia

• Edmund Jakubowski, Z papierów Jana Kędziora z Katowic, "Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Katowicach", nr 32, Prace Historyczne, nr 2, Katowice 1967, s. 255–257.